ფარინგიტი

მოკლედ

ფარინგიტი არის ხახის (ფარინქსის) ლორწოვანი გარსის ანთება, რომელიც იწვევს ყელის ტკივილს, სიწითლეს და ყლაპვისას დისკომფორტს. ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიმართვის მიზეზია ოჯახის ექიმთან. შემთხვევების 60-80% ვირუსული წარმოშობისაა და თვითშემოსაზღვრული მიმდინარეობით ხასიათდება — განკურნება 5-7 დღეში ხდება. დანარჩენ შემთხვევებში ბაქტერიული ინფექცია (ძირითადად A ჯგუფის β-ჰემოლიზური სტრეპტოკოკი — GAS) საჭიროებს ანტიბიოტიკოთერაპიას რევმატიული ცხელებისა და სხვა გართულებების თავიდან ასაცილებლად. ფარინგიტი ყველა ასაკის ადამიანს ემუქრება, თუმცა ყველაზე ხშირია 5-15 წლის ბავშვებში. მკურნალობა მოიცავს სიმპტომურ თერაპიას (ტკივილგამაყუჩებლები, გარგარა), ხოლო ბაქტერიული ფორმის დროს — ანტიბიოტიკებს.

რა არის და როგორ ხდება

ფარინქსი (ხახა) ესაა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების საერთო ნაწილი, რომელიც ცხვირის ღრუს, პირის ღრუსა და ხორხს აკავშირებს. მისი ლორწოვანი გარსი მუდმივ კონტაქტშია გარემო ფაქტორებთან — ჩასუნთქულ ჰაერთან, საკვებთან და მიკროორგანიზმებთან.

ვირუსული ფარინგიტი ყველაზე ხშირია. გამომწვევი ვირუსებია: რინოვირუსები, კორონავირუსები, ადენოვირუსები, გრიპის და პარაგრიპის ვირუსები, ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (ინფექციური მონონუკლეოზი). ვირუსი ინვაზიას ახდენს ხახის ეპითელიუმის უჯრედებში, იწვევს ადგილობრივ ანთებით რეაქციას — შეშუპებას, სიწითლეს, ექსუდაციას. ორგანიზმის იმუნური სისტემა ინტერფერონებისა და ციტოკინების მეშვეობით ებრძვის ინფექციას, რაც სიცხისა და ზოგადი სისუსტის მიზეზი ხდება.

ბაქტერიული ფარინგიტი შემთხვევათა 20-30%-ს შეადგენს. მთავარი გამომწვევი A ჯგუფის β-ჰემოლიზური სტრეპტოკოკია (Streptococcus pyogenes). ბაქტერია ხახის ეპითელიუმზე ადჰეზიის შემდეგ გამოყოფს ტოქსინებს (სტრეპტოლიზინები, ერითროგენური ტოქსინი), რომლებიც ქსოვილის დაზიანებას იწვევენ. იმუნური პასუხის თავისებურება — მოლეკულური მიმიკრია (ბაქტერიის ანტიგენების მსგავსება გულისა და სახსრების ქსოვილებთან) — არის მიზეზი, რის გამოც არანამკურნალები სტრეპტოკოკული ფარინგიტი შეიძლება რევმატიული ცხელებით გართულდეს.

იშვიათად ფარინგიტი შეიძლება გამოიწვიოს სოკოვანმა ინფექციამ (კანდიდოზი), ალერგიულმა რეაქციამ, გასტროეზოფაგური რეფლუქსით ხახის გაღიზიანებამ ან ქიმიურმა/თერმულმა ფაქტორებმა.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ფარინგიტის განვითარების რისკი მაღალია შემდეგ ჯგუფებში:

• ასაკი: 5-15 წლის ბავშვები განსაკუთრებით მიდრეკილნი არიან სტრეპტოკოკული ფარინგიტისკენ. პატარა ბავშვებში (3 წლამდე) სტრეპტოკოკული ინფექცია იშვიათია.
• სეზონურობა: შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში, დახურულ სივრცეებში ხანგრძლივი ყოფნის გამო, ვირუსული ფარინგიტი ხშირდება.
• კონტაქტი: სკოლებში, ბაღებში, სამხედრო ნაწილებში, საერთო საცხოვრებლებში მჭიდრო კონტაქტი ზრდის ინფიცირების რისკს.
• მოწევა და პასიური მოწევა: თამბაქოს კვამლი ხახის ლორწოვან გარსს აზიანებს და იმუნურ დაცვას ასუსტებს.
• იმუნოდეფიციტი: აივ ინფექცია, ქიმიოთერაპია, იმუნოსუპრესიული მედიკამენტები ხელს უწყობენ ინფექციურ ფარინგიტს, მათ შორის სოკოვან ფორმას.
• ალერგიული რინიტი: ცხვირით სუნთქვის გაძნელება და პირით სუნთქვა ხახის გამოშრობასა და გაღიზიანებას იწვევს.
• გასტროეზოფაგური რეფლუქსი (GERD): კუჭის მჟავას უკუქცევა ხახის ქრონიკული გაღიზიანების მიზეზი ხდება.

სიმპტომები

ფარინგიტის სიმპტომები დამოკიდებულია გამომწვევზე — ვირუსულ და ბაქტერიულ ფორმებს გარკვეული განმასხვავებელი ნიშნები აქვთ.

ხშირი სიმპტომები:

• ყელის ტკივილი — ყველაზე გავრცელებული ჩივილი
• ყლაპვისას ტკივილის გაძლიერება (ოდინოფაგია)
• ხახის სიწითლე და შეშუპება
• ხახაში „გაჩხერილის" ან სიმშრალის შეგრძნება
• სუბფებრილური ან მაღალი ტემპერატურა
• კისრის ლიმფური კვანძების გადიდება და მტკივნეულობა

ვირუსული ფარინგიტისთვის დამახასიათებელი:

• ცხვირის გაჭედვა და გამონადენი (რინორეა)
• ხველა
• კონიუნქტივიტი
• ხმის ჩახლეჩა
• თანდათანობითი დაწყება

სტრეპტოკოკული ფარინგიტისთვის დამახასიათებელი:

• მკვეთრი, უეცარი დაწყება
• მაღალი ცხელება (38.5°C-ზე მეტი)
• ნუშურებზე თეთრი ან ყვითელი ნადები (ექსუდატი)
• პეტექიები რბილ სასაზე
• თავის ტკივილი, მუცლის ტკივილი (განსაკუთრებით ბავშვებში)
• გამონაყარი სხეულზე (შარლახის ცხელება)
• ხველისა და ცხვირის გამონადენის არარსებობა (ეს მნიშვნელოვანი განმასხვავებელი ნიშანია)

ქრონიკული ფარინგიტის დროს ტკივილი ნაკლებად გამოხატულია, მაგრამ ყელის დისკომფორტი, სიმშრალე, „ბურთის" შეგრძნება ხახაში და ხშირი „ხრიკუნი" მუდმივად აწუხებს პაციენტს.

დიაგნოსტიკა

ფარინგიტის დიაგნოსტიკის მთავარი ამოცანაა ბაქტერიული (სტრეპტოკოკული) ფორმის გამორჩევა ვირუსულისგან, რადგან მხოლოდ ბაქტერიული ფარინგიტი საჭიროებს ანტიბიოტიკოთერაპიას.

კლინიკური შეფასება — Centor/McIsaac სკალა: ეს სკორინგ-სისტემა აფასებს სტრეპტოკოკული ინფექციის ალბათობას შემდეგი კრიტერიუმებით:

• ნუშურებზე ექსუდატი (+1 ქულა)
• წინა კისრის ლიმფური კვანძების მტკივნეულობა (+1)
• ტემპერატურა >38°C (+1)
• ხველის არარსებობა (+1)
• ასაკი 3-14 წელი (+1), 15-44 წელი (0), ≥45 წელი (-1)

3 და მეტი ქულის შემთხვევაში რეკომენდებულია სწრაფი ანტიგენის ტესტი ან კულტურალური კვლევა (NICE, 2024).

სწრაფი ანტიგენის ტესტი (RADT): ხახიდან აღებულ ნაცხში სტრეპტოკოკის ანტიგენს ამოწმებს. შედეგი 5-10 წუთში მზადდება. სპეციფიურობა მაღალია (>95%), თუმცა მგრძნობელობა 70-90%-ია. უარყოფითი შედეგის შემთხვევაში ბავშვებში რეკომენდებულია ბაქტერიოლოგიური კულტურის ჩატარება.

ხახის ნაცხის კულტურა: ოქროს სტანდარტია. შედეგი 24-48 საათში მზადდება.

სისხლის საერთო ანალიზი: ლეიკოციტოზი და ნეიტროფილოზი ბაქტერიულ ინფექციაზე მიუთითებს; ლიმფოციტოზი და ატიპიური ლიმფოციტები — ვირუსულზე (განსაკუთრებით მონონუკლეოზის დროს).

ანტისტრეპტოლიზინ-O (ASO): გამოიყენება არა მწვავე ფაზაში, არამედ რევმატიული ცხელების ეჭვისას — გადატანილი სტრეპტოკოკული ინფექციის დასადასტურებლად.

მკურნალობა — წამლები

სიმპტომური თერაპია (პირველი რიგი — ყველა ტიპის ფარინგიტისთვის)

ტკივილგამაყუჩებლები და ანტიპირეტიკები:

• იბუპროფენი 200მგ — მოზრდილებისთვის 200-400 მგ ყოველ 6-8 საათში (მაქსიმუმ 1200 მგ/დღეში). ანთების საწინააღმდეგო და ტკივილგამაყუჩებელი ეფექტი აქვს. კუჭის პრობლემების მქონე პაციენტებმა საკვებთან ერთად უნდა მიიღონ (BNF 87, 2024).
• ანალგინი 500მგ — 500 მგ 2-3-ჯერ დღეში, ხანმოკლე კურსით (3-5 დღე). ტკივილისა და ცხელების შესამცირებლად.
• დექსალგინი 25მგ — 25 მგ ყოველ 8 საათში, არა უმეტეს 3-5 დღის. ძლიერი ტკივილის შემთხვევაში ეფექტურია (EMA SmPC).
• ასპირინი 500მგ — მოზრდილებისთვის 500-1000 მგ ყოველ 6 საათში. ბავშვებში კატეგორიულად აკრძალულია რეის სინდრომის რისკის გამო.

ადგილობრივი საშუალებები:

• ბენეთი სპრეი — ადგილობრივი ანტისეპტიკი და ტკივილგამაყუჩებელი სპრეი ხახისთვის. გამოიყენება 3-4-ჯერ დღეში, შესხურება ხახაში.
• ბენეთი პლუსი გარგარა — გარგარის ხსნარი, რომელიც ანტისეპტიკურ და ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს ახდენს. დღეში 3-4 გარგარა.

ანტიბიოტიკოთერაპია (სტრეპტოკოკული ფარინგიტის დადასტურებისას)

პირველი რიგი:

• ამოქსიცილინი 500მგ — პირველი არჩევანის პრეპარატი. მოზრდილები: 500 მგ 2-ჯერ ან 3-ჯერ დღეში, 10 დღის განმავლობაში. ბავშვები: 50 მგ/კგ/დღეში, 2-3 დოზად გაყოფილი. კარგად აიტანება, გემო სასიამოვნოა სუსპენზიის ფორმით (NICE, 2024; IDSA გაიდლაინი).
• ამოქსიცილინი სუსპენზია 250მგ/5მლ — ბავშვებისთვის, რომლებსაც ტაბლეტის გადაყლაპვა უჭირთ.

ალტერნატივა (პენიცილინის ალერგიის შემთხვევაში):

• აზითრომიცინი 500მგ — 500 მგ პირველ დღეს, შემდეგ 250 მგ 4 დღის განმავლობაში (სულ 5-დღიანი კურსი). მაკროლიდების ჯგუფი. მოსახერხებელი მოკლე კურსით (BNF 87, 2024).
• აზიმაქი 500მგ — აზითრომიცინის ბრენდული ვარიანტი, 500 მგ, 3 ტაბლეტი.
• კლარითრომიცინი 500მგ — 250-500 მგ 2-ჯერ დღეში, 10 დღის განმავლობაში.

მეორე რიგი (რეციდივული ან რეზისტენტული ფორმები):

• ამოქსიკლავი 625მგ — ამოქსიცილინი + კლავულანის მჟავა. 625 მგ 3-ჯერ დღეში, 10 დღე. β-ლაქტამაზას მწარმოებელი ბაქტერიების წინააღმდეგ ეფექტურია.
• აუგმენტინი 625მგ — იგივე კომბინაცია, 625 მგ 3-ჯერ დღეში.
• ცეფალექსინი 500მგ — პირველი თაობის ცეფალოსპორინი, 500 მგ 2-ჯერ დღეში, 10 დღე. პენიცილინის ჯვარედინი ალერგიის რისკი დაბალია.

დამხმარე საშუალებები

• ცეტირიზინი 10მგ — ალერგიული კომპონენტის თანაარსებობისას ან ხახის შეშუპების შესამცირებლად. 10 მგ დღეში ერთხელ.
• ამბროქსოლი 30მგ — თუ ფარინგიტს ხველა და ბრონქიტის ნიშნები ახლავს, 30 მგ 2-3-ჯერ დღეში.

მნიშვნელოვანი: ვირუსული ფარინგიტის დროს ანტიბიოტიკი არ ინიშნება — ეს ზრდის ანტიბიოტიკორეზისტენტობას და არაფერს აუმჯობესებს (WHO რეკომენდაცია, 2024).

ცხოვრების წესი

ფარინგიტის დროს სწორი ყოფითი რეჟიმი აჩქარებს გამოჯანმრთელებას და ამცირებს სიმპტომებს:

• სითხის უხვად მიღება: თბილი ჩაი, წვნიანი, წყალი — ხახის ლორწოვანი გარსის ტენიანობას ინარჩუნებს. ცხელი და ძალიან ცივი სასმელები თავიდან აიცილეთ.
• სარეცხით გარგარა: თბილი მარილიანი წყლით (1/2 ჩაის კოვზი მარილი ჭიქა წყალზე) გარგარა 3-4-ჯერ დღეში ანთებას ამცირებს.
• ჰაერის დატენიანება: მშრალი ჰაერი ამწვავებს ყელის ტკივილს. ოთახში ჰაერის დამატენიანებლის გამოყენება სასარგებლოა.
• ხმის დანაზოგება: არ იყვირეთ, არ ჩურჩულებდეთ (ჩურჩული ხმის იოგებს მეტად აწვება).
• მოწევის შეწყვეტა: თამბაქოს კვამლი პირდაპირ აზიანებს ხახის ლორწოვანს და ანელებს გამოჯანმრთელებას.
• ალკოჰოლის თავიდან აცილება: ხახის გაშრობას და გაღიზიანებას იწვევს.
• რბილი საკვები: სუპები, ფაფები, იოგურტი — ყლაპვისას ნაკლებ დისკომფორტს იწვევს. მწარე, მჟავე, ცხარე საკვებისგან თავი შეიკავეთ.
• ხელების ჰიგიენა: ინფექციის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად ხელები ხშირად დაიბანეთ.
• დასვენება: მწვავე ფაზაში ადეკვატური ძილი და დასვენება იმუნურ სისტემას ეხმარება.

გართულებები

არანამკურნალები ან არასწორად ნამკურნალები სტრეპტოკოკული ფარინგიტი შეიძლება სერიოზული გართულებებით წარიმართოს:

ადრეული გართულებები (1-2 კვირის განმავლობაში):

• პერიტონზილარული აბსცესი — ნუშურის მიდამოში ჩირქის დაგროვება. ინტენსიური ცალმხრივი ტკივილი, პირის გახსნის გაძნელება (ტრიზმი). საჭიროებს დრენაჟსა და ინტრავენურ ანტიბიოტიკებს.
• პარაფარინგეული/რეტროფარინგეული აბსცესი — სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა, განსაკუთრებით ბავშვებში.
• შუა ყურის ანთება (ოტიტი მედია)
• სინუსიტი

გვიანი (იმუნოლოგიური) გართულებები (2-4 კვირის შემდეგ):

• რევმატიული ცხელება — გულის, სახსრების, ნერვული სისტემის დაზიანება. განვითარდება ანტიბიოტიკოთერაპის გარეშე. გულის სარქვლის დაზიანება შეუქცევადია.
• პოსტსტრეპტოკოკული გლომერულონეფრიტი — თირკმლის დაზიანება, შეშუპება, ჰემატურია. ჩვეულებრივ 1-3 კვირაში ვითარდება.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ფარინგიტის პროგნოზი უმეტეს შემთხვევაში ძალიან კარგია. ვირუსული ფარინგიტი 5-7 დღეში თავისთავად იკურნება. სტრეპტოკოკული ფარინგიტი ანტიბიოტიკოთერაპიის ფონზე 24-48 საათში მნიშვნელოვნად უმჯობესდება, სრული გამოჯანმრთელება 7-10 დღეში დგება.

რეციდივული სტრეპტოკოკული ფარინგიტის (წელიწადში 7+ ეპიზოდი) შემთხვევაში შეიძლება ტონზილექტომია (ნუშურების მოცილება) განიხილებოდეს (NICE, 2024). ქრონიკული ფარინგიტი, რომელიც რეფლუქსით, ალერგიით ან მოწევითაა განპირობებული, მიზეზის აღმოფხვრის გარეშე ხანგრძლივად გრძელდება, თუმცა სიცოცხლისთვის საშიში არ არის.

ადეკვატური მკურნალობის შემთხვევაში გართულებების რისკი მინიმალურია.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს, თუ:

• სუნთქვის გაძნელება ან ხახაში „ჩაკეტვის" შეგრძნება გაქვთ — შეიძლება ეპიგლოტიტის ან აბსცესის ნიშანი იყოს
• ვერ ყლაპავთ ნერწყვს — პირიდან ნერწყვი გადმოდის
• ცხელება 38.5°C-ზე მეტი 3 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ტკივილგამაყუჩებლების მიუხედავად
• ერთმხრივი ძლიერი ყელის ტკივილი და პირის გახსნის შეზღუდვა — პერიტონზილარული აბსცესის ნიშანი
• კისერზე გადიდებული, მტკივნეული ლიმფური კვანძები 2 კვირაზე მეტი ხნის განმავლობაში
• ფარინგიტი 3 წლამდე ბავშვს აქვს მაღალი ცხელებით და უარს ამბობს საკვებსა და სითხეზე

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ფარინგიტის დროს ანტიბიოტიკის მიღება ექიმის გარეშე?

არა, ანტიბიოტიკის დამოუკიდებლად დანიშვნა კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ფარინგიტის 70-80% ვირუსული წარმოშობისაა და ანტიბიოტიკი მათ წინააღმდეგ არ მოქმედებს. ანტიბიოტიკის არასწორი გამოყენება ხელს უწყობს ანტიბიოტიკორეზისტენტობის განვითარებას — ეს გლობალური ჯანდაცვის პრობლემაა (WHO, 2024). ანტიბიოტიკი მხოლოდ სტრეპტოკოკული ინფექციის დადასტურების ან მაღალი კლინიკური ეჭვის შემთხვევაში უნდა დაინიშნოს ექიმის მიერ.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება ფარინგიტის დროს?

ალკოჰოლის მიღება ფარინგიტის დროს არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი აშრობს ხახის ლორწოვანს, აძლიერებს ანთებას და ურთიერთქმედებს მრავალ მედიკამენტთან. ანტიბიოტიკის კურსის დროს ალკოჰოლი განსაკუთრებით სახიფათოა — ზრდის ღვიძლზე დატვირთვას და ამცირებს მედიკამენტის ეფექტურობას. გამოჯანმრთელებამდე სრულად თავი შეიკავეთ.

რამდენ ხანს ვარ გადამდები ფარინგიტის დროს?

ვირუსული ფარინგიტის დროს პაციენტი გადამდებია სიმპტომების დაწყებიდან 3-5 დღის განმავლობაში. სტრეპტოკოკული ფარინგიტის დროს ანტიბიოტიკის დაწყებიდან 24 საათის შემდეგ პაციენტი პრაქტიკულად აღარ არის გადამდები. ანტიბიოტიკის გარეშე გადამდებობა 2-3 კვირა გრძელდება. ამიტომ ბავშვებს შეუძლიათ სკოლაში დაბრუნება ანტიბიოტიკის დაწყებიდან 24 საათის შემდეგ, თუ თავს კარგად გრძნობენ.

ორსულობის დროს როგორ ვმკურნალობ ფარინგიტს?

ორსულობის დროს სიმპტომური მკურნალობა უსაფრთხოა — თბილი სასმელი, მარილიანი წყლით გარგარა, დასვენება. მედიკამენტებიდან, პარაცეტამოლი (აცეტამინოფენი) ყველაზე უსაფრთხო არჩევანია ტკივილისა და ცხელებისთვის. სტრეპტოკოკული ინფექციის დადასტურების შემთხვევაში ამოქსიცილინი 500მგ ორსულობის ყველა ტრიმესტრში უსაფრთხოდ ითვლება (BNF 87, 2024). აზითრომიცინიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას. არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (იბუპროფენი) ორსულობის მესამე ტრიმესტრში უკუნაჩვენებია.

ბრენდული და გენერიკული ანტიბიოტიკი ერთნაირად მოქმედებს?

დიახ, გენერიკული და ბრენდული მედიკამენტები ერთი და იგივე აქტიური ნივთიერებას შეიცავენ და ბიოეკვივალენტობის მოთხოვნებს აკმაყოფილებენ (EMA კრიტერიუმები). მაგალითად, ამოქსიცილინი 500მგ და ბრენდული ამოქსი-დენკი 500მგ ერთნაირი ეფექტურობით მოქმედებენ. ფასთა სხვაობა მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს, ამიტომ გენერიკის არჩევა ფინანსურად გამართლებულია.

შეიძლება თუ არა მუშაობა და მართვა ფარინგიტის დროს?

მწვავე ფარინგიტის პირველ 2-3 დღეში, როცა ცხელება და ზოგადი სისუსტე გაქვთ, სამსახურში წასვლა არ არის რეკომენდებული — როგორც თქვენი ჯანმრთელებისთვის, ასევე კოლეგების დასაცავად ინფექციის გავრცელებისგან. ავტომობილის მართვა თავისთავად უკუნაჩვენები არ არის, თუმცა მაღალი ცხელება და ზოგიერთი მედიკამენტი (მაგ., ანტიჰისტამინები) ყურადღებას აქვეითებს. გამოჯანმრთელებისას, ცხელების დაწევის შემდეგ, შეგიძლიათ ჩვეულ რიტმს დაუბრუნდეთ.