Vitamin C · INN
Vitamin C (Vitamin C) ხელმისაწვდომია საქართველოში 6 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ვიტამინი C (ასკორბინის მჟავა) წყალში ხსნადი ვიტამინია, რომელიც აუცილებელ როლს ასრულებს კოლაგენის სინთეზში, ანტიოქსიდანტურ დაცვაში, იმუნური სისტემის ფუნქციონირებაში და რკინის შეწოვაში. ადამიანის ორგანიზმი ვიტამინ C-ს თავად ვერ სინთეზირებს, ამიტომ მისი მიღება საკვებით ან დანამატებით აუცილებელია. კლინიკურად გამოიყენება ცინგის (სკორბუტის) პროფილაქტიკასა და მკურნალობაში, C-ჰიპოვიტამინოზის კორექციაში, აგრეთვე ორგანიზმის გაზრდილი მოთხოვნილების დროს — ინფექციური დაავადებების, ტრავმების, ქირურგიული ჩარევის და ორსულობის პერიოდში. მოზრდილებისთვის რეკომენდებული დღიური დოზაა 75–90 მგ, ხოლო ცინგის მკურნალობისას — 250 მგ-დან 1000 მგ-მდე. გვერდითი ეფექტები იშვიათია, თუმცა მაღალი დოზებით მიღებისას შესაძლებელია გასტროინტესტინალური დისკომფორტი და თირკმელქვის ტკივილი. საქართველოში ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდი, მათ შორის Bene Vitamini C და სხვა.
ვიტამინი C, იგივე ასკორბინის მჟავა (ლათ. Acidum ascorbicum), წარმოადგენს წყალში ხსნად ვიტამინს, რომელიც მიეკუთვნება აუცილებელი მიკრონუტრიენტების კლასს. ქიმიურად ის არის L-ასკორბინის მჟავა — ექვსნახშირბადიანი ლაქტონი, რომელიც სტრუქტურულად გლუკოზას ჰგავს. მისი მოლეკულური ფორმულაა C₆H₈O₆ (BNF 87).
ვიტამინი C-ის ისტორია XVIII საუკუნეში იწყება, როდესაც შოტლანდიელმა ქირურგმა ჯეიმზ ლინდმა 1747 წელს ცინგით დაავადებულ მეზღვაურებზე ჩატარებულ ერთ-ერთ პირველ კლინიკურ ცდაში დაადგინა, რომ ციტრუსის ხილი ეფექტურად მკურნალობდა ამ დაავადებას. თავად ვიტამინი C, როგორც ქიმიური ნაერთი, 1928 წელს გამოყო ალბერტ სენტ-გიორგიმ, რისთვისაც 1937 წელს ნობელის პრემია მიიღო. 1933 წელს მოხერხდა მისი ქიმიური სინთეზი (WHO Model List).
ვიტამინი C მიეკუთვნება ვიტამინებისა და მინერალური დანამატების ჯგუფს. ATC კლასიფიკაციით მისი კოდია A11GA01. ის ძლიერი რედუცირებელი აგენტია — მარტივად იჟანგება დეჰიდროასკორბინის მჟავამდე და ამ რევერსიბელური რეაქციის წყალობით მონაწილეობს მრავალ ბიოქიმიურ პროცესში. ვიტამინი C შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი წამლების ნუსხაში (WHO Model List), რაც მის ფუნდამენტურ მნიშვნელობაზე მეტყველებს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.
ვიტამინი C-ის ფარმაკოლოგიური მოქმედება განპირობებულია მისი უნიკალური რედოქს-თვისებებით. როგორც ელექტრონების დონორი, ის მრავალ ბიოქიმიურ რეაქციაში ასრულებს კოფაქტორის ფუნქციას.
ვიტამინი C-ის ყველაზე კარგად შესწავლილი ფუნქციაა მისი მონაწილეობა კოლაგენის სინთეზში. ის აუცილებელი კოფაქტორია პროლილ-ჰიდროქსილაზა და ლიზილ-ჰიდროქსილაზა ფერმენტებისთვის, რომლებიც კატალიზებენ პროლინისა და ლიზინის ამინომჟავების ჰიდროქსილირებას პროკოლაგენის მოლეკულაში. ეს პოსტტრანსლაციური მოდიფიკაცია აუცილებელია კოლაგენის სამმაგი სპირალის სწორი ფორმირებისა და სტაბილურობისთვის. ვიტამინ C-ის დეფიციტის დროს წარმოქმნილი არასრულფასოვანი კოლაგენი ვერ უზრუნველყოფს შემაერთებელი ქსოვილის ნორმალურ ფუნქციას, რაც ცინგის (სკორბუტის) კლინიკურ გამოვლინებებს განაპირობებს (BNF 87).
ასკორბინის მჟავა ძლიერი ანტიოქსიდანტია — ის ნეიტრალიზებს თავისუფალ რადიკალებს (რეაქტიული ჟანგბადის სახეობებს — ROS), რითაც იცავს უჯრედულ მემბრანებს, ცილებს, ლიპიდებსა და დნმ-ს ოქსიდაციური დაზიანებისგან. გარდა ამისა, ვიტამინი C რეგენერირებს ვიტამინ E-ს (ალფა-ტოკოფეროლს), რომელიც ლიპიდური ფაზის მთავარი ანტიოქსიდანტია — ამით ისინი სინერგიულად მოქმედებენ.
ვიტამინი C ხელს უწყობს არაჰემური რკინის (Fe³⁺) რედუქციას Fe²⁺-მდე კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, რაც მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს მის შეწოვას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისას.
ვიტამინი C კონცენტრირდება ლეიკოციტებში (განსაკუთრებით ნეიტროფილებში) და აძლიერებს მათ ქემოტაქსისს, ფაგოციტოზს და მიკრობიციდულ აქტივობას. ასევე სტიმულირებს ლიმფოციტების პროლიფერაციას და ინტერფერონის წარმოქმნას.
ვიტამინი C მონაწილეობს კატექოლამინების (ნორეპინეფრინი, ეპინეფრინი) ბიოსინთეზში — ის კოფაქტორია დოფამინ-ბეტა-ჰიდროქსილაზასთვის, რომელიც დოფამინს ნორეპინეფრინად გარდაქმნის. ასევე მონაწილეობს კარნიტინისა და პეპტიდური ჰორმონების სინთეზში (EMA SmPC).
ვიტამინი C-ის პირველადი და ყველაზე კლასიკური ჩვენებაა ცინგის პროფილაქტიკა და მკურნალობა — მდგომარეობა, რომელიც ვითარდება ასკორბინის მჟავის მძიმე და ხანგრძლივი დეფიციტის დროს. კლინიკურად ხასიათდება ღრძილების სისხლდენით, კანქვეშა სისხლჩაქცევებით, სახსრების ტკივილით, ანემიით და ჭრილობების შეუხორცებლობით (WHO Model List).
სუბკლინიკური დეფიციტის კორექცია, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს დაღლილობით, სისუსტით, ღრძილების სენსიტიურობით და იმუნიტეტის დაქვეითებით (NICE CKS).
რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისას ვიტამინი C ინიშნება რკინის პრეპარატებთან ერთად, რადგან მნიშვნელოვნად ზრდის არაჰემური რკინის ბიოშეთვისებას (BNF 87).
ვიტამინი C იშვიათად გამოიყენება მეთემოგლობინემიის დამხმარე მკურნალობაში, მეთილენის ლურჯთან ერთად ან როდესაც მეთილენის ლურჯი უკუნაჩვენებია (BNF 87).
უნდა აღინიშნოს, რომ ვიტამინ C-ის გამოყენება „გაციების" პრევენციისთვის მაღალი მტკიცებულების მხარდაჭერას არ ფლობს, თუმცა მეტა-ანალიზები აჩვენებენ სიმპტომების ხანგრძლივობის მცირე შემცირებას რეგულარული მიღებისას (NICE CKS).
ინტრავენური ვიტამინი C (200–500 მგ/დღეში) გამოიყენება პარენტერალური კვების დროს ან როდესაც პერორალური მიღება შეუძლებელია.
ვიტამინი C აბსორბირდება თხელი ნაწლავის პროქსიმალურ ნაწილში ნატრიუმ-დამოკიდებული ვიტამინ C ტრანსპორტერების (SVCT1 და SVCT2) მეშვეობით. აბსორბციის ხარისხი დოზადამოკიდებულია: 200 მგ-მდე დოზებზე ბიოშეთვისებადობა >90%-ს აღწევს, ხოლო 1000 მგ და მეტ დოზებზე 50%-მდე ან ნაკლებამდე ეცემა. ეს განპირობებულია ტრანსპორტერების გაჯერებით (EMA SmPC).
პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა მიღებიდან 2–3 საათში. ფიზიოლოგიური პლაზმური კონცენტრაცია 40–80 µmol/L-ის ფარგლებშია. ვიტამინი C ფართოდ ნაწილდება ქსოვილებში; განსაკუთრებით მაღალი კონცენტრაციაა თირკმელზედა ჯირკვლებში, ჰიპოფიზში, ლეიკოციტებში, თვალის ბროლში და ტვინში. ცილებთან შეკავშირების ხარისხი დაბალია (~25%).
ვიტამინი C რევერსიბელურად იჟანგება დეჰიდროასკორბინის მჟავამდე, რომელიც შემდგომ ჰიდროლიზდება 2,3-დიკეტოგულონის მჟავამდე. საბოლოო მეტაბოლიტებია ოქსალის მჟავა და ტრეონის მჟავა.
ძირითადად თირკმელებით — უცვლელი სახით და მეტაბოლიტების სახით. თირკმლის ზღურბლი დაახლოებით 14 მგ/ლ (80 µmol/L) პლაზმური კონცენტრაციისას — ამ დონის გადაჭარბებისას ჭარბი ვიტამინი C შარდით გამოიყოფა. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) დაახლოებით 10–20 დღეა ნორმალური ფიზიოლოგიური პირობებში, თუმცა მაღალი დოზებით მიღებისას მნიშვნელოვნად მცირდება (BNF 87).
ვიტამინი C ზოგადად კარგად ტოლერანტულია რეკომენდებულ დოზებში. გვერდითი ეფექტები ძირითადად მაღალ დოზებთან (>1000 მგ/დღეში) არის ასოცირებული.
მაღალი დოზებით მიღებისას:
ხანგრძლივი მაღალდოზიანი მიღების უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს „რიკოშეტის ცინგა" — ორგანიზმი ადაპტირებულია გაძლიერებულ მეტაბოლიზმთან. რეკომენდებულია თანდათანობითი მოხსნა (NICE CKS).
ვიტამინი C + რკინის პრეპარატები: სინერგიული ეფექტი — ასკორბინის მჟავა ზრდის რკინის აბსორბციას. ეს სასარგებლო ურთიერთქმედებაა რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისას, მაგრამ საშიშია ჰემოქრომატოზის დროს.
ვიტამინი C + ვარფარინი: მაღალმა დოზებმა (≥1000 მგ/დღეში) შეიძლება შეამციროს ვარფარინის ანტიკოაგულანტური ეფექტი INR-ის ვარდნით. INR-ის მონიტორინგი აუცილებელია (BNF 87).
ვიტამინი C + ალუმინის შემცველი ანტაციდები: ვიტამინი C ზრდის ალუმინის აბსორბციას ნაწლავიდან, რაც თეორიულად ტოქსიკურობის რისკს ქმნის, განსაკუთრებით თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში. ერთდროული მიღება არ არის რეკომენდებული.
ვიტამინი C + ციკლოსპორინი: მაღალმა დოზებმა შეიძლება შეამციროს ციკლოსპორინის პლაზმური კონცენტრაცია.
ვიტამინი C + ესტროგენები / ორალური კონტრაცეპტივები: ვიტამინი C ზრდის ეთინილესტრადიოლის ბიოშეთვისებადობას ინჰიბირებით მისი სულფატური კონიუგაციის. შედეგად შეიძლება გაიზარდოს ესტროგენული გვერდითი ეფექტები (EMA SmPC).
ვიტამინი C + დეფეროქსამინი: ვიტამინ C-ის მაღალი დოზები დეფეროქსამინთან ერთად გულის ტოქსიკურობის რისკს ზრდის (ცნობილია კარდიომიოპათიის შემთხვევები). ეს კომბინაცია სიფრთხილით უნდა გამოიყენებოდეს.
ლაბორატორიული ურთიერთქმედებები: ვიტამინ C-მა შეიძლება ცრუ-უარყოფითი შედეგი მისცეს ფეკალური ფარული სისხლის ტესტში (გუაიაკის მეთოდი) და ცრუ-დადებითი ან ცრუ-უარყოფითი — შარდში გლუკოზის განსაზღვრისას (BNF 87).
ვიტამინი C ორსულობის პერიოდში რეკომენდებულ დოზებში უსაფრთხოდ ითვლება. FDA კატეგორია — A (რეკომენდებულ დოზებში); კატეგორია C — მაღალი დოზებით (>2000 მგ/დღეში), რადგან ნაყოფზე ზემოქმედების სრული მონაცემები ადამიანებზე არასაკმარისია.
ორსული ქალებისთვის რეკომენდებული დღიური მიღება:
მაღალი დოზები ორსულობისას შეიძლება ახალშობილში ადაპტაციის პრობლემას და „რიკოშეტის ცინგას" გამოიწვიოს (BNF 87).
ვიტამინი C გადადის დედის რძეში და ამაღლებს მის ასკორბინის მჟავის შემცველობას. ეს ფიზიოლოგიურია და ძუძუთა ბავშვისთვის სასარგებლოა. მეძუძურ ქალებში რეკომენდებული დღიური მიღებაა:
რეკომენდებულ დოზებში ლაქტაციის პერიოდში უსაფრთხოა (EMA SmPC).
საქართველოში ვიტამინი C მრავალი ფორმითა და ბრენდით არის ხელმისაწვდომი:
გარდა ამისა, ვიტამინი C შედის მულტივიტამინურ კომპლექსებშიც, მაგალითად ChildLife Multivitamin-ში. ასევე ხელმისაწვდომია კოსმეტიკური ფორმებით, მათ შორის The Body Shop-ის ვიტამინ C-ს სერია.
მოზრდილებისთვის მაქსიმალური უსაფრთხო დოზა (ტოლერანტობის ზედა ზღვარი) 2000 მგ/დღეში-ა. ამ დოზის გადაჭარბებისას მნიშვნელოვნად იზრდება დიარეის, გულისრევის და თირკმელქვის კენჭების რისკი. ფიზიოლოგიური მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად საკმარისია 75–90 მგ/დღეში, ხოლო დეფიციტის კორექციისთვის — 250–1000 მგ/დღეში (BNF 87).
სისტემატური მიმოხილვების თანახმად, ვიტამინ C-ის რეგულარული მიღება (200 მგ/დღეში ან მეტი) არ ამცირებს გაციების სიხშირეს ზოგად პოპულაციაში, მაგრამ მცირედით (8–14%-ით) ამცირებს სიმპტომების ხანგრძლივობას. უკვე დაწყებული გაციების დროს მიღების დაწყებას სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი ეფექტი არ აქვს (NICE CKS).
ვიტამინი C წყალში ხსნადია და ჭარბი რაოდენობა ჩვეულებრივ შარდით გამოიყოფა. თუმცა ქრონიკულად მაღალი დოზები (>2000 მგ/დღეში) შეიძლება გახდეს ოქსალატური თირკმელქვის კენჭების მიზეზი, გამოიწვიოს გასტროინტესტინალური პრობლემები და G6PD დეფიციტის მქონე პირებში ჰემოლიზი. ამიტომ „რაც მეტი, მით უკეთესი" პრინციპი ვიტამინ C-ზე არ მოქმედებს (EMA SmPC).
ქიმიურად ბუნებრივი (ხილიდან მიღებული) და სინთეზური L-ასკორბინის მჟავა იდენტურია — ორგანიზმი მათ ერთნაირად ათვისებს. ბუნებრივ წყაროებში (ციტრუსის ხილი, კივი, ზანტი, ბროკოლი) ვიტამინ C თანმხლებ ბიოფლავონოიდებთან ერთად მოდის, რაც შეიძლება გარკვეულ დამატებით სარგებელს იძლეოდეს, თუმცა კლინიკური მნიშვნელობის მტკიცებულება შეზღუდულია.
რეკომენდებულია ვიტამინ C-ის მიღება საკვებთან ერთად, რადგან ეს ამცირებს გასტროინტესტინალური გაღიზიანების რისკს, განსაკუთრებით მაღალი დოზებისას. ასევე, საკვებთან ერთად მიღებისას რკინის შეწოვა უმჯობესდება. თუმცა დაბალ დოზებში (≤250 მგ) მიღება უზმოზეც ჩვეულებრივ კარგად ატანს (BNF 87).
ვიტამინი C მონაწილეობს კარნიტინის სინთეზში — ნაერთში, რომელიც აუცილებელია ცხიმოვანი მჟავების მიტოქონდრიაში ტრანსპორტირებისა და ენერგიის წარმოქმნისთვის. მისი დეფიციტი აფერხებს ცხიმების ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმს, რაც დაღლილობითა და სისუსტით ვლინდება. ასევე, დეფიციტი ამცირებს ნორეპინეფრინის სინთეზს, რაც ენერგიულობისა და კონცენტრაციის დაქვეითებას განაპირობებს (EMA SmPC).