ibuprofen

მოკლედ

იბუპროფენი არის არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი (ნსაას), რომელიც გამოიყენება ტკივილის, ანთების და ცხელების სამკურნალოდ. იგი ციკლოოქსიგენაზას (COX-1 და COX-2) არასელექციური ინჰიბიტორია, რომელიც ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს. იბუპროფენი ეფექტურია მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ტკივილის (თავის ტკივილი, კბილის ტკივილი, მენსტრუალური ტკივილი), კუნთ-ძვლოვანი ტკივილის, ოსტეოართრიტისა და რევმატოიდული ართრიტის დროს. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ (OTC) და რეცეპტით, სხვადასხვა დოზირებითა და ფორმით — ტაბლეტი, კაფსულა, სიროფი, გელი და სუპოზიტორია. საქართველოში ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდი, მათ შორის ბრუფენ რაპიდი, ბიმაქსი და 1-აღწერილობა. იბუპროფენი WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაშია შეტანილი (WHO Model List).

რა არის და ფარმაკოლოგია

იბუპროფენი (INN: ibuprofen) არის პროპიონის მჟავის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებების (ნსაას) ჯგუფს. ქიმიურად იგი არის 2-(4-იზობუტილფენილ)პროპიონის მჟავა, მოლეკულური ფორმულით C₁₃H₁₈O₂.

ისტორია

იბუპროფენი სინთეზირებულ იქნა 1961 წელს ბრიტანელი ფარმაკოლოგის სტიუარტ ადამსისა და ქიმიკოს ჯონ ნიკოლსონის მიერ Boots Group-ში (დიდი ბრიტანეთი). პრეპარატმა ბაზარზე პირველად 1969 წელს შემოვიდა დიდ ბრიტანეთში რეცეპტით, ხოლო 1983 წლიდან ხელმისაწვდომი გახდა ურეცეპტოდ. ამჟამად იბუპროფენი მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გამოყენებულ ანალგეტიკურ და ანთების საწინააღმდეგო საშუალებას წარმოადგენს.

ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაცია

• ATC კოდი: M01AE01
• ფარმაკოთერაპიული ჯგუფი: არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო და ანტირევმატული საშუალებები, პროპიონის მჟავის წარმოებულები
• რეცეპტის სტატუსი: OTC (200-400 მგ დოზებით); რეცეპტით (≥600 მგ)

იბუპროფენი არსებობს რაცემატის სახით (R და S ენანტიომერების ნარევი), თუმცა ფარმაკოლოგიურად აქტიური მხოლოდ S(+)-ენანტიომერია. ორგანიზმში R(-)-ფორმის დაახლოებით 60% გარდაიქმნება აქტიურ S(+)-ფორმად (BNF 87).

მოქმედების მექანიზმი

იბუპროფენის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტის არასელექციურ ინჰიბიციაზე. COX ფერმენტი კატალიზებს არაქიდონის მჟავის გარდაქმნას პროსტაგლანდინებად, თრომბოქსანებად და პროსტაციკლინებად.

COX-1 და COX-2 ინჰიბიცია

COX-1 (ციკლოოქსიგენაზა-1) არის კონსტიტუციური ფერმენტი, რომელიც ფიზიოლოგიურ პირობებში გამომუშავდება კუჭის ლორწოვანში, თრომბოციტებში და თირკმელებში. მისი ინჰიბიცია უკავშირდება გვერდით ეფექტებს — კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაზიანება, თრომბოციტების აგრეგაციის დარღვევა.

COX-2 (ციკლოოქსიგენაზა-2) არის ინდუცირებადი ფერმენტი, რომლის ექსპრესია იზრდება ანთებისა და ქსოვილის დაზიანების დროს. COX-2-ის ინჰიბიცია განაპირობებს იბუპროფენის ანთების საწინააღმდეგო, ანალგეზიურ და ანტიპირეზულ ეფექტებს.

ფარმაკოლოგიური ეფექტები

1. ანალგეზიური ეფექტი: პროსტაგლანდინების (PGE₂, PGI₂) სინთეზის შემცირება ამცირებს ტკივილის რეცეპტორების (ნოციცეპტორების) სენსიტიზაციას ბრადიკინინისა და სხვა ალგოგენური მედიატორების მიმართ.

1. ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი: პროსტაგლანდინების დონის შემცირება ანთების კერაში ამცირებს ვაზოდილატაციას, შეშუპებას და ნეიტროფილების მიგრაციას.

1. ანტიპირეზული ეფექტი: ჰიპოთალამუსის თერმორეგულაციის ცენტრში PGE₂-ის სინთეზის დაქვეითება აღადგენს ნორმალურ სხეულის ტემპერატურას ცხელების დროს.

1. ანტითრომბოციტული ეფექტი: თრომბოციტებში თრომბოქსან A₂-ის (TXA₂) წარმოქმნის შემცირება, თუმცა ეს ეფექტი შექცევადია (განსხვავებით ასპირინისგან).

იბუპროფენის COX-2/COX-1 სელექციურობის თანაფარდობა დაახლოებით 0.5-1.0-ის ფარგლებშია, რაც მას არასელექციურ ინჰიბიტორად აქცევს (EMA SmPC).

ჩვენებები

იბუპროფენი გამოიყენება მრავალი მდგომარეობის სამკურნალოდ, რაც მოიცავს როგორც მწვავე ტკივილის, ისე ქრონიკული ანთებითი დაავადებების მართვას.

ტკივილის მკურნალობა

• თავის ტკივილი — მსუბუქი და საშუალო ინტენსივობის, მათ შორის ტენსიული ტიპის
• [შაკიკი](/conditions/migreni) — მწვავე შეტევის კუპირება
• კბილის ტკივილი — სტომატოლოგიური პროცედურების შემდეგ
• [მენსტრუალური ტკივილი](/conditions/menstrualuri-tkivili) — პირველადი დისმენორეა
• პოსტოპერაციული ტკივილი — მსუბუქი ქირურგიული ჩარევების შემდეგ

კუნთ-ძვლოვანი მდგომარეობები

• [ოსტეოართრიტი](/conditions/osteoartriti) — სიმპტომური მკურნალობა (NICE NG226)
• [რევმატოიდული ართრიტი](/conditions/revmatoiduli-artriti) — ტკივილისა და ანთების შემცირება
• ანკილოზური სპონდილიტი
• რბილი ქსოვილების ტრავმები — დაჟეჟილობა, გაჭიმვა, სპორტული ტრავმები
• ზურგის ტკივილი — მწვავე ეპიზოდები

ცხელება

• ცხელება ბავშვებში — 3 თვიდან (≥5 კგ წონა)
• ცხელება მოზრდილებში — ARVI, გრიპის თანმხლები ცხელება
• პოსტვაქცინალური ცხელება

სხვა ჩვენებები

• ღია არტერიული სადინარი (PDA) — ნეონატალურ მედიცინაში ინტრავენური ფორმა (EMA SmPC)
• კისტოზური ფიბროზი — ანთების საწინააღმდეგო თერაპიის კომპონენტი
• პერიკარდიტი — მწვავე ფორმის მკურნალობა

იბუპროფენი შეტანილია WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში როგორც ანალგეტიკის, ისე ანტიპირეტიკის სახით (WHO Model List).

დოზირება

მოზრდილები და მოზარდები (≥12 წლის)

| ჩვენება | დოზა | მაქსიმალური დღიური დოზა | |---------|------|--------------------------| | მსუბუქი ტკივილი/ცხელება | 200-400 მგ ყოველ 4-6 საათში | 1200 მგ (OTC) | | ანთებითი მდგომარეობა | 400-800 მგ 3-4-ჯერ დღეში | 2400 მგ (რეცეპტით) | | რევმატოიდული ართრიტი | 400-800 მგ 3-ჯერ დღეში | 2400 მგ | | დისმენორეა | 400 მგ ყოველ 4-6 საათში | 1200 მგ |

ბავშვები (3 თვე – 12 წელი)

პედიატრიულ პრაქტიკაში დოზა გამოითვლება სხეულის წონის მიხედვით:

• ცხელება და ტკივილი: 5-10 მგ/კგ ყოველ 6-8 საათში
• მაქსიმალური დღიური დოზა: 30 მგ/კგ/დღეში (არაუმეტეს 40 მგ/კგ/დღეში)
• იუვენილური ართრიტი: 30-40 მგ/კგ/დღეში, გაყოფილი 3-4 მიღებაზე

თირკმლის უკმარისობა

• GFR 30-60 მლ/წთ: სიფრთხილით, მინიმალური ეფექტური დოზა
• GFR <30 მლ/წთ: უკუნაჩვენებია (BNF 87)

ღვიძლის უკმარისობა

• მსუბუქი-საშუალო: სიფრთხილით, დოზის კორექცია საჭირო არ არის
• მძიმე ღვიძლის უკმარისობა: უკუნაჩვენებია

მიღების წესები

• პერორალური ფორმები საჭმლის მიღების შემდეგ ან დროს (კუჭ-ნაწლავის გვერდითი ეფექტების შესამცირებლად)
• მკურნალობის ხანგრძლივობა: მინიმალური ეფექტური დოზა, რაც შეიძლება ხანმოკლე პერიოდი

ფარმაკოკინეტიკა

აბსორბცია

იბუპროფენი პერორალური მიღების შემდეგ სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა >80%. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1-2 საათში ჩვეულებრივი ტაბლეტის მიღების შემდეგ, ხოლო სწრაფი ფორმებისთვის (ლიზინის მარილი, რაპიდი) — 30-45 წუთში.

საკვების თანადროული მიღება ანელებს აბსორბციას (Tmax იზრდება 30-60 წუთით), მაგრამ არ ამცირებს ბიოშეღწევადობას.

განაწილება

• განაწილების მოცულობა (Vd): 0.12-0.2 ლ/კგ
• ცილებთან შეკავშირება: >99% (ძირითადად ალბუმინთან)
• სინოვიალურ სითხეში კონცენტრაცია 40-50%-ს შეადგენს პლაზმური კონცენტრაციისა

მეტაბოლიზმი

იბუპროფენი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით (ძირითადად CYP2C9 და CYP2C8). მეტაბოლიტები ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია. R(-)-ენანტიომერი ნაწილობრივ გარდაიქმნება S(+)-ენანტიომერად.

ექსკრეცია

• ელიმინაციის ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½): 2-4 საათი
• გამოყოფის გზა: 90% თირკმელებით (მეტაბოლიტებისა და გლუკურონიდის კონიუგატების სახით), <1% უცვლელი სახით
• კლირენსი: 45-70 მლ/წთ

გვერდითი ეფექტები

ხშირი (>10%)

• კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დისკომფორტი (დისპეფსია, გულისრევა, მუცლის ტკივილი)
• თავის ტკივილი

ნაკლებად ხშირი (1-10%)

• კუჭ-ნაწლავის ტრაქტი: დიარეა, ყაბზობა, მეტეორიზმი, კუჭის წყლულოვანი დაზიანება
• ცენტრალური ნერვული სისტემა: თავბრუსხვევა, ძილიანობა
• კანი: გამონაყარი, ქავილი
• თირკმელები: შეშუპება, სითხის რეტენცია
• კარდიოვასკულარი: არტერიული წნევის მატება
• ღვიძლი: ღვიძლის ფერმენტების (ALT, AST) ტრანზიტორული მომატება

იშვიათი მაგრამ სერიოზული (<1%)

• კუჭ-ნაწლავის სისხლდენა — განსაკუთრებით ხანდაზმულ პაციენტებში, ანამნეზში წყლულით
• კარდიოვასკულარული მოვლენები — მიოკარდიუმის ინფარქტი, ინსულტი (ხანგრძლივი გამოყენებისას მაღალი დოზებით) (NICE NG196)
• თირკმლის მწვავე უკმარისობა — განსაკუთრებით დეჰიდრატაციისას
• ბრონქოსპაზმი — ასპირინ-სენსიტიურ პაციენტებში
• სტივენს-ჯონსონის სინდრომი / ტოქსიკური ეპიდერმული ნეკროლიზი
• ანაფილაქსია
• აგრანულოციტოზი, აპლასტიკური ანემია — უკიდურესად იშვიათი
• ასეფტიური მენინგიტი — განსაკუთრებით SLE-ის მქონე პაციენტებში

კარდიოვასკულარული რისკი

EMA-ს შეფასებით, იბუპროფენის ≥2400 მგ/დღე დოზით ხანგრძლივი გამოყენება ოდნავ ზრდის კარდიოვასკულარულ რისკს, თუმცა OTC დოზებით (≤1200 მგ/დღე) ეს რისკი მინიმალურია (EMA SmPC).

უკუჩვენებები და სიფრთხილე

აბსოლუტური უკუჩვენებები

• მომატებული მგრძნობელობა იბუპროფენის ან სხვა ნსაას-ის მიმართ
• ასპირინისაგან (ან სხვა ნსაას-ისაგან) გამოწვეული ბრონქული ასთმა, ურტიკარია ან ანგიოშეშუპების ანამნეზი
• აქტიური კუჭ-ნაწლავის წყლული ან სისხლდენა
• მძიმე გულის უკმარისობა (NYHA IV)
• მძიმე ღვიძლის უკმარისობა
• მძიმე თირკმლის უკმარისობა (GFR <30 მლ/წთ)
• ორსულობის III ტრიმესტრი
• აქტიური ცერებროვასკულარული სისხლდენა

სიფრთხილე

• ხანდაზმულ პაციენტებში — გვერდითი ეფექტების მომატებული რისკი
• გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების ანამნეზი ან რისკის ფაქტორები
• ანტიკოაგულანტებთან ერთად მიღება
• Helicobacter pylori ინფექცია
• ბრონქული ასთმა (ნსაას-ისადმი სენსიტივობა)
• ხანგრძლივი გამოყენებისას — რეგულარული მონიტორინგი (სისხლის სურათი, თირკმლის და ღვიძლის ფუნქცია)

ურთიერთქმედებები

მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებები

| მედიკამენტი | ეფექტი | კლინიკური მნიშვნელობა | |-------------|--------|----------------------| | ასპირინი (დაბალი დოზა) | იბუპროფენმა შეიძლება შეამციროს ასპირინის კარდიოპროტექციული ეფექტი | მიღება ≥30 წუთით ადრე ან ≥8 საათით გვიან | | ვარფარინი/ანტიკოაგულანტები | სისხლდენის რისკის მომატება | მონიტორინგი, თანაგამოყენების თავიდან აცილება | | SSRI ანტიდეპრესანტები | კუჭ-ნაწლავის სისხლდენის რისკი | PPI-ის დამატება განსახილველია | | ლითიუმი | ლითიუმის სეროვანი კონცენტრაციის მომატება | მონიტორინგი, დოზის კორექცია | | მეტოტრექსატი | მეტოტრექსატის ტოქსიკურობის მომატება | მაღალ დოზებთან უკუნაჩვენებია | | ACE ინჰიბიტორები/ARB | ანტიჰიპერტენზიული ეფექტის შესუსტება, თირკმლის ფუნქციის გაუარესება | მონიტორინგი, განსაკუთრებით ხანდაზმულებში | | დიურეტიკები | დიურეტიკული ეფექტის შესუსტება | სიფრთხილე | | კორტიკოსტეროიდები | კუჭ-ნაწლავის წყლულის/სისხლდენის რისკის მომატება | PPI-ის გამოყენება | | ციკლოსპორინი | ნეფროტოქსიკურობის მომატება | მონიტორინგი |

„სამმაგი დარტყმის" კომბინაცია

ნსაას + ACE ინჰიბიტორი/ARB + დიურეტიკი — მწვავე თირკმლის დაზიანების მომატებული რისკი (BNF 87).

ორსულობა და ლაქტაცია

ორსულობა

• I ტრიმესტრი: მონაცემები წინააღმდეგობრივია; ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს სპონტანური აბორტის მომცირებელ მომატებულ რისკზე. გამოყენება მხოლოდ აბსოლუტური აუცილებლობისას.
• II ტრიმესტრი: სიფრთხილით, მოკლე კურსით.
• III ტრიმესტრი: აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია — ნაყოფის არტერიული სადინრის (ductus arteriosus) ნაადრევი დახურვის, ოლიგოჰიდრამნიონის, ნეონატალური თირკმლის უკმარისობის და მშობიარობის დაყოვნების რისკი (EMA SmPC).

• FDA კატეგორია: C (I-II ტრიმესტრი), D (III ტრიმესტრი — 30 კვირის შემდეგ)

ლაქტაცია

იბუპროფენი მცირე რაოდენობით გადადის დედის რძეში (<1% დედის დოზისა). იგი ითვლება თავსებადად ძუძუთი კვებასთან და BNF-ის მიხედვით შეიძლება გამოყენებულ იქნას მეძუძური ქალებისთვის მოკლე კურსით, ჩვეულებრივი დოზებით (BNF 87).

ბრენდები საქართველოში

საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე იბუპროფენი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდებით:

• ბრუფენ რაპიდი 200 მგ — სწრაფი მოქმედების ტაბლეტები
• ბრუფენ რაპიდი 400 მგ — სწრაფი მოქმედების ტაბლეტები
• [ბიმაქსი 400 მგ](/medications/bimaqsi-400mg-5t) — ტაბლეტები
• [ბიმაქსი 100 მგ/5 მლ](/medications/bimaqsi-100mg-5ml-50ml-susp) — სუსპენზია ბავშვებისთვის
• 1-აღწერილობა 100 მგ — პედიატრიული ფორმა
• 1-აღწერილობა 160 მგ — პედიატრიული ფორმა

ასევე ხელმისაწვდომია ტოპიკური ფორმები (გელი) და კომბინირებული პრეპარატები.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენ ხანში მოქმედებს იბუპროფენი?

იბუპროფენის ანალგეზიური ეფექტი იწყება მიღებიდან 20-30 წუთში (სწრაფი ფორმები — 15-20 წუთში). მაქსიმალური ეფექტი მიიღწევა 1-2 საათში. მოქმედების ხანგრძლივობა 4-6 საათია. ცხელების შემთხვევაში ტემპერატურის დაწევა იწყება 30-60 წუთში.

შეიძლება თუ არა იბუპროფენისა და პარაცეტამოლის ერთდროული მიღება?

დიახ, იბუპროფენი და პარაცეტამოლი შეიძლება ერთდროულად ან ალტერნირებულად იქნას მიღებული, რადგან მათი მოქმედების მექანიზმები განსხვავებულია. ბავშვებში ცხელების მართვისას NICE რეკომენდაციები (NICE NG143) ითვალისწინებს ალტერნირებულ მიღებას, თუ ერთი პრეპარატი არაეფექტურია. არ გამოიყენოთ ორივე ერთდროულად ექიმის დანიშნულების გარეშე.

რა განსხვავებაა იბუპროფენსა და დიკლოფენაკს შორის?

ორივე არასელექციური ნსაას-ია, მაგრამ განსხვავდებიან: იბუპროფენს აქვს უფრო ხანმოკლე ნახევარგამოყოფის პერიოდი (2-4 სთ vs 1-2 სთ დიკლოფენაკისთვის, მაგრამ ეფექტი უფრო ხანგრძლივი), უკეთესი კუჭ-ნაწლავის უსაფრთხოების პროფილი OTC დოზებით და ფართოდ ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ. დიკლოფენაკი ზოგჯერ უფრო ეფექტურია ძლიერი ანთებითი ტკივილისთვის, მაგრამ ასოცირებულია უფრო მაღალ კარდიოვასკულარულ რისკთან (EMA SmPC).

შეიძლება თუ არა იბუპროფენის მიცემა ბავშვს?

იბუპროფენი ნებადართულია 3 თვის ასაკიდან (სხეულის წონა ≥5 კგ). პედიატრიული დოზა 5-10 მგ/კგ-ია ყოველ 6-8 საათში. გამოიყენეთ სპეციალური პედიატრიული ფორმები — სუსპენზია ან სუპოზიტორია. 3 თვემდე ბავშვებში პარაცეტამოლი ერჩივნება. ყოველთვის გამოიყენეთ დოზირების შპრიცი ზუსტი დოზირებისთვის.

რამდენ ხანს შეიძლება მივიღო იბუპროფენი?

OTC გამოყენებისას რეკომენდებულია არაუმეტეს 3 დღის ცხელებისთვის და 5 დღის ტკივილისთვის ექიმის კონსულტაციის გარეშე. ქრონიკული მდგომარეობებისთვის (ართრიტი) ექიმი შეიძლება დანიშნოს ხანგრძლივი კურსი, მინიმალური ეფექტური დოზით, კუჭის დაცვის (PPI) თანადროული გამოყენებით და რეგულარული მონიტორინგით (BNF 87).

უნდა მივიღო იბუპროფენი საკვებთან ერთად?

რეკომენდებულია იბუპროფენის მიღება საკვებთან ერთად ან საკვების მიღების შემდეგ, რაც ამცირებს კუჭ-ნაწლავის გაღიზიანების რისკს. თუმცა ცარიელ კუჭზე მიღებისას ეფექტი უფრო სწრაფად იწყება. სწრაფი ტკივილგაყუჩების საჭიროებისას (მაგ., შაკიკის დროს) შესაძლებელია მიღება ცარიელ კუჭზე, მაგრამ ამას არ უნდა მიეცეს სისტემატური ხასიათი.