ატოპიური დერმატიტი

მოკლედ

ატოპიური დერმატიტი (ატოპიური ეგზემა) არის ქრონიკული, ანთებითი კანის დაავადება, რომელიც ხასიათდება ინტენსიური ქავილით, კანის სიმშრალით და მორეციდივე გამონაყარით. დაავადება ყველაზე ხშირად ბავშვთა ასაკში იწყება — შემთხვევათა 60%-ში პირველ წელს, ხოლო 90%-ში — 5 წლამდე ასაკში. ატოპიური დერმატიტი ე.წ. „ატოპიური ტრიადის" ნაწილია (ასთმა, ალერგიული რინიტი, ატოპიური დერმატიტი). დაავადება არ არის გადამდები. მკურნალობა მოიცავს კანის ბარიერის აღდგენას დამატენიანებლებით, ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების გამოყენებას ანთების მოსახსნელად, ანტიჰისტამინურ პრეპარატებს ქავილის შესამცირებლად და, მძიმე შემთხვევებში, სისტემურ თერაპიას. დროული და სწორი მკურნალობით დაავადების კონტროლი კარგად ხერხდება, ბავშვთა უმრავლესობა კი ზრდასთან ერთად „გადაიზრდის" მას.

რა არის და როგორ ხდება

ატოპიური დერმატიტი არის ქრონიკული ანთებითი დერმატოზი, რომლის საფუძველშიც ორი ძირითადი პათოლოგიური მექანიზმი დევს: კანის ბარიერის ფუნქციის დარღვევა და იმუნური სისტემის დისრეგულაცია.

კანის ბარიერის დარღვევა. ნორმალურ პირობებში კანის ზედა ფენა (ეპიდერმისი) ბარიერის როლს ასრულებს — იცავს ორგანიზმს გარემო ფაქტორებისგან და ხელს უშლის ტენის დაკარგვას. ატოპიური დერმატიტის დროს ხშირად აღინიშნება ფილაგრინის (FLG) გენის მუტაცია. ფილაგრინი არის ცილა, რომელიც კერატინოციტების ნორმალური ფუნქციონირებისთვისაა აუცილებელი. მისი დეფიციტის დროს კანი ვერ ინარჩუნებს ტენს, ხდება მშრალი და მოწყვლადი, რაც ალერგენების, მიკრობების და გამაღიზიანებელი ნივთიერებების შეღწევას აადვილებს.

იმუნური დისბალანსი. კანის ბარიერის დაზიანება იწვევს Th2 ტიპის იმუნური პასუხის გაძლიერებას. ეს ნიშნავს, რომ ორგანიზმი „გადაჭარბებულად" რეაგირებს ჩვეულებრივ გარემო ალერგენებზე (მტვრის ტკიპა, ყვავილის მტვერი, საკვები ალერგენები). იმუნური უჯრედები გამოიმუშავებენ ციტოკინებს (IL-4, IL-13, IL-31), რომლებიც ანთებას და ქავილს იწვევს. IgE იმუნოგლობულინის დონე სისხლში ხშირად მომატებულია.

ქავილი იწვევს კაწვრას, კაწვრა — კანის დაზიანებას, დაზიანება — ანთების გამწვავებას. ეს მანკიერი წრე („ქავილ-კაწვრის ციკლი") ატოპიური დერმატიტის ერთ-ერთი ცენტრალური მექანიზმია (NICE CKS, 2024).

ვინ რისკის ჯგუფშია

ატოპიური დერმატიტი განვითარებული ქვეყნების მოსახლეობაში უფრო ხშირია და მის განვითარებაში რამდენიმე ფაქტორი მონაწილეობს:

• გენეტიკა — ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკ-ფაქტორი. თუ ორივე მშობელს აქვს ატოპიური დაავადება, ბავშვში რისკი 60-80%-ს აღწევს. ფილაგრინის გენის მუტაცია რისკს 3-ჯერ ზრდის.
• ასაკი — დაავადება უპირატესად ჩვილ და ადრეულ ბავშვთა ასაკში იწყება. მოზრდილებში პირველადი მანიფესტაცია შედარებით იშვიათია.
• ოჯახური ანამნეზი — ასთმა, ალერგიული რინიტი ან ატოპიური დერმატიტი ოჯახის წევრებში რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.
• გარემო ფაქტორები — ქალაქური გარემო, დაბინძურებული ჰაერი, მშრალი კლიმატი, ხშირი კონტაქტი გამაღიზიანებელ ნივთიერებებთან (სინთეტიკური ქსოვილი, სარეცხი საშუალებები).
• საკვები ალერგია — განსაკუთრებით ბავშვებში; კვერცხი, რძე, თხილეული, ხორბალი ხშირი ტრიგერებია.
• სქესი — ბავშვთა ასაკში ოდნავ ხშირია ბიჭებში, ხოლო მოზრდილებში — ქალებში.
• სტრესი და ფსიქოემოციური ფაქტორები — გამწვავების ცნობილი ტრიგერია.
• სიმსუქნე — ზრდის როგორც დაავადების, ისე მისი მძიმე მიმდინარეობის რისკს.

სიმპტომები

ატოპიური დერმატიტის კლინიკური სურათი ასაკის მიხედვით განსხვავებულია:

ძირითადი სიმპტომები:

• ინტენსიური ქავილი — ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი; ხშირად ძილის მოშლის მიზეზია
• კანის სიმშრალი (ქსეროზი) — კანი უხეში, მშრალი, ქერცლიანია
• ერითემა (სიწითლე) — მწვავე ფაზაში კანი წითელი და შეშუპებულია
• პაპულები და ვეზიკულები — მცირე ზომის კვანძები და ბუშტუკები, რომლებიც ტენიანობას შეიძლება გამოყოფდნენ
• ლიქენიფიკაცია — ქრონიკული ფორმისას კანი სქელდება, ხაზები გამოხატულია

ლოკალიზაცია ასაკის მიხედვით:

• ჩვილები (0-2 წელი): სახე (ლოყები, შუბლი), თავის ტყავი, კიდურების გამშლელი ზედაპირები
• ბავშვები (2-12 წელი): იდაყვის და მუხლის მოხრელი ზედაპირები, მაჯა, კისერი
• მოზარდები და მოზრდილები: სახე (განსაკუთრებით თვალის გარშემო), კისერი, ხელის მტევნები, იდაყვის და მუხლის ნაოჭები

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• დენი-მორგანის ნაოჭები — ქვედა ქუთუთოზე ორმაგი ნაოჭი
• ჰერტოგეს ნიშანი — წარბის გარეთა ნაწილის გათხელება
• თეთრი დერმოგრაფიზმი — კანის დაჭერისას თეთრი ზოლი (წითლის ნაცვლად)
• კერატოზის პილარისი — მხარზე და ბარძაყზე მცირე კვანძოვანი გამონაყარი

დაავადება მიმდინარეობს რემისიებით და გამწვავებებით. გამწვავებას ხშირად იწვევს სტრესი, ინფექცია, კლიმატის ცვლილება ან ალერგენთან კონტაქტი.

დიაგნოსტიკა

ატოპიური დერმატიტის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურია და ეფუძნება ჰენიფინ-რაიკას დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმებს ან UK Working Party-ის კრიტერიუმებს.

აუცილებელი კრიტერიუმი:

• კანის ქავილი ბოლო 12 თვის განმავლობაში

დამატებითი კრიტერიუმები (საჭიროა ≥3):

• მოხრელი ზედაპირების დაზიანების ისტორია
• ასთმა ან ალერგიული რინიტი (ან ოჯახის წევრში — 4 წლამდე ასაკის ბავშვებში)
• კანის ზოგადი სიმშრალე ბოლო წელს
• სიმპტომების დაწყება 2 წლამდე ასაკში

ლაბორატორიული გამოკვლევები:

• საერთო IgE — ხშირად მომატებულია, თუმცა ნორმალური დონე არ გამორიცხავს დიაგნოზს
• სპეციფიკური IgE / კანის ტესტები (prick test) — კონკრეტული ალერგენების იდენტიფიკაციისთვის (საკვები, ინჰალაციური)
• სისხლის საერთო ანალიზი — ეოზინოფილია შეიძლება აღინიშნოს
• კანის ბიოფსია — იშვიათად საჭირო, მხოლოდ დიფერენციალური დიაგნოსტიკისთვის

სიმძიმის შეფასება:

სიმძიმის ობიექტური შეფასებისთვის გამოიყენება SCORAD ან EASI ინდექსები, რომლებიც ითვალისწინებენ დაზიანების ფართობს, ინტენსივობას და სუბიექტურ სიმპტომებს (ქავილი, ძილის დარღვევა) (EMA SmPC guidelines, 2023).

დიფერენციალური დიაგნოზი:

• სებორეული დერმატიტი
• კონტაქტური დერმატიტი
• ფსორიაზი
• სკაბიესი (ქეცი)
• დერმატომიკოზი

მკურნალობა — წამლები

ატოპიური დერმატიტის მკურნალობა საფეხურეობრივია და დაავადების სიმძიმეზეა დამოკიდებული (NICE NG169, 2023; EADV guidelines, 2024).

პირველი რიგის თერაპია — ემოლენტები და მსუბუქი კორტიკოსტეროიდები

ემოლენტები (დამატენიანებლები) არის მკურნალობის საფუძველი, მიუხედავად სიმძიმისა. უნდა გამოიყენებოდეს ლიბერალურად, დღეში მინიმუმ 2-3-ჯერ, ანთების არარსებობისასაც კი. ეს კანის ბარიერის ფუნქციას აღადგენს და გამწვავებების სიხშირეს ამცირებს.

bepanteni-5 — დექსპანთენოლის კრემი, რომელიც ხელს უწყობს კანის რეგენერაციას და დატენიანებას. შეიძლება გამოყენებულ იქნას ჩვილებშიც. წაისვას თხელი ფენით დაზიანებულ უბნებზე დღეში რამდენჯერმე.

ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები — ანთებისა და ქავილის მოსახსნელი ძირითადი საშუალებები:

• advantani-0-1 (მეთილპრედნიზოლონის აცეპონატი 0.1%) — საშუალო სიძლიერის ტოპიკური კორტიკოსტეროიდი. გამოიყენება სახეზე და სხეულზე. წაისვას თხელი ფენით დღეში ერთხელ. კურსის ხანგრძლივობა — სასურველია 2-4 კვირა. შესაფერისია ბავშვებისთვისაც (4 თვის ასაკიდან). გვერდითი ეფექტები — ხანგრძლივი გამოყენებისას კანის ატროფია, ტელანგიექტაზია.

• betametazonis-kremi-0-05 — ძლიერი ტოპიკური კორტიკოსტეროიდი. გამოიყენება სხეულზე და კიდურებზე მძიმე გამწვავებისას. სახეზე და კანის ნაოჭებში გამოყენება არ არის რეკომენდებული. კურსი — 7-14 დღე.

• dermoveiti-0-05 (კლობეტაზოლის პროპიონატი 0.05%) — ძალიან ძლიერი კორტიკოსტეროიდი. მხოლოდ მოზრდილებში, ძალიან მძიმე, რეფრაქტერული შემთხვევებისას, მოკლე კურსით (7-14 დღე). სახეზე და გენიტალიებზე არ გამოიყენება. (BNF 87, 2024).

მეორე რიგის თერაპია

ანტიჰისტამინური პრეპარატები — ქავილის შესამცირებლად:

• cetirizini-10mg (ცეტირიზინი) — II თაობის ანტიჰისტამინი. მოზრდილებში 10 მგ დღეში ერთხელ. არასედატიური, თუმცა ზოგ პაციენტში მსუბუქ ძილიანობას იწვევს. ბავშვებში დოზა ასაკის მიხედვით რეგულირდება.

• desloratadini-5mg (დესლორატადინი) — II თაობის ანტიჰისტამინი, პრაქტიკულად არასედატიური. მოზრდილებში 5 მგ/დღე. ბავშვებში სიროფის ფორმით — desloratadini-normoni-2-5მგ.

• ataraqsi-25mg-25t (ჰიდროქსიზინი) — I თაობის ანტიჰისტამინი, სედატიური ეფექტით. განსაკუთრებით სასარგებლოა ღამის ქავილისას, რომელიც ძილს არღვევს. მოზრდილებში 25-50 მგ ძილის წინ. ძილიანობას იწვევს — დღისით მართვისას სიფრთხილეა საჭირო.

დამხმარე თერაპია

ანტიბაქტერიული საშუალებები — მეორადი ინფექციის დროს:

• baqtrobani-malamo (მუპიროცინი) — ტოპიკური ანტიბიოტიკი, სტაფილოკოკური სუპერინფექციისას. წაისვას დაზიანებულ უბანზე დღეში 2-3-ჯერ, 5-10 დღის განმავლობაში.

სისტემური კორტიკოსტეროიდები — მხოლოდ მძიმე, გავრცელებული გამწვავებისას, მოკლე კურსით:

• deqsametazoni-0-5mg — მოკლე კურსი ექიმის მეთვალყურეობით. ხანგრძლივი სისტემური კორტიკოსტეროიდთერაპია ატოპიური დერმატიტის დროს რეკომენდებული არ არის „რიბაუნდის" ეფექტის გამო (EADV, 2024).

პროაქტიული თერაპია

რემისიის მიღწევის შემდეგ, რეციდივის პრევენციისთვის რეკომენდებულია ტოპიკური კორტიკოსტეროიდის (მაგ., advantani-0-1) გამოყენება კვირაში 2-ჯერ ადრე დაზიანებულ უბნებზე — ეს „პროაქტიული" მიდგომა გამწვავებების რიცხვს მნიშვნელოვნად ამცირებს.

ცხოვრების წესი

ატოპიური დერმატიტის მართვაში ცხოვრების წესის კორექტირება ფარმაკოთერაპიის თანაბრად მნიშვნელოვანია:

კანის მოვლა:

• ყოველდღიური ემოლენტების გამოყენება — მინიმუმ 250 გ/კვირაში მოზრდილებში
• მოკლე, თბილი (არა ცხელი!) აბაზანა — 5-10 წუთი
• აბაზანის შემდეგ 3 წუთში ემოლენტის წასმა
• რბილი, pH-ნეიტრალური გარეცხვის საშუალებების გამოყენება; ჩვეულებრივი საპონი კანს აშრობს

ტანსაცმელი:

• ბამბის და რბილი ქსოვილის ტანსაცმელი
• შალის და სინთეტიკური ქსოვილების თავიდან აცილება
• ახალი ტანსაცმლის გამოყენებამდე რეცხვა

გარემო:

• ოთახის ტემპერატურა — 18-21°C, ტენიანობა — 40-60%
• მტვრის ტკიპას კონტროლი: სინთეტიკური ბალიშები, ხშირი ქუთუთოების გამოფერთხვა
• შინაური ცხოველების ალერგენების მინიმიზაცია

კვება:

• ელიმინაციური დიეტა მხოლოდ დადასტურებული საკვები ალერგიის შემთხვევაში (ალერგოლოგთან კონსულტაციის შემდეგ)
• არაგონივრული რესტრიქციული დიეტა, განსაკუთრებით ბავშვებში, საშიშია

სტრესის მართვა:

• რელაქსაციის ტექნიკები, სუნთქვითი ვარჯიშები
• საჭიროებისას ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა — ქრონიკულმა ქავილმა შეიძლება დეპრესია და შფოთვა გამოიწვიოს

ფრჩხილების მოკლედ შეჭრა — კაწვრით გამოწვეული დაზიანების შესამცირებლად, განსაკუთრებით ბავშვებში.

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მართვის პირობებში ატოპიური დერმატიტი სხვადასხვა გართულებას იწვევს:

• მეორადი ბაქტერიული ინფექცია — ყველაზე ხშირი გართულება. Staphylococcus aureus კოლონიზაცია ატოპიური კანის 90%-ზე აღინიშნება. იმპეტიგო, ფოლიკულიტი, ცელულიტი — დაუყოვნებლივ საჭიროებს ანტიბიოტიკოთერაპიას.

• ეგზემა ჰერპეტიკუმი — ჰერპეს სიმპლექსის ვირუსით ინფიცირება ატოპიურ კანზე. სამედიცინო გადაუდებლობაა — შეიძლება გენერალიზებული ფორმა მიიღოს. საჭიროებს სისტემურ ანტივირუსულ თერაპიას.

• კონტაქტური დერმატიტის თანადართვა — ტოპიკურ პრეპარატებზე (მათ შორის ემოლენტებსა და კორტიკოსტეროიდებზე) სენსიბილიზაცია.

• ოფთალმოლოგიური გართულებები — ატოპიური კერატოკონიუნქტივიტი, კატარაქტა (განსაკუთრებით სახის მძიმე ფორმებისას).

• ფსიქოსოციალური გართულებები — ქრონიკული ქავილი და კანის არაესთეტიკური იერი იწვევს ძილის დარღვევას, დეპრესიას, თვითშეფასების დაქვეითებას, სოციალურ იზოლაციას. ბავშვებში — სწავლის უნარის გაუარესება.

• ზრდის შეფერხება — ბავშვებში, ძლიერი ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების არასწორი, ხანგრძლივი გამოყენებისას.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ატოპიური დერმატიტი ქრონიკული დაავადებაა, მაგრამ პროგნოზი ზოგადად კარგია:

• ბავშვთა 60-70% რემისიას მიაღწევს მოზარდობის ასაკამდე
• დანარჩენ 30-40%-ში დაავადება მოზრდილთა ასაკშიც გრძელდება, თუმცა ხშირად მსუბუქი ფორმით
• მძიმე, ადრეული დასაწყისის ფორმა, ფილაგრინის მუტაცია და ატოპიური ტრიადის არსებობა პერსისტენციის რისკს ზრდის
• სწორი მენეჯმენტით (რეგულარული ემოლენტები, ტრიგერების თავიდან აცილება, დროული მკურნალობა) პაციენტთა უმრავლესობა ნორმალური ცხოვრების ხარისხს ინარჩუნებს
• სიცოცხლისთვის საფრთხეს ატოპიური დერმატიტი პრაქტიკულად არ წარმოადგენს, მაგრამ ცხოვრების ხარისხი მნიშვნელოვნად ზარალდება მძიმე, უკონტროლო ფორმებისას

როდის უნდა მიმართო ექიმს

გეგმური ვიზიტის გარდა, აუცილებლად მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:

• კანზე ჩირქოვანი გამონათხეური გაჩნდა — სიწითლე, შეშუპება, ყვითელი ქერქი, ტემპერატურა — ეს ბაქტერიული ინფექციის ნიშანია
• კანზე მტკივნეული ბუშტუკები გაჩნდა (განსაკუთრებით სახეზე) — შესაძლოა ეგზემა ჰერპეტიკუმი იყოს, რაც გადაუდებელ მკურნალობას საჭიროებს
• ემოლენტები და ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები ეფექტს არ იძლევა 2 კვირის განმავლობაში
• ქავილი ძილს მნიშვნელოვნად უშლის — ბავშვი ან მოზრდილი ღამით ვერ იძინებს, რაც ყოველდღიურ ფუნქციონირებას აუარესებს
• გამონაყარი სწრაფად ვრცელდება ან ჩვეულებრივზე მძიმე გამწვავება აღინიშნება
• ბავშვს ზრდაში ჩამორჩენა ან ქრონიკული სტრესის ნიშნები აღენიშნება

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ატოპიური დერმატიტის სრულად განკურნება?

ატოპიური დერმატიტი ქრონიკული დაავადებაა და „სრულ განკურნებაზე" ლაპარაკი უმეტეს შემთხვევაში არ არის კორექტული. თუმცა, ბავშვთა უმრავლესობა ასაკთან ერთად „გადაიზრდის" დაავადებას. მოზრდილებში კი სწორი მენეჯმენტით — რეგულარული ემოლენტები, ტრიგერების თავიდან აცილება, გამწვავების დროული მკურნალობა — შესაძლებელია ხანგრძლივი რემისიის მიღწევა და ნორმალური ცხოვრება.

უსაფრთხოა თუ არა კორტიკოსტეროიდული მალამოების ხანგრძლივი გამოყენება?

კორტიკოსტეროიდული ტოპიკური პრეპარატები (მაგალითად, advantani-0-1) უსაფრთხოა, თუ ექიმის რეკომენდაციებს მიჰყვებით. მთავარია: სახეზე და კანის ნაოჭებში მხოლოდ სუსტი ან საშუალო სიძლიერის პრეპარატები, მოკლე კურსით; სხეულზე — საშუალო ან ძლიერი პრეპარატები. პროაქტიული თერაპია (კვირაში 2-ჯერ) აქტიური მკურნალობის შემდეგ დიდ ხანს უსაფრთხოდ შეიძლება გამოიყენოთ. „სტეროიდოფობია" ხშირად იწვევს არაადეკვატურ მკურნალობას, რაც დაავადების გაუარესებას განაპირობებს (BNF 87, 2024).

შეიძლება თუ არა ატოპიური დერმატიტით ბანაობა და ცურვა?

ბანაობა რეკომენდებულია — თბილი წყალი, მოკლე აბაზანა (5-10 წუთი), რბილი საწმენდი საშუალებები. აბაზანის შემდეგ დაუყოვნებლივ წაისვით ემოლენტი. აუზში ცურვა შესაძლებელია, მაგრამ ქლორმა შეიძლება კანი გააღიზიანოს. ცურვის წინ ემოლენტი წაისვით, ცურვის შემდეგ კი მოიბანეთ სუფთა წყლით და ხელახლა გამოიყენეთ დამატენიანებელი.

ორსულობის დროს როგორ ვმკურნალო ატოპიური დერმატიტი?

ორსულობისას ატოპიური დერმატიტი შეიძლება გამწვავდეს. ემოლენტები სრულიად უსაფრთხოა. სუსტი და საშუალო სიძლიერის ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები (მაგ., advantani-0-1) მოკლე კურსით დასაშვებია (NICE, 2023). ძლიერი კორტიკოსტეროიდები და სისტემური იმუნოსუპრესანტები მხოლოდ ექიმის მკაცრი კონტროლით. ანტიჰისტამინებიდან cetirizini-10mg და desloratadini-5mg ორსულობაში შედარებით უსაფრთხო ითვლება, მაგრამ ექიმთან კონსულტაცია აუცილებელია.

ატოპიური დერმატიტი ხელს მიშლის მუშაობაში — რა გავაკეთო?

ხელის ეგზემა ხშირი პრობლემაა ატოპიური კანის მქონე ადამიანებში. სამსახურში რეგულარულად გამოიყენეთ ემოლენტი, ატარეთ დამცავი ხელთათმანები ქიმიურ ნივთიერებებთან მუშაობისას (ქვემოთ ბამბის ხელთათმანი), თავი აარიდეთ ხშირ ხელის რეცხვას. თუ პროფესია კანის მუდმივ გაღიზიანებას იწვევს, საჭიროა პროფესიული დერმატოლოგის კონსულტაცია. მძიმე შემთხვევებში შესაძლოა პროფესიის შეცვლის საკითხიც განხილულ იქნას.

ალკოჰოლი აუარესებს ატოპიურ დერმატიტს?

ალკოჰოლი კანს აშრობს, ვაზოდილატაციას იწვევს (სიწითლე, ქავილი), იმუნურ სისტემას ასუსტებს და ძილის ხარისხს აუარესებს — ეს ყველაფერი ატოპიური დერმატიტის გამწვავების რისკს ზრდის. ზომიერი მოხმარება აუცილებლად აკრძალული არ არის, მაგრამ თუ შეამჩნევთ, რომ ალკოჰოლის მიღების შემდეგ ქავილი ან გამონაყარი მწვავდება, სჯობს თავი აარიდოთ.