mometasone

მოკლედ

მომეტაზონის ფუროატი (Mometasone furoate) არის სინთეზური გლუკოკორტიკოსტეროიდი მაღალი ეფექტურობითა და დაბალი სისტემური ბიოშეღწევადობით. გამოიყენება ინტრანაზალურად ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ, საინჰალაციოდ — ბრონქული ასთმის საბაზისო თერაპიისთვის, ხოლო ტოპიკურად — კანის ანთებითი და ალერგიული დაავადებების (ეგზემა, დერმატიტი, ფსორიაზი) მართვისთვის. მომეტაზონი მიეკუთვნება ძლიერი აქტივობის (III ჯგუფის) ტოპიკურ კორტიკოსტეროიდებს. პრეპარატი ხასიათდება ხელსაყრელი უსაფრთხოების პროფილით, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. ხელმისაწვდომია კრემის, მალამოს, ცხვირის სპრეის და საინჰალაციო ფორმით. დანიშვნა შესაძლებელია როგორც მოზრდილებში, ასევე 2 წლის ასაკიდან ბავშვებში (ინტრანაზალური ფორმა) და 4 წლიდან (საინჰალაციო ფორმა) (BNF 87; WHO Model List).

რა არის და ფარმაკოლოგია

მომეტაზონის ფუროატი (INN: Mometasone) არის სინთეზური, არაჰალოგენირებული გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელიც შეიქმნა 1980-იან წლებში Schering-Plough კომპანიის მიერ. თავდაპირველად რეგისტრირებული იქნა ტოპიკური გამოყენებისთვის (1987 წ.), შემდგომ კი განვითარდა ინტრანაზალური (Nasonex®, 1997 წ.) და საინჰალაციო (Asmanex®, 2005 წ.) ფორმები.

ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით მომეტაზონი მიეკუთვნება გლუკოკორტიკოიდების ჯგუფს (ATC კოდი: D07AC13 — ტოპიკური; R01AD09 — ინტრანაზალური; R03BA07 — საინჰალაციო). იგი ხასიათდება მაღალი აფინობით გლუკოკორტიკოიდული რეცეპტორისადმი — რაც დექსამეტაზონთან შედარებით დაახლოებით 12-ჯერ მეტია, ხოლო ბუდესონიდთან შედარებით — 2-ჯერ მეტი (EMA SmPC).

მომეტაზონის ფუროატის უმთავრესი უპირატესობა არის მინიმალური სისტემური ბიოშეღწევადობა: ინტრანაზალური გამოყენებისას <0.1% აბსორბირდება სისტემურ სისხლისმიმოქცევაში, ხოლო საინჰალაციო ფორმისას — დაახლოებით 1%. ეს მახასიათებელი მნიშვნელოვნად ამცირებს ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზარულ-თირკმელზედა ჯირკვლის (HPA) ღერძის სუპრესიის რისკს და სხვა სისტემური გვერდითი ეფექტების ალბათობას.

პრეპარატი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების ნუსხაში (WHO Model List) საინჰალაციო და ინტრანაზალური ფორმით, რაც მის კლინიკურ მნიშვნელობასა და ხარჯ-ეფექტურობაზე მიუთითებს.

მოქმედების მექანიზმი

მომეტაზონის ფუროატის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია გლუკოკორტიკოიდული რეცეპტორის (GR) აქტივაციაზე, რაც საბოლოოდ ანთებითი მედიატორების სინთეზის თრგუნვას იწვევს.

რეცეპტორული ურთიერთქმედება: მომეტაზონი ციტოპლაზმაში უერთდება გლუკოკორტიკოიდულ რეცეპტორს (GR-α). ლიგანდ-რეცეპტორის კომპლექსი განიცდის კონფორმაციულ ცვლილებას, ჰიტ-შოკური პროტეინები (HSP-90, HSP-70) გამოიყოფა და კომპლექსი ტრანსლოცირდება უჯრედის ბირთვში. ბირთვში კომპლექსი უკავშირდება დნმ-ის გლუკოკორტიკოიდ-საპასუხო ელემენტებს (GRE) და რეგულირებს გენთა ტრანსკრიფციას (EMA SmPC).

ანთებითსაწინააღმდეგო მოქმედება:

• ტრანსაქტივაცია: მომეტაზონი ასტიმულირებს ანთებითსაწინააღმდეგო ცილების გენთა ექსპრესიას — ლიპოკორტინ-1 (ანექსინ A1), რომელიც აინჰიბირებს ფოსფოლიპაზა A2-ს და შესაბამისად ამცირებს არაქიდონის მჟავის წარმოქმნას, პროსტაგლანდინებისა და ლეიკოტრიენების სინთეზს.
• ტრანსრეპრესია: GR კომპლექსი ურთიერთქმედებს NF-κB და AP-1 ტრანსკრიფციულ ფაქტორებთან, რითაც თრგუნავს პროანთებითი ციტოკინების (IL-1, IL-4, IL-5, IL-6, IL-8, IL-13, TNF-α) გენთა ტრანსკრიფციას.

უჯრედული ეფექტები:

• ეოზინოფილების, მასტოციტების, ბაზოფილებისა და T-ლიმფოციტების აპოპტოზის ინდუქცია და ანთების ზონაში მიგრაციის შემცირება;
• სისხლძარღვთა გამტარობის შემცირება (ანტიექსუდაციური ეფექტი);
• ლორწოვანი ჯირკვლების ჰიპერსეკრეციის თრგუნვა;
• ეპითელური ბარიერის მთლიანობის აღდგენა.

სპეციფიკური ეფექტი ალერგიულ ანთებაზე: მომეტაზონი განსაკუთრებით ეფექტურად თრგუნავს ალერგიული რეაქციის გვიანდელ ფაზას, რაც IgE-შუამავლობითი ლეიკოტრიენების გამოყოფის ინჰიბირებითა და ეოზინოფილური ინფილტრაციის შემცირებით აიხსნება. კვლევებმა აჩვენა, რომ ინტრანაზალური მომეტაზონი ამცირებს ჰისტამინის, ლეიკოტრიენებისა და ციტოკინების დონეს ცხვირის ლავაჟში 24 საათის განმავლობაში ერთჯერადი დოზის შემდეგ (BNF 87).

ჩვენებები

მომეტაზონის ფუროატი გამოიყენება მრავალი ანთებითი და ალერგიული პათოლოგიის სამკურნალოდ, გამოყენების ფორმის მიხედვით:

ინტრანაზალური ფორმა (ცხვირის სპრეი)

• სეზონური ალერგიული რინიტი (/conditions/alergiuli-riniti) — პროფილაქტიკა და მკურნალობა მოზრდილებსა და 2 წლის ზემოთ ბავშვებში. რეკომენდებულია სეზონის დაწყებამდე 2-4 კვირით ადრე დაწყება (NICE NG136).
• მთელი წლის (პერენიალური) ალერგიული რინიტი — 12 წლის ზემოთ ასაკის პაციენტებში.
• ცხვირის პოლიპები (/conditions/tskhviris-polipebi) — სიმპტომების შემსუბუქება 18 წლის ზემოთ პაციენტებში.
• მწვავე რინოსინუსიტი — ანტიბიოტიკოთერაპიის დამხმარე საშუალებად (EPOS 2020 გაიდლაინი).

საინჰალაციო ფორმა

• ბრონქული ასთმა (/conditions/bronquli-astma) — საბაზისო ანთებითსაწინააღმდეგო თერაპია მოზრდილებსა და 4 წლიდან ბავშვებში, სულ მცირე მე-2 საფეხურიდან (GINA 2025 გაიდლაინი).

ტოპიკური ფორმა (კრემი, მალამო, ლოსიონი)

• ატოპიური დერმატიტი (/conditions/atopiuri-dermatiti) — მწვავე და ქრონიკული ფაზის მკურნალობა.
• ფსორიაზი (/conditions/fsoriazi) — ლოკალიზებული ფორმების მართვა.
• საკონტაქტო დერმატიტი — ალერგიული და გამაღიზიანებელი ფორმები.
• სებორეული დერმატიტი — სკალპისა და სხეულის არეში.
• თავის ტყავის კანის მოხევნა-გაღიზიანება

მომეტაზონი კანზე ტოპიკურად ასევე გამოიყენება დისკოიდური მგლურას, ლიქენ პლანუსისა და სხვა სტეროიდ-საპასუხო დერმატოზების დროს (BNF 87).

დოზირება

ინტრანაზალური ფორმა (50 მკგ/შესხურება)

| ასაკობრივი ჯგუფი | დოზა | რეჟიმი | |---|---|---| | მოზრდილები და ≥12 წ. | 2 შესხურება თითოეულ ნესტოში (200 მკგ/დღე) | დღეში 1-ჯერ | | ბავშვები 2–11 წ. | 1 შესხურება თითოეულ ნესტოში (100 მკგ/დღე) | დღეში 1-ჯერ |

ცხვირის პოლიპების დროს: 2 შესხურება თითოეულ ნესტოში (200 მკგ) დღეში 2-ჯერ (ჯამი 400 მკგ/დღე). ეფექტის მიღწევის შემდეგ შესაძლებელია 200 მკგ/დღე შემცირება (EMA SmPC).

საინჰალაციო ფორმა

| ასაკობრივი ჯგუფი | საწყისი დოზა | მაქსიმალური დოზა | |---|---|---| | მოზრდილები (წინა ICS თერაპია) | 200-400 მკგ/დღე | 800 მკგ/დღე | | მოზრდილები (წინა OCS თერაპია) | 400 მკგ x 2/დღე | 800 მკგ/დღე | | ბავშვები 4–11 წ. | 110 მკგ საღამოს | 110 მკგ/დღე |

საინჰალაციო მომეტაზონი საღამოს ერთჯერადი დოზით ისეთივე ეფექტურია, როგორც დღეში ორჯერ მიღებისას მსუბუქ-ზომიერი ასთმის დროს (GINA 2025).

ტოპიკური ფორმა (0.1% კრემი/მალამო)

• მოზრდილები: დაზიანებულ უბანზე თხელი ფენით დღეში 1-ჯერ.
• ბავშვები ≥2 წ.: იგივე დოზა, მაქსიმუმ 3 კვირა.
• მალამო უპირატესია მშრალი, ლიქენიფიცირებული დაზიანებებისთვის; კრემი — ტენიანი, ექსუდაციური დაზიანებებისთვის.

თირკმლის/ღვიძლის უკმარისობა: ინტრანაზალური და ტოპიკური ფორმების დოზის კორექცია არ არის საჭირო მინიმალური სისტემური აბსორბციის გამო. მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას საინჰალაციო ფორმა სიფრთხილით გამოიყენება (BNF 87).

ფარმაკოკინეტიკა

აბსორბცია:

• ინტრანაზალური: სისტემური ბიოშეღწევადობა <0.1% (პრაქტიკულად უმნიშვნელო).
• საინჰალაციო: აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა ~1% (ორალურ ფრაქციაში ფაქტობრივად ნულოვანი, ფილტვებიდან — დაახლოებით 1%).
• ტოპიკური: აბსორბცია ინტაქტურ კანზე 0.4%-ია, დაზიანებულ კანზე იზრდება.
• ორალური ბიოშეღწევადობა: <1% პირველი გავლის ინტენსიური მეტაბოლიზმის გამო.

განაწილება: განაწილების მოცულობა (Vd) დაახლოებით 152 ლ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება 98-99% (ძირითადად ალბუმინთან და ტრანსკორტინთან).

მეტაბოლიზმი: მომეტაზონი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 3A4 (CYP3A4) იზოფერმენტის მეშვეობით. მთავარი მეტაბოლიტი — 6β-ჰიდროქსიმომეტაზონი — ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია (EMA SmPC).

ექსკრეცია: მეტაბოლიტები გამოიყოფა ნაღველით (ფეკალურად) ~74% და შარდით ~8%. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½) ინტრავენური შეყვანისას დაახლოებით 5.8 საათი. საინჰალაციო ფორმისას ეფექტური ნახევარგამოყოფის პერიოდი ~24 საათია, რაც დღეში ერთჯერად დოზირებას ამართლებს.

გვერდითი ეფექტები

ინტრანაზალური ფორმა

ხშირი (>10%):

• თავის ტკივილი
• ცხვირიდან სისხლდენა (ეპისტაქსისი)

ნაკლებად ხშირი (1-10%):

• ხახის ტკივილი (ფარინგიტი)
• ცხვირის ლორწოვანის წვა/გაღიზიანება
• ცემინება

იშვიათი (<1%):

• ცხვირის ძგიდის პერფორაცია (ძალიან იშვიათი, მაგრამ სერიოზული)
• თვალის შიდა წნევის მომატება (გლაუკომა)
• ანაფილაქსია

საინჰალაციო ფორმა

ხშირი (>10%):

• ორალური კანდიდოზი (პირის ღრუს ფუტკროვანი ინფექცია)
• ფარინგიტი

ნაკლებად ხშირი (1-10%):

• დისფონია (ხმის ჩახლეჩა)
• თავის ტკივილი
• მიალგია
• ტკივილი მუცელში

იშვიათი/სერიოზული (<1%):

• ბრონქოსპაზმი (პარადოქსული)
• HPA ღერძის სუპრესია (განსაკუთრებით მაღალი დოზების ხანგრძლივი გამოყენებისას)
• ზრდის შეფერხება ბავშვებში
• ოსტეოპოროზი (ხანგრძლივი მაღალდოზიანი თერაპია)
• ალერგიული რეაქციები

ტოპიკური ფორმა

ხშირი (>10%):

• კანის ატროფია (ხანგრძლივი გამოყენებისას)

ნაკლებად ხშირი (1-10%):

• კანის წვა, ქავილი გამოყენების ადგილას
• ფოლიკულიტი
• სტრიები
• ტელანგიექტაზია

იშვიათი:

• პერიორალური დერმატიტი
• საკონტაქტო დერმატიტი (თავად პრეპარატზე)
• ჰიპოპიგმენტაცია
• HPA ღერძის სუპრესია (ფართო ზედაპირზე, ოკლუზიური ბინტით, დიდი ხნის განმავლობაში) (BNF 87)

უკუჩვენებები და სიფრთხილე

აბსოლუტური უკუჩვენებები:

• მომეტაზონის ფუროატის ან ექსციპიენტების მიმართ ჰიპერმგრძნობელობა
• სამკურნალო კანის ინფექციები (ნამკურნალებ ბაქტერიული, სოკოვანი ან ვირუსული ინფექციები) — ტოპიკური ფორმისთვის
• ცხვირის ტრავმა ან ოპერაცია (მოხერხებამდე) — ინტრანაზალური ფორმისთვის
• აქტიური ან ლატენტური ფილტვის ტუბერკულოზი — საინჰალაციო ფორმისთვის

სიფრთხილით გამოიყენება:

• ფილტვის ინფექციები (მ.შ. სოკოვანი)
• გლაუკომა ან კატარაქტის ანამნეზი
• იმუნოსუპრესირებული პაციენტები (ჩუტყვავილას, წითელას ექსპოზიციის რისკი)
• ბავშვებში — ზრდის მონიტორინგი საჭიროა ხანგრძლივი გამოყენებისას
• სისტემური კორტიკოსტეროიდებიდან გადასვლა — თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზის რისკი
• ოსტეოპოროზის რისკ-ფაქტორების არსებობისას (EMA SmPC)

ურთიერთქმედებები

ძირითადი ურთიერთქმედებები

CYP3A4 ინჰიბიტორები (მნიშვნელოვანი): მომეტაზონი მეტაბოლიზდება CYP3A4-ით, ამიტომ ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები მნიშვნელოვნად ზრდის მის სისტემურ ექსპოზიციას:

• კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი — შეიძლება 5-10-ჯერ გაზარდოს მომეტაზონის პლაზმური კონცენტრაცია. თანდროული გამოყენება თავიდან უნდა იქნას აცილებული.
• რიტონავირი, კობიცისტატი (HIV პროტეაზის ინჰიბიტორები) — კუშინგის სინდრომისა და HPA ღერძის სუპრესიის რისკი. ერთდროული გამოყენება კონტრაინდიცირებულია.
• კლარითრომიცინი, ერითრომიცინი — ზომიერი CYP3A4 ინჰიბიცია, სიფრთხილეა საჭირო.

სხვა კორტიკოსტეროიდები: ერთდროულად რამდენიმე კორტიკოსტეროიდის (მაგ., ინტრანაზალური + საინჰალაციო + ტოპიკური) გამოყენებისას კუმულაციური სისტემური ეფექტის რისკი იზრდება. საჭიროა ჯამური სტეროიდული დატვირთვის შეფასება (BNF 87).

იმუნოსუპრესანტები: ერთდროული გამოყენება ციკლოსპორინთან ან ტაკროლიმუსთან სიფრთხილეს მოითხოვს იმუნოსუპრესიის გაძლიერების გამო.

ცოცხალი ვაქცინები: მაღალი დოზით საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდების ფონზე ცოცხალი ვაქცინების ეფექტურობა შეიძლება შემცირდეს, თუმცა ინტრანაზალური და ტოპიკური ფორმების ფონზე ვაქცინაცია, როგორც წესი, უსაფრთხოა.

ორსულობა და ლაქტაცია

ორსულობა: მომეტაზონი FDA კატეგორია C-ს მიეკუთვნება. ცხოველურ კვლევებში მაღალი დოზებით ტერატოგენული ეფექტები (სასის ნაპრალი) დაფიქსირებულია, თუმცა ადამიანში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა.

ინტრანაზალური მომეტაზონი ალერგიული რინიტის მკურნალობისთვის ორსულობაში ზოგადად მისაღებია, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. NICE და BNF რეკომენდაციების თანახმად, ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდები (მ.შ. მომეტაზონი) უპირატესია ორალურ კორტიკოსტეროიდებთან შედარებით ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ ორსულობაში (BNF 87).

საინჰალაციო მომეტაზონი ასთმის მართვისთვის ორსულობაში გამოიყენება, როდესაც სარგებელი რისკს აღემატება. ასთმის არაადეკვატური კონტროლი ორსულობისთვის უფრო საშიშია, ვიდრე ICS-ის გამოყენება (GINA 2025).

ლაქტაცია: მონაცემები მომეტაზონის დედის რძეში გადადინების შესახებ შეზღუდულია. მინიმალური სისტემური აბსორბციის გათვალისწინებით, ინტრანაზალური და ტოპიკური ფორმების გამოყენება ლაქტაციის პერიოდში ზოგადად მისაღებია. ძუძუს არეში ტოპიკური გამოყენება თავიდან უნდა იქნას აცილებული (EMA SmPC).

ბრენდები საქართველოში

საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე მომეტაზონის ფუროატი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით:

• ნაზონექსი (Nasonex®) — ინტრანაზალური სპრეი 50 მკგ/დოზა, 120 დოზა. ორიგინალური ბრენდი (Organon/MSD).
• მომეტაზონის ფუროატის სპრეი — ჯენერიკული ინტრანაზალური ფორმები სხვადასხვა მწარმოებლისგან.
• ელოკომი (Elocom®) — ტოპიკური კრემი და მალამო 0.1%.
• ასმანექსი (Asmanex®) — საინჰალაციო ფხვნილი (შეზღუდული ხელმისაწვდომობა).

კონკრეტული ბრენდის არსებობის შესამოწმებლად ეწვიეთ შესაბამის გვერდებს პორტალზე. გთხოვთ, გაითვალისწინოთ, რომ ხელმისაწვდომობა შეიძლება განსხვავდებოდეს აფთიაქების მიხედვით.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენ ხანში იწყებს მოქმედებას მომეტაზონის ცხვირის სპრეი?

მომეტაზონის ინტრანაზალური სპრეის კლინიკურად მნიშვნელოვანი ეფექტი, როგორც წესი, 12 საათში ვლინდება, თუმცა სრული თერაპიული ეფექტი 1-2 კვირის რეგულარული გამოყენების შემდეგ მიიღწევა. სეზონური ალერგიული რინიტის დროს რეკომენდებულია პოლინაციის სეზონის დაწყებამდე 2-4 კვირით ადრე მიღების დაწყება მაქსიმალური ეფექტის მისაღწევად (NICE NG136).

შეიძლება თუ არა მომეტაზონის ცხვირის სპრეის ხანგრძლივი გამოყენება?

დიახ, ინტრანაზალური მომეტაზონი განკუთვნილია ხანგრძლივი გამოყენებისთვის. მინიმალური სისტემური აბსორბციის წყალობით, იგი უსაფრთხოდ ითვლება მრავალთვიანი და მრავალწლიანი გამოყენებისას. თუმცა პერიოდული გადაფასება აუცილებელია, განსაკუთრებით ბავშვებში, სადაც ზრდის მონიტორინგი რეკომენდებულია (BNF 87).

რა განსხვავებაა მომეტაზონსა და ბუდესონიდს შორის?

ორივე ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდია, მაგრამ მომეტაზონს აქვს უფრო მაღალი აფინობა გლუკოკორტიკოიდული რეცეპტორისადმი და უფრო დაბალი სისტემური ბიოშეღწევადობა (<0.1% vs. ~33%). მომეტაზონი დღეში ერთხელ გამოიყენება, ბუდესონიდი კი ხშირად დღეში ორჯერ. კლინიკური ეფექტურობის მხრივ ორივე თანაბარია, მაგრამ მომეტაზონს უფრო ხელსაყრელი უსაფრთხოების პროფილი გააჩნია (EMA SmPC).

შეიძლება თუ არა მომეტაზონის კრემის სახეზე გამოყენება?

სახის კანი თხელია და კორტიკოსტეროიდების მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარე. მომეტაზონი ძლიერი კლასის ტოპიკური სტეროიდია, ამიტომ სახეზე მხოლოდ მოკლე პერიოდით (5-7 დღე) და ექიმის დანიშნულებით შეიძლება გამოყენება. სახეზე ხანგრძლივი გამოყენება იწვევს კანის ატროფიას, ტელანგიექტაზიას, პერიორალურ დერმატიტსა და სტეროიდულ აკნეს (BNF 87).

რა უნდა გავაკეთო, თუ მომეტაზონის ცხვირის სპრეის დოზა გამომრჩა?

გამოტოვებული დოზა მიიღეთ რაც შეიძლება მალე. თუ შემდეგი დოზის დრო ახლოს არის, გამოტოვებული დოზა გამოტოვეთ და ჩვეულ რეჟიმს დაუბრუნდით. არ მიიღოთ ორმაგი დოზა კომპენსაციის მიზნით. ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების ეფექტურობა რეგულარულ გამოყენებაზეა დამოკიდებული, ამიტომ ყოველდღიური რეჟიმის დაცვა მნიშვნელოვანია.

შეიძლება თუ არა მომეტაზონის ცხვირის სპრეის ბავშვისთვის მიცემა?

ინტრანაზალური მომეტაზონი ნებადართულია 2 წლის ასაკიდან ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ. 2 წელზე უმცროსი ბავშვებისთვის არ არის რეკომენდებული უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემების ნაკლებობის გამო. პედიატრიული დოზა მოზრდილთა დოზის ნახევარია (100 მკგ/დღე). ხანგრძლივი გამოყენებისას ბავშვის სიმაღლის რეგულარული მონიტორინგი რეკომენდებულია (BNF 87; EMA SmPC).