ტენდინიტი

მოკლედ

ტენდინიტი არის მყესის (ტენდონის) ანთება ან გაღიზიანება — ქსოვილისა, რომელიც კუნთს ძვალთან აკავშირებს. ყველაზე ხშირად ზიანდება მხრის, იდაყვის, მაჯის, მუხლისა და აქილევსის მყესები. დაავადება განსაკუთრებით გავრცელებულია სპორტსმენებში, ფიზიკური შრომით დაკავებულ ადამიანებსა და 40 წელს გადაცილებულ პირებში. ტენდინიტი ვლინდება ტკივილით, შეშუპებით და მოძრაობის შეზღუდვით დაზიანებულ სახსარში. მკურნალობა მოიცავს დასვენებას, ყინულის აპლიკაციებს, არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებს (NSAID) და ფიზიოთერაპიას. უმეტეს შემთხვევაში ტენდინიტი კარგად ემორჩილება კონსერვატიულ მკურნალობას, თუმცა უგულებელყოფისას შეიძლება გადაიზარდოს ქრონიკულ ტენდინოპათიაში ან მყესის გახლეჩით დასრულდეს, რაც ქირურგიულ ჩარევას მოითხოვს.

რა არის და როგორ ხდება

მყესი (ტენდონი) არის მკვრივი, ბოჭკოვანი შემაერთებელი ქსოვილი, რომელიც კოლაგენის ბოჭკოებისგან შედგება და კუნთს ძვალთან აკავშირებს. მისი მთავარი ფუნქცია კუნთის შეკუმშვის ძალის ძვალზე გადაცემა და, შესაბამისად, მოძრაობის უზრუნველყოფაა.

ტენდინიტის დროს მყესში ანთებითი პროცესი ვითარდება. ეს ხდება, როცა მყესზე მოქმედი დატვირთვა აჭარბებს მის რეგენერაციულ შესაძლებლობას. განმეორებადი მიკროტრავმების შედეგად კოლაგენის ბოჭკოებში მიკროდაზიანებები წარმოიქმნება — ჩნდება მიკროგახლეჩები, რომლებიც ანთებით რეაქციას იწვევს. ორგანიზმი ცდილობს ქსოვილის აღდგენას, მაგრამ თუ დატვირთვა გრძელდება, აღდგენის პროცესი ვერ ასწრებს დაზიანებას.

ანთების დროს მყესის ქსოვილში იმატებს სისხლმიმოქცევა, გროვდება ანთებითი უჯრედები, გამოიყოფა პროსტაგლანდინები და ციტოკინები — ეს იწვევს ტკივილს, შეშუპებას და სიწითლეს. მნიშვნელოვანია, რომ მყესები სისხლით შედარებით ცუდად მომარაგდებიან, რის გამოც მათი განკურნება სხვა ქსოვილებთან შედარებით ნელა მიმდინარეობს.

თუ ანთებითი ფაზა ვერ გადაილახა და პროცესი ქრონიკული გახდა, ტენდინიტი გადადის ტენდინოზში — მდგომარეობაში, როცა მყესში კოლაგენის სტრუქტურა დეგენერაციულად იცვლება, ქსოვილი კარგავს ელასტიურობას და მექანიკურ გამძლეობას. ამ ეტაპზე მკურნალობა უფრო რთულდება.

ტენდინიტი შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ მყესში, მაგრამ ყველაზე ხშირად ზიანდება: მხრის როტატორული მანჟეტის მყესები, აქილევსის მყესი, იდაყვის ლატერალური ეპიკონდილის მყესები („ტენისისტის იდაყვი"), მაჯის მყესები (დე კერვენის ტენდინიტი) და მუხლის პატელარული მყესი.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ტენდინიტის განვითარების რისკი რამდენიმე ფაქტორზეა დამოკიდებული:

• ასაკი: 40 წლის შემდეგ მყესები კარგავენ ელასტიურობას და კოლაგენის შემცველობა მცირდება, რაც მათ დაზიანებისადმი უფრო მოწყვლადს ხდის (NICE CKS, 2024).
• სქესი: ზოგიერთი ტიპი (მაგ., დე კერვენის ტენდინიტი) ქალებში უფრო ხშირია, განსაკუთრებით ორსულობისა და ახალშობილის მოვლის პერიოდში.
• პროფესია: განმეორებადი მოძრაობებით დაკავშირებული სამუშაო — კომპიუტერთან ხანგრძლივი მუშაობა, მშენებლობა, ხელოსნობა, მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე დაკვრა.
• სპორტი: სირბილი, ტენისი, გოლფი, ცურვა, კალათბურთი — ყველა სპორტი, სადაც განმეორებადი მოძრაობებია.
• სისტემური დაავადებები: შაქრიანი დიაბეტი, რევმატოიდული ართრიტი, ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, გუტი — ყველა ეს ზრდის ტენდინიტის რისკს.
• მედიკამენტები: ფტორქინოლონების ჯგუფის ანტიბიოტიკები (მაგ., ციპროფლოქსაცინი) ცნობილია მყესის დაზიანების გამოწვევის უნარით — განსაკუთრებით აქილევსის მყესში (BNF 87, 2024).
• მწეველობა და ჭარბი წონა: ორივე აუარესებს მყესების სისხლმომარაგებას და ზრდის ტენდინიტის რისკს.

სიმპტომები

ტენდინიტის ძირითადი სიმპტომები:

• ტკივილი — მყესის მიმაგრების ადგილას, რომელიც მოძრაობისას ძლიერდება და დასვენებისას მცირდება
• მგრძნობელობა — პალპაციისას (შეხებისას) ტკივილი დაზიანებულ ადგილას
• შეშუპება — მსუბუქი ან ზომიერი შეშუპება მყესის გარშემო
• სიხისტე — განსაკუთრებით დილით ან ხანგრძლივი უმოძრაობის შემდეგ
• მოძრაობის შეზღუდვა — სახსრის სრული ამპლიტუდით მოძრაობის გაძნელება
• კრეპიტაცია — ზოგჯერ მოძრაობისას ისმის ხრაშუნი ან „ხრწნის" ხმა
• სისუსტე — დაზიანებულ კიდურში ძალის შემცირება

სიმპტომები განსხვავდება ლოკალიზაციის მიხედვით. მხრის ტენდინიტის დროს ტკივილი ხელის ზემოთ აწევისას ვლინდება, ხშირად ღამით ძლიერდება და საძილე პოზის შეცვლისას აღიზიანებს. „ტენისისტის იდაყვის" დროს ტკივილი იდაყვის გარეთა მხარეს ლოკალიზდება და საგნების ხელში დაჭერისას ძლიერდება. აქილევსის ტენდინიტი ქუსლის ზემოთ ტკივილით ვლინდება, რომელიც სიარულის ან სირბილის დაწყებისას მძაფრია და „გატარების" შემდეგ ოდნავ მცირდება.

ქრონიკული ტენდინიტის დროს ტკივილი მუდმივი ხასიათისაა, შეიძლება დასვენებისასაც ადარდებდეს და ყოველდღიურ აქტივობებს მნიშვნელოვნად ართულებდეს.

დიაგნოსტიკა

ტენდინიტის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურად, ანამნეზისა და ფიზიკური გასინჯვის საფუძველზე ისმება.

ანამნეზი: ექიმი დეტალურად იკითხავს ტკივილის ხასიათზე, ხანგრძლივობაზე, პროვოცირებულ ფაქტორებზე, პროფესიულ აქტივობასა და სპორტულ ჩვევებზე.

ფიზიკური გასინჯვა: ექიმი ამოწმებს:

• პალპაციით ტკივილიანობას (მყესის კონკრეტულ წერტილში)
• მოძრაობის მოცულობას (აქტიურს და პასიურს)
• სპეციფიკურ პროვოკაციულ ტესტებს — მაგალითად, მხრისთვის ნირის ტესტი, ჰოუკინსის ტესტი; იდაყვისთვის კოუზენის ტესტი

ინსტრუმენტული კვლევები:

• ულტრასონოგრაფია (ექოსკოპია): პირველი რიგის გამოკვლევა. აჩვენებს მყესის გასქელებას, სტრუქტურულ ცვლილებებს, სითხის დაგროვებას მყესის გარსში, ნაწილობრივ გახლეჩებს.
• მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI): უფრო დეტალური გამოკვლევა, გამოიყენება მაშინ, როცა დიაგნოზი ბუნდოვანია ან ქირურგიული ჩარევა განიხილება.
• რენტგენოგრაფია: მყესს პირდაპირ ვერ ხედავს, მაგრამ გამორიცხავს ძვლოვან პათოლოგიას, კალციფიკატებს ან ართრიტს.

ლაბორატორიული ანალიზები: რუტინულად არ არის საჭირო, თუმცა სისტემური დაავადების ეჭვისას (გუტი, რევმატოიდული ართრიტი) ინიშნება შარდმჟავა, C-რეაქტიული ცილა (CRP), რევმატოიდული ფაქტორი და კლინიკური სისხლის ანალიზი.

მკურნალობა — წამლები

ტენდინიტის ფარმაკოლოგიური მკურნალობა ძირითადად ტკივილის კონტროლსა და ანთების შემცირებას ისახავს მიზნად. მკურნალობა ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია სიმძიმეზე, ლოკალიზაციასა და ხანგრძლივობაზე (NICE CKS, 2024).

პირველი რიგის თერაპია

ტოპიკური (ადგილობრივი) NSAID-ები — ტენდინიტის დროს პირველი არჩევანია, რადგან სისტემურ გვერდით ეფექტებს მინიმუმამდე ამცირებს:

• დიკლოფენაკის გელი 1% 40გ — 3-4-ჯერ დღეში დაზიანებულ ადგილას წაისვით თხელი ფენით. კურსი 2-3 კვირა. თავი აარიდეთ ღია ჭრილობებზე წასმას.
• არტოქსანი გელი 1% 45გ — დღეში 2-3-ჯერ. კეტოპროფენის შემცველი, ეფექტურია ადგილობრივი ანთების შესამცირებლად.
• ამელოტექსი გელი 1.5% 60გ — მელოქსიკამის შემცველი ტოპიკური პრეპარატი.

პერორალური NSAID-ები — თუ ტოპიკური საშუალებები არასაკმარისია:

• დექსალგინი 25მგ — დექსკეტოპროფენი, 25მგ დღეში 3-ჯერ, ჭამის შემდეგ. არ გამოიყენოთ 5 დღეზე მეტხანს ექიმის დანიშნულების გარეშე. ეფექტურია მწვავე ტკივილის სწრაფი კონტროლისთვის.
• დიკლო-დენკი 50მგ — დიკლოფენაკი, 50მგ დღეში 2-3-ჯერ. კურსი 7-14 დღე. გასტროინტესტინალური გვერდითი მოვლენების რისკი — მიიღეთ საჭმლის შემდეგ.
• დიკლობერლი რეტარდი 100მგ — გახანგრძლივებული მოქმედების დიკლოფენაკი, დღეში 1 კაფსულა. ხანგრძლივი მოქმედებით ღამის ტკივილის კონტროლისთვის.
• არკოქსია 60მგ — ეტორიკოქსიბი, შერჩევითი COX-2 ინჰიბიტორი. 60მგ დღეში ერთხელ. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტისთვის უფრო ნაკლებად სახიფათო, თუმცა გულ-სისხლძარღვთა რისკი გასათვალისწინებელია (EMA SmPC).
• არკოქსია 90მგ — უფრო ძლიერი ტკივილისთვის, მაქსიმუმ 8 დღის კურსი მწვავე ფაზაში.

მეორე რიგის თერაპია

ანალგეტიკები (არა-NSAID):

• ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი, 500მგ დღეში 2-3-ჯერ. მოკლე კურსი, ექიმის მეთვალყურეობით, აგრანულოციტოზის იშვიათი რისკის გამო.

კორტიკოსტეროიდული ინექციები:

• დექსამეტაზონი 4მგ — ექიმის მიერ ადგილობრივად, მყესის გარსში (არა მყესის სისქეში!) ინექციის სახით. მწვავე ტკივილსა და ანთებას სწრაფად აქრობს, მაგრამ განმეორებითი ინექციები (3-ზე მეტი წელიწადში) მყესის შესუსტებისა და გახლეჩის რისკს ზრდის (BNF 87, 2024).

დამხმარე თერაპია

კუნთის რელაქსანტები (თანმხლები კუნთების სპაზმის დროს):

• ბაკლოფენი 10მგ — 10მგ დღეში 2-3-ჯერ. ძილიანობა შეიძლება გამოიწვიოს, ფრთხილად მართვისას.

გასტროპროტექცია (პერორალური NSAID-ებთან ერთად):

თუ NSAID-ები 7 დღეზე მეტხანს იღებთ ან რისკ-ჯგუფში ხართ (ასაკი >65, გასტრიტის ანამნეზი), პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორის (PPI) თანმხლები გამოყენება რეკომენდებულია.

ვიტამინები და დანამატები:

კოლაგენის სინთეზის ხელშესაწყობად მნიშვნელოვანია ვიტამინ C-ის ადექვატური მიღება. ასევე განიხილება D ვიტამინის დონის ოპტიმიზაცია:

• დეტრივიტი 2000სე — D ვიტამინი, დღეში 1 კაფსულა.

ცხოვრების წესი

ცხოვრების წესის კორექცია ტენდინიტის მკურნალობისა და პრევენციის ფუნდამენტია.

RICE პროტოკოლი (მწვავე ფაზაში):

• Rest (დასვენება) — პროვოცირებული აქტივობის შეწყვეტა 7-14 დღით
• Ice (ყინული) — 15-20 წუთი, დღეში 3-4-ჯერ, პირობის გარეშე არ დადოთ ყინული პირდაპირ კანზე
• Compression (კომპრესია) — ელასტიური ბინტი შეშუპების შესამცირებლად
• Elevation (ამაღლება) — დაზიანებული კიდურის გულის დონეზე მაღლა დაყენება

ვარჯიში და ფიზიოთერაპია:

• ექსცენტრიკული (დაჭიმვის) ვარჯიშები — ტენდინიტის რეაბილიტაციის ოქროს სტანდარტი. კვლევებით დადასტურებულია, რომ ექსცენტრიკული ვარჯიშები კოლაგენის რემოდელირებას ხელს უწყობს (WHO rehabilitation guidelines).
• თანდათანობითი დატვირთვის ზრდა — მკვეთრი დატვირთვის თავიდან არიდება.

კვება:

• ანთების საწინააღმდეგო დიეტა — ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით მდიდარი საკვები (თევზი, კაკალი), ბოსტნეული, ხილი
• საკმარისი ცილა კოლაგენის სინთეზისთვის
• ჰიდრატაციის შენარჩუნება

თავი აარიდეთ:

• მოწევას — აუარესებს მყესის სისხლმომარაგებას
• ჭარბ წონას — ზრდის ქვედა კიდურის მყესებზე ზეწოლას
• ალკოჰოლის ჭარბ მოხმარებას NSAID-ებთან ერთად

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ტენდინიტმა შეიძლება გამოიწვიოს:

• ქრონიკული ტენდინოპათია (ტენდინოზი): 6-8 კვირის შემდეგ მკურნალობის გარეშე მწვავე ანთება ქრონიკულ დეგენერაციულ პროცესში გადადის. კოლაგენის ბოჭკოების სტრუქტურა ირღვევა, მყესი სუსტდება.
• მყესის სრული გახლეჩა (რუპტურა): ყველაზე სერიოზული გართულება. აქილევსის მყესის გახლეჩა ქირურგიულ ჩარევას მოითხოვს, რეაბილიტაცია 4-6 თვე გრძელდება.
• კალციფიკაციური ტენდინიტი: მყესში კალციუმის მარილების დალექვა, რომელიც ინტენსიურ ტკივილს იწვევს.
• ადჰეზიური კაფსულიტი (გაყინული მხარი): მხრის ტენდინიტის გართულება — სახსრის კაფსულა ხისტდება, მოძრაობა მკვეთრად იზღუდება.
• ქრონიკული ტკივილის სინდრომი: ხანგრძლივი ტკივილი ფსიქოლოგიურ პრობლემებს — დეპრესიას, ძილის დარღვევას, შრომისუნარიანობის დაქვეითებას იწვევს.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ტენდინიტის პროგნოზი ძირითადად ხელსაყრელია. მწვავე ტენდინიტის შემთხვევების 80-90% კონსერვატიული მკურნალობით 2-6 კვირაში იკურნება. ქრონიკული ფორმების დროს სრული გამოჯანმრთელება 3-6 თვეს მოითხოვს, ხოლო ზოგიერთ შემთხვევაში — 12 თვემდე.

პროგნოზზე გავლენას ახდენს: პაციენტის ასაკი, თანმხლები დაავადებები, პროვოცირებული ფაქტორის ელიმინაცია და ფიზიოთერაპიის პროგრამის სწორად შესრულება. ფიზიოთერაპიისა და ექსცენტრიკული ვარჯიშების რეგულარული ჩატარება მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს გრძელვადიან შედეგებს.

რეციდივების პრევენცია მოითხოვს პროვოცირებული აქტივობის მოდიფიკაციას, ეკიპირების სწორ შერჩევას და კუნთების რეგულარულ გამწვავებას.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს, თუ:

• ტკივილი ძალიან ძლიერია და საშინაო საშუალებები (ყინული, NSAID) ვერ ამცირებს 48-72 საათის განმავლობაში
• გაიგონეთ „ტყლაპუნის" ხმა მოძრაობისას და ამის შემდეგ კიდურის ფუნქცია მკვეთრად დაირღვა — ეს მყესის გახლეჩის ნიშანი შეიძლება იყოს
• შეშუპება სწრაფად იზრდება, სიწითლე და სიცხე ვლინდება — ინფექციური პროცესის გამორიცხვა საჭიროა
• ტკივილი 2 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება კონსერვატიული მკურნალობის მიუხედავად
• ღამის ტკივილი ძილს უშლის და გამოხატული სიხისტე დილით 30 წუთზე მეტხანს გრძელდება
• ფიჭვის სიმპტომები — ხელის ან ფეხის დაბუჟება, ჩხვლეტა, ფერის შეცვლა ვლინდება

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ტენდინიტის დროს ვარჯიში?

სრული უმოძრაობა არ არის რეკომენდებული. პირველ 48-72 საათში პროვოცირებული აქტივობა უნდა შეწყდეს, მაგრამ შემდეგ ფიზიოთერაპევტის მეთვალყურეობით თანდათანობით უნდა დაუბრუნდეთ მოძრაობას. ექსცენტრიკული (გაჭიმვის) ვარჯიშები აუცილებელია გამოჯანმრთელებისთვის. თუმცა ტკივილს „გადალახვა" არ შეიძლება — ტკივილი სიგნალია, რომ ქსოვილი ჯერ მზად არ არის ამ დატვირთვისთვის.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება NSAID-ების კურსის დროს?

ალკოჰოლის მიღება პერორალურ NSAID-ებთან ერთად არ არის რეკომენდებული, რადგან ორივე კუჭ-ნაწლავის ლორწოვან გარსს აზიანებს და ერთად მიღებისას წყლულისა და სისხლდენის რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება (BNF 87, 2024). ტოპიკური (გელის ფორმით) NSAID-ების გამოყენებისას ეს რისკი მინიმალურია.

ტენდინიტი ორსულობის დროს — როგორ ვმკურნალო?

ორსულობის დროს NSAID-ები, განსაკუთრებით მესამე ტრიმესტრში, კატეგორიულად უკუნაჩვენებია, რადგან ნაყოფის არტერიულ სადინარს (ductus arteriosus) ნაადრევად ხურავენ. პირველ და მეორე ტრიმესტრშიც ფრთხილად უნდა მოიქცეთ. უსაფრთხო ალტერნატივებია: ყინულის აპლიკაციები, ფიზიოთერაპია, ორთეზები და პარაცეტამოლი (ექიმის დანიშნულებით). აუცილებლად გაიარეთ კონსულტაცია მკურნალ ექიმთან.

რამდენ ხანს უნდა გამოვიყენო ტკივილგამაყუჩებელი?

პერორალური NSAID-ები მწვავე ტენდინიტის დროს ჩვეულებრივ 7-14 დღის კურსით ინიშნება. ტოპიკური NSAID-გელები შეიძლება 2-3 კვირა გამოიყენოთ. თუ ამ ვადაში ტკივილი არ მცირდება, აუცილებელია ექიმთან მიმართვა — შესაძლოა, საჭიროა დიაგნოზის გადახედვა ან მკურნალობის გეგმის შეცვლა.

ბრენდული და გენერიკული NSAID-ები — არის განსხვავება?

აქტიური ნივთიერების თვალსაზრისით განსხვავება არ არის — გენერიკული პრეპარატები იგივე ფარმაკოლოგიურ ეფექტს უზრუნველყოფენ. მაგალითად, დიკლო-დენკი 50მგ და დიკლობერლი 75მგ ორივე დიკლოფენაკს შეიცავს, მაგრამ განსხვავებული დოზითა და ფორმით. ექიმთან და ფარმაცევტთან ერთად აირჩიეთ თქვენთვის ყველაზე შესაფერისი ვარიანტი.

შემიძლია თუ არა მანქანის მართვა ტენდინიტის მკურნალობის დროს?

ტოპიკური NSAID-ების გამოყენება მართვაზე არ მოქმედებს. პერორალური NSAID-ები ძირითადად უსაფრთხოა, თუმცა იშვიათად თავბრუსხვევა შეიძლება გამოიწვიონ. ბაკლოფენი — კუნთის რელაქსანტი — ძილიანობას იწვევს და მანქანის მართვა მისი მიღების ფონზე არ არის რეკომენდებული. ტკივილი თავისთავად შეიძლება იყოს მართვის ხელისშემშლელი ფაქტორი — თუ მხრის ან მაჯის ტენდინიტი საჭის მოტრიალებას აძნელებს, მართვას თავი აარიდეთ.