პოსტტრავმული სტრესის აშლილობა

მოკლედ

პოსტტრავმული სტრესის აშლილობა (PTSS, ინგლისურად — PTSD) ფსიქიკური ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობაა, რომელიც ვითარდება ადამიანის სიცოცხლის ან ჯანმრთელობისთვის საშიშ ტრავმულ მოვლენასთან შეხების შემდეგ — მაგალითად, ომი, ძალადობა, ავტოკატასტროფა, ბუნებრივი კატასტროფა ან სექსუალური შეურაცხყოფა. დაავადება ხასიათდება ტრავმული მოგონებების შემაწუხებელი გამეორებით (ფლეშბექები), კოშმარებით, თავის არიდებით ტრავმის შემახსენებელ სიტუაციებისგან, ემოციური დათრგუნვით და მუდმივი სიფხიზლის მდგომარეობით. PTSS შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ ასაკში, თუმცა უფრო ხშირია ქალებში (WHO, 2023). მკურნალობის ოქროს სტანდარტია ტრავმაზე ფოკუსირებული ფსიქოთერაპია (კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია, EMDR), რასაც ხშირად ემატება მედიკამენტური მკურნალობა — ძირითადად სეროტონინის შერჩევითი უკუმიტაცების ინჰიბიტორები (SSRI). დროულად დაწყებული მკურნალობის შემთხვევაში პაციენტთა უმეტესობას მდგომარეობა მნიშვნელოვნად ეუმჯობესება (NICE NG116, 2018).

რა არის და როგორ ხდება

პოსტტრავმული სტრესის აშლილობა თავის ტვინის სტრესზე რეაგირების სისტემის დარღვევაა. ნორმალურ პირობებში, ტრავმული მოვლენის შემდეგ თავის ტვინი ამუშავებს მტკივნეულ მოგონებებს და თანდათან ადაპტირდება. PTSS-ის დროს ეს პროცესი ირღვევა — თავის ტვინის „განგაშის სისტემა" ჩაკეტილი რჩება ჩართულ მდგომარეობაში.

პათოფიზიოლოგიურად PTSS მოიცავს რამდენიმე სტრუქტურას:

• ამიგდალა (ნუშისებრი სხეული) — ჰიპერაქტიურია, რაც იწვევს მუდმივ შიშისა და საშიშროების განცდას, მაშინაც კი, როცა რეალური საფრთხე არ არსებობს.
• პრეფრონტალური ქერქი — ჰიპოაქტიურია, რის გამოც ადამიანი ვერ ახერხებს შიშის რეაქციის „გამორთვას" და რაციონალურ შეფასებას.
• ჰიპოკამპუსი — მოცულობით შემცირებულია, რაც ხელს უშლის მოგონებების სწორად კონტექსტუალიზებას — პაციენტი ტრავმულ მოვლენას თითქოს „აქ და ახლა" განიცდის.

ნეიროქიმიურ დონეზე აღინიშნება ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის ღერძის (HPA ღერძი) დისრეგულაცია. კორტიზოლის დონე ხშირად პარადოქსულად დაბალია, ხოლო ნორეპინეფრინის დონე — მომატებული, რაც ხსნის პაციენტის მუდმივ ჰიპერვიგილანტურ (ზედმეტი სიფხიზლის) მდგომარეობას (APA, 2017).

სეროტონინისა და GABA-ს სისტემებიც დარღვეულია, რაც ხელს უწყობს შფოთვის, დეპრესიისა და ძილის დარღვევების განვითარებას. ეს ნეიროქიმიური ცვლილებები ხსნის, თუ რატომ არის SSRI პრეპარატები მკურნალობის ერთ-ერთი ეფექტური საშუალება (NICE NG116, 2018; APA, 2017).

ვინ რისკის ჯგუფშია

PTSS-ის განვითარება შეიძლება ნებისმიერ ადამიანში ტრავმული მოვლენის შემდეგ, თუმცა არსებობს რისკის ფაქტორები, რომლებიც ზრდის ალბათობას:

• სქესი — ქალებში PTSS დაახლოებით ორჯერ უფრო ხშირია, ვიდრე მამაკაცებში (WHO, 2023).
• ტრავმის ტიპი — ინტერპერსონალური ძალადობა (სექსუალური, ფიზიკური) უფრო მაღალ რისკს ქმნის, ვიდრე ბუნებრივი კატასტროფები.
• ტრავმის ხანგრძლივობა და სიმძიმე — განმეორებადი ან გახანგრძლივებული ტრავმა (მაგალითად, ოჯახური ძალადობა) მნიშვნელოვნად ზრდის რისკს.
• ასაკი — ბავშვებსა და მოზარდებში ტრავმა განსაკუთრებით საშიშია განვითარებადი ტვინისთვის.
• ფსიქიატრიული ანამნეზი — წინარე დეპრესია, შფოთვითი აშლილობა ან ნივთიერებებზე დამოკიდებულება ზრდის PTSS-ის რისკს.
• გენეტიკური ფაქტორები — სეროტონინის ტრანსპორტერის გენის (5-HTTLPR) ვარიანტები და სხვა პოლიმორფიზმები.
• სოციალური მხარდაჭერის ნაკლებობა — ტრავმის შემდეგ სოციალური იზოლაცია ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი პროგნოზული ფაქტორია.
• სამხედრო მოსამსახურეები, სამაშველო სამსახურის თანამშრომლები, პოლიციელები — პროფესიული ტრავმის მაღალი რისკის გამო.
• ლტოლვილები და კონფლიქტის ზონებში მცხოვრები ადამიანები.

სიმპტომები

PTSS-ის სიმპტომები, როგორც წესი, ჩნდება ტრავმული მოვლენიდან 1–3 თვეში, თუმცა ზოგჯერ შეიძლება თვეების ან წლების დაგვიანებით გამოვლინდეს (ე.წ. დაგვიანებული დებიუტით მიმდინარე PTSS). DSM-5 კლასიფიკაციის მიხედვით, სიმპტომები ოთხ კლასტერად იყოფა:

1. ხელახალი გადაცდენა (Intrusion):

• ტრავმული მოვლენის არანებაყოფლობითი, შემაწუხებელი მოგონებები
• ფლეშბექები — განცდა, თითქოს ტრავმა ხელახლა ხდება
• კოშმარები ტრავმულ თემატიკაზე
• ინტენსიური ფსიქოლოგიური ან ფიზიოლოგიური რეაქცია ტრავმის შემახსენებელ სტიმულებზე

2. თავის არიდება (Avoidance):

• ტრავმასთან დაკავშირებული აზრებისა და გრძნობების თავიდან აცილება
• ტრავმის შემახსენებელი ადგილების, ადამიანების, სიტუაციების მოშორება

3. კოგნიციისა და განწყობის ნეგატიური ცვლილებები:

• ტრავმის მნიშვნელოვანი ასპექტების დავიწყება (დისოციაციური ამნეზია)
• მუდმივი ნეგატიური რწმენები საკუთარი თავის, სხვების ან სამყაროს შესახებ
• ბრალეულობის ან სირცხვილის მუდმივი გრძნობა
• ინტერესის დაკარგვა საყვარელი საქმიანობის მიმართ
• ემოციური გაყინულობა, სიახლოვის შეუძლებლობა

4. ჰიპერაქტივაცია (Arousal):

• ძილის დარღვევა
• გაღიზიანება, აგრესიულობის აფეთქებები
• კონცენტრაციის გაძნელება
• ჰიპერვიგილანტობა (მუდმივი სიფხიზლე)
• გადაჭარბებული შეკრთომის რეაქცია (მაგალითად, ხმაურზე)

სიმპტომები უნდა გრძელდებოდეს მინიმუმ 1 თვის განმავლობაში და მნიშვნელოვნად აზიანებდეს ყოველდღიურ ფუნქციონირებას — სოციალურ, პროფესიულ ან სხვა მნიშვნელოვან სფეროებში. ბავშვებში PTSS შეიძლება განსხვავებულად გამოვლინდეს — თამაშში ტრავმის გამეორებით, ენურეზით, მეტყველების რეგრესით (WHO, 2023).

ICD-11 ასევე გამოყოფს კომპლექსურ PTSS-ს (CPTSD), რომელიც ვითარდება ხანგრძლივი, განმეორებადი ტრავმის ფონზე (მაგალითად, ბავშვობაში ძალადობა) და დამატებით ხასიათდება ემოციური რეგულაციის მძიმე დარღვევებით, ნეგატიური თვითაღქმით და ინტერპერსონალური ურთიერთობების გაძნელებით.

დიაგნოსტიკა

PTSS-ის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურია — ეფუძნება სტრუქტურირებულ ფსიქიატრიულ ინტერვიუს და სტანდარტიზებულ შეფასების ინსტრუმენტებს.

ძირითადი დიაგნოსტიკური საშუალებები:

• კლინიკური ინტერვიუ — ფსიქიატრი ან კლინიკური ფსიქოლოგი ამოწმებს DSM-5 ან ICD-11 კრიტერიუმების დაკმაყოფილებას.
• CAPS-5 (Clinician-Administered PTSD Scale) — „ოქროს სტანდარტია" PTSS-ის დიაგნოსტიკაში; სტრუქტურირებული ინტერვიუ, რომელიც აფასებს სიმპტომების სიხშირეს და ინტენსივობას.
• PCL-5 (PTSD Checklist) — თვითშეფასების კითხვარი (20 შეკითხვა), რომელიც გამოიყენება სკრინინგისთვის და მკურნალობის ეფექტურობის მონიტორინგისთვის.
• PHQ-9 და GAD-7 — თანმხლები დეპრესიისა და შფოთვის შეფასებისთვის.

დიფერენციალური დიაგნოზი:

• მწვავე სტრესული აშლილობა (ტრავმიდან 1 თვემდე)
• ადაპტაციური აშლილობა
• დეპრესიული აშლილობა
• გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა
• ბორდერლაინის ტიპის პიროვნული აშლილობა
• ნივთიერებით გამოწვეული აშლილობა
• დისოციაციური აშლილობები

ლაბორატორიული ან ინსტრუმენტული გამოკვლევები სპეციფიკურად PTSS-ის დიაგნოსტიკისთვის არ არის საჭირო, თუმცა ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის, კორტიზოლის დონისა და სხვა სომატური მიზეზების გამოსარიცხად შეიძლება ჩატარდეს სისხლის ანალიზები. ნეიროვიზუალიზაცია (MRI) კვლევითი მიზნებისთვის გამოიყენება და რუტინულ პრაქტიკაში საჭირო არ არის (NICE NG116, 2018).

მკურნალობა — წამლები

PTSS-ის მკურნალობა კომპლექსურია და მოიცავს ფსიქოთერაპიას (პირველი რიგის) და ფარმაკოთერაპიას. საერთაშორისო გაიდლაინების (NICE NG116, APA 2017, WHO 2013) თანახმად, ტრავმაზე ფოკუსირებული კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (TF-CBT) და EMDR (თვალის მოძრაობით დესენსიბილიზაცია და გადამუშავება) პირველი რიგის ინტერვენციებია. მედიკამენტური მკურნალობა რეკომენდებულია, როდესაც ფსიქოთერაპია არ არის ხელმისაწვდომი, პაციენტი უარს ამბობს თერაპიაზე ან მდგომარეობა მძიმეა.

პირველი რიგის პრეპარატები — SSRI

სერტრალინი და პაროქსეტინი არის ერთადერთი FDA-ს მიერ დამტკიცებული პრეპარატები PTSS-ისთვის. ევროპის წამლის სააგენტოც (EMA) აღიარებს SSRI-ს ეფექტურობას (EMA SmPC).

• ასერტინი (სერტრალინი) — საწყისი დოზა 25–50 მგ/დღეში, თანდათან იზრდება 100–200 მგ/დღეში. ეფექტი ჩნდება 4–6 კვირაში. მკურნალობის ხანგრძლივობა მინიმუმ 12 თვეა. გვერდითი ეფექტები: გულისრევა, თავის ტკივილი, სექსუალური დისფუნქცია, ძილიანობა. მოხსნა თანდათანობით, 2–4 კვირის განმავლობაში (BNF 87).

• ციტალოპრამი 20მგ — ალტერნატიული SSRI, დოზა 20–40 მგ/დღეში. ეფექტურია შფოთვითი კომპონენტის შესამცირებლად. QTc ინტერვალის გახანგრძლივების რისკი მაღალ დოზებზე — 65 წელს ზემოთ მაქსიმალური დოზა 20 მგ/დღეში (BNF 87).

მეორე რიგის პრეპარატები

• ამიტრიპტილინი 25მგ — ტრიციკლური ანტიდეპრესანტი, გამოიყენება, როცა SSRI არ მოქმედებს ან აუტანელია. დოზა 25–150 მგ/დღეში. უფრო მეტი გვერდითი ეფექტი (ანტიქოლინერგული: პირის სიმშრალე, შარდის რეტენცია, ყაბზობა; სედაცია, წონის მომატება, ორთოსტატული ჰიპოტენზია). დოზის გადაჭარბება კარდიოტოქსიკურია და პოტენციურად ფატალური — სუიციდის რისკის მქონე პაციენტებში სიფრთხილეა საჭირო (BNF 87). პარალელურად ეხმარება ქრონიკული ტკივილისა და ძილის დარღვევების მართვაში.

• ამიტრიპტილინი 10მგ — დაბალი დოზით ძილის დარღვევების სამართავად, განსაკუთრებით თუ კოშმარები მძიმეა. ამ დოზაზე ანტიქოლინერგული ეფექტები მინიმალურია.

დამხმარე (ადჯუვანტური) თერაპია

• ანაპრილინი 0.04გ (პროპრანოლოლი) — ბეტა-ბლოკერი, გამოიყენება ავტონომიური ჰიპერაქტივაციის სიმპტომების (ტაქიკარდია, ტრემორი, ოფლიანობა) შესამცირებლად. დოზა 20–40 მგ საჭიროებისამებრ. ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ტრავმიდან მალე მიღება შეიძლება შეამციროს PTSS-ის განვითარების ალბათობა, თუმცა ეს ჯერ სრულად დადასტურებული არ არის. უკუნაჩვენებია ბრონქული ასთმისა და დეკომპენსირებული გულის უკმარისობის დროს.

• ატარაქსი 25მგ (ჰიდროქსიზინი) — მოკლევადიანი გამოყენება მწვავე შფოთვის ეპიზოდების დროს. არ იწვევს დამოკიდებულებას, განსხვავებით ბენზოდიაზეპინებისგან. დოზა 25–50 მგ, დღეში 2–3-ჯერ. სიფრთხილეა საჭირო ხანდაზმულებში სედაციის გამო (NICE NG116).

• ადაპტოლი 500მგ — ანქსიოლიტიკური პრეპარატი მსუბუქი-საშუალო შფოთვის დროს. 500 მგ დღეში 2–3-ჯერ. ნაკლებად სედატიური ეფექტით, არ აფერხებს კოგნიტურ ფუნქციებს.

• ადაპტოლი 300მგ — უფრო დაბალი დოზა, მსუბუქი შფოთვის დროს ან თერაპიის დასაწყისში.

• ბუსპირონ-ეგისი 10მგ — არაბენზოდიაზეპინური ანქსიოლიტიკი, გრძელვადიანი გამოყენებისთვის შესაფერისი. ეფექტი ვლინდება 2–4 კვირაში. დოზა 15–30 მგ/დღეში, დაყოფილი 2–3 მიღებად.

მნიშვნელოვანი შენიშვნა ბენზოდიაზეპინების შესახებ: მიუხედავად იმისა, რომ ალპრაზოლამი 0.5მგ და დიაზეპამი 5მგ ფართოდ გამოიყენება შფოთვის დროს, PTSS-ის დროს ბენზოდიაზეპინები არ არის რეკომენდებული საერთაშორისო გაიდლაინებით (NICE NG116, APA 2017). ისინი ამცირებენ ფსიქოთერაპიის ეფექტურობას, ხელს უშლიან შიშის ექსტინქციის პროცესს და ქმნიან დამოკიდებულების მაღალ რისკს — განსაკუთრებით PTSS-ის პაციენტებში, სადაც ნივთიერებებზე დამოკიდებულების თანმხლები არსებობის სიხშირე მაღალია. ბენზოდიაზეპინები ასევე ამძიმებენ დისოციაციურ სიმპტომებს და აფერხებენ ტრავმის ემოციურ გადამუშავებას.

ცხოვრების წესი

ფარმაკოთერაპიისა და ფსიქოთერაპიის გარდა, ცხოვრების წესის კორექცია PTSS-ის მართვის არსებითი ნაწილია:

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული აერობული ვარჯიში (სიარული, ცურვა, სირბილი) კვირაში მინიმუმ 150 წუთი მნიშვნელოვნად ამცირებს PTSS-ის სიმპტომებს. მეტა-ანალიზები ადასტურებენ, რომ ვარჯიში ამცირებს კორტიზოლის დონეს და აუმჯობესებს განწყობას (WHO, 2023).
• იოგა, ტაი-ჩი, მაინდფულნესზე დაფუძნებული პრაქტიკები ეფექტურია ჰიპერაქტივაციის შესამცირებლად.
• ვარჯიშის ინტენსივობა უნდა იყოს საშუალო — ზედმეტად ინტენსიურმა ფიზიკურმა დატვირთვამ შეიძლება გააძლიეროს სტრესული რეაქცია.

ძილის ჰიგიენა:

• ფიქსირებული ძილის განრიგი — ყოველდღე ერთსა და იმავე დროს დაძინება და გაღვიძება, მათ შორის შაბათ-კვირას
• კოფეინის, ნიკოტინისა და ეკრანების თავიდან აცილება ძილამდე მინიმუმ 2 საათით ადრე
• მუქი, გრილი, წყნარი საძინებელი
• კოშმარების შემთხვევაში — „იმაგინალური რეპეტიცია" (imagery rehearsal therapy) ეფექტური მეთოდია

კვება:

• დაბალანსებული კვება, ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით მდიდარი საკვები (თევზი, კაკალი) — ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს ნეიროპროტექციულ ეფექტზე
• კოფეინის შეზღუდვა — აძლიერებს შფოთვას და ჰიპერვიგილანტობას
• რეგულარული კვების რეჟიმი — შიმშილი აუარესებს განწყობის მერყეობას

ნივთიერებების თავიდან აცილება:

• ალკოჰოლი — დროებით „ამშვიდებს", მაგრამ გრძელვადიანად ამძიმებს სიმპტომებს, არღვევს ძილს და ხელს უშლის მკურნალობას
• მარიხუანა, სტიმულატორები — არაეფექტური და პოტენციურად მავნე
• ნიკოტინი — ზრდის ჰიპერაქტივაციის სიმპტომებს

სოციალური მხარდაჭერა:

• სანდო ადამიანებთან კომუნიკაცია
• თვითდახმარების ჯგუფებში მონაწილეობა
• იზოლაციის თავიდან აცილება — სოციალური მხარდაჭერა ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი პროტექციული ფაქტორია

სტრესის მართვა:

• სუნთქვითი ტექნიკები (დიაფრაგმული სუნთქვა, 4-7-8 მეთოდი)
• პროგრესული კუნთური რელაქსაცია
• მაინდფულნესი და მედიტაცია
• სტრუქტურირებული ყოველდღიური რუტინა — პროგნოზირებადობა ამცირებს შფოთვას

გართულებები

მკურნალობის გარეშე PTSS ქრონიკულ ხასიათს იღებს და იწვევს სერიოზულ გართულებებს:

• თანმხლები ფსიქიკური აშლილობები — დეპრესია (50–80%), გენერალიზებული შფოთვა, პანიკური აშლილობა. PTSS-ის პაციენტთა 30–50%-ს აღენიშნება ალკოჰოლის ან ნარკოტიკების ბოროტად გამოყენება (WHO, 2023).
• სუიციდის რისკი — PTSS-ის მქონე ადამიანებში სუიციდური აზრები და მცდელობები 6-ჯერ უფრო ხშირია ზოგად პოპულაციასთან შედარებით.
• კარდიოვასკულარული დაავადებები — ქრონიკული სტრესი ზრდის არტერიული ჰიპერტენზიის, გულის იშემიური დაავადებისა და ინსულტის რისკს 5–10 წელიწადში.
• მეტაბოლური დარღვევები — სიმსუქნე, ტიპი 2 დიაბეტი, მეტაბოლური სინდრომი.
• სოციალური იზოლაცია — ურთიერთობების რღვევა, პროფესიული ფუნქციონირების დაქვეითება, უმუშევრობა.
• ქრონიკული ტკივილის სინდრომი — თავის ტკივილი, ზურგის ტკივილი, ფიბრომიალგია.
• იმუნური სისტემის დისრეგულაცია — ქრონიკული ანთებითი მდგომარეობა, რაც ზრდის აუტოიმუნური დაავადებების რისკს.

გრძელვადიანი პროგნოზი

PTSS-ის პროგნოზი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ინდივიდუალურად. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მკურნალობის შემთხვევაში:

• პაციენტთა 50–60% მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას აღწევს 3–6 თვეში.
• დაახლოებით 30% სრულ რემისიას აღწევს.
• ქრონიკული მიმდინარეობა (3 წელზე მეტი) აღინიშნება პაციენტთა დაახლოებით 30–40%-ში, განსაკუთრებით მკურნალობის გარეშე.

პროგნოზის გამაუმჯობესებელი ფაქტორებია: ადრეული მკურნალობის დაწყება, ძლიერი სოციალური მხარდაჭერა, ერთჯერადი ტრავმა (კომპლექსურის ნაცვლად) და თანმხლები ფსიქიკური აშლილობების არარსებობა. პროგნოზის გამაუარესებელი ფაქტორებია: ბავშვობაში მიღებული ტრავმა, კომორბიდული ნივთიერებებზე დამოკიდებულება და სოციალური მხარდაჭერის დეფიციტი. სწორად შერჩეული თერაპიის შემთხვევაში ცხოვრების ხარისხი შეიძლება მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდეს (APA, 2017).

როდის უნდა მიმართო ექიმს

სასწრაფოდ მიმართეთ ფსიქიატრს ან გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:

• სუიციდური აზრები ან თვითდაზიანების სურვილი — დაუყოვნებლივ დარეკეთ გადაუდებელ სამსახურში.
• ალკოჰოლის ან ნარკოტიკების მოხმარების მკვეთრი ზრდა სიმპტომების „მოსახშობად".
• ფლეშბექები ან კოშმარები, რომლებიც ხელს გიშლით ყოველდღიურ ცხოვრებაში — ვერ მუშაობთ, ვერ სწავლობთ, ვერ ზრუნავთ შვილებზე.
• აგრესიული ქცევა ან კონტროლის დაკარგვის შეგრძნება — საფრთხე საკუთარი თავისა და სხვებისთვის.
• სიმპტომების გაუარესება ან ახალი სიმპტომების გამოჩენა მკურნალობის ფონზე.
• ემოციური „გაყინულობა" — უნარისუნარობა, იგრძნოთ სიხარული, სიყვარული ან სხვა დადებითი ემოციები 1 თვეზე მეტი ხნის განმავლობაში.
• დისოციაციური ეპიზოდები — დროისა და სივრცის აღქმის დარღვევა, „თავის გარეთ ყოფნის" განცდა.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა PTSS-ის დროს ალკოჰოლის მიღება?

ალკოჰოლი კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული PTSS-ის დროს. მიუხედავად იმისა, რომ მოკლევადიანად შეიძლება „დამამშვიდებლად" იმოქმედოს, ალკოჰოლი ამძიმებს ძილის დარღვევებს, აძლიერებს დეპრესიას, ამცირებს მედიკამენტების ეფექტურობას (განსაკუთრებით SSRI-სა და ტრიციკლური ანტიდეპრესანტების) და მნიშვნელოვნად ზრდის სუიციდის რისკს. ასევე, ალკოჰოლი ურთიერთქმედებს ატარაქსთან, ამიტრიპტილინთან და სხვა სედატიურ პრეპარატებთან, რაც იწვევს ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესიის გაძლიერებას და პოტენციურად სახიფათოა (BNF 87).

შეიძლება თუ არა ორსულობის დროს PTSS-ის სამკურნალო პრეპარატების მიღება?

ეს გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად მიიღება ფსიქიატრსა და მეანთან ერთად, რისკისა და სარგებლის შეფასების საფუძველზე. სერტრალინი (ასერტინი) ითვლება ორსულობის დროს შედარებით უსაფრთხო SSRI-ად (BNF 87), თუმცა მესამე ტრიმესტრში მიღებამ შეიძლება ახალშობილში ადაპტაციური სინდრომი გამოიწვიოს (ნეონატალური მოხსნის სიმპტომები). ამიტრიპტილინი ნაკლებად სასურველია ანტიქოლინერგული ეფექტებისა და ტოქსიკურობის რისკის გამო. ბენზოდიაზეპინები კონტრაინდიცირებულია — ნაყოფში „ფლოპის სინდრომის" რისკის გამო. ფსიქოთერაპია ორსულობის დროს პირველი არჩევანის ინტერვენციაა (NICE NG116).

შემიძლია თუ არა მანქანის ტარება PTSS-ის მკურნალობის დროს?

ბევრი PTSS-ის სამკურნალო პრეპარატი, განსაკუთრებით მკურნალობის დასაწყისში, შეიძლება გამოიწვიოს ძილიანობა, კონცენტრაციის დარღვევა და რეაქციის შენელება. ატარაქსი, ამიტრიპტილინი და ადაპტოლი განსაკუთრებად ახდენენ სედატიურ ეფექტს პირველ 1–2 კვირაში. რეკომენდებულია მართვისგან თავის შეკავება, სანამ არ გაიგებთ, როგორ მოქმედებს თქვენზე კონკრეტული პრეპარატი. PTSS-ის სიმპტომებმაც (ფლეშბექები, დისოციაცია) შეიძლება მართვა სახიფათო გახადოს.

რამდენ ხანს უნდა მივიღო მედიკამენტები?

NICE და APA გაიდლაინების მიხედვით, PTSS-ის ფარმაკოთერაპიის მინიმალური ხანგრძლივობა 12 თვეა პოზიტიური რეაგირების შემთხვევაში (NICE NG116). მედიკამენტის მოხსნა ხდება თანდათანობით, 2–4 კვირის განმავლობაში, ექიმის მეთვალყურეობით. უეცარი შეწყვეტა იწვევს მოხსნის სინდრომს — თავის ტკივილი, გულისრევა, შფოთვის გაძლიერება, „ელექტრული შოკის" შეგრძნებები (ე.წ. brain zaps). ზოგიერთ პაციენტს გრძელვადიანი (მრავალწლიანი) მკურნალობა სჭირდება, განსაკუთრებით ქრონიკული ან კომპლექსური PTSS-ის შემთხვევაში.

ბრენდული პრეპარატი უკეთესია თუ ჯენერიკი?

ჯენერიკული პრეპარატები შეიცავენ იმავე აქტიურ ნივთიერებას, იმავე დოზით და ბიოექვივალენტურია ბრენდულთან. მაგალითად, ასერტინი (სერტრალინის ჯენერიკი) იგივე ეფექტურობით მოქმედებს, რაც ორიგინალური ზოლოფტი. EMA-ს სტანდარტებით, ბიოექვივალენტობა უნდა იყოს 80–125%-ის ფარგლებში (EMA SmPC). თუ ერთი ჯენერიკიდან მეორეზე გადასვლისას შეამჩნიეთ ცვლილება, ეცადეთ ერთი მწარმოებლის პრეპარატის თანმიმდევრული მიღება.

დასვენებაზე წასვლის დროს როგორ მოვიქცე მედიკამენტებთან?

წინასწარ მოამზადეთ მედიკამენტების საკმარისი მარაგი, პლუს 1 კვირის რეზერვი. წამლები ხელბარგში შეინახეთ, არა ბარგის განყოფილებაში. მოითხოვეთ ექიმისგან ინგლისურენოვანი ცნობა დიაგნოზისა და პრეპარატის შესახებ, განსაკუთრებით ალპრაზოლამის ტიპის კონტროლირებული ნივთიერებების შემთხვევაში. სასაათო ზონის ცვლილებისას მედიკამენტის მიღების დრო თანდათან შეცვალეთ. არ შეწყვიტოთ მკურნალობა დასვენების გამო — უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება მოხსნის სინდრომი და სიმპტომების რეციდივი გამოიწვიოს.