Salicylic acid · INN
სალიცილის მჟავა (Salicylic acid) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სალიცილის მჟავა (Salicylic acid) არის ბეტა-ჰიდროქსი მჟავათა ჯგუფის კერატოლიზური საშუალება, რომელიც ფართოდ გამოიყენება დერმატოლოგიაში კანის სხვადასხვა დაავადების სამკურნალოდ. იგი ხელს უწყობს კანის რქოვანი ფენის დარბილებასა და აქერცვლას, რაც განაპირობებს მის ეფექტურობას მეჭეჭების, სიმინდების, ფსორიაზის, აკნესა და სებორეული დერმატიტის მკურნალობაში. სალიცილის მჟავა ასევე ავლენს ანტიმიკრობულ და ანთების საწინააღმდეგო თვისებებს. პრეპარატი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ტოპიკური ფორმით — მალამოები, გელები, ხსნარები, პლასტერები და შამპუნები, კონცენტრაციით 0,5%-დან 40%-მდე, ჩვენების მიხედვით. WHO-ს ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში შეტანილი პრეპარატი უსაფრთხოა ადგილობრივი გამოყენებისას, თუმცა მოითხოვს სიფრთხილეს ფართო ზედაპირებზე გამოყენებისა და ბავშვებში დოზირების თვალსაზრისით (WHO Model List).
სალიცილის მჟავა (2-ჰიდროქსიბენზოის მჟავა) არის ბუნებრივი ფენოლური ნაერთი, რომელიც თავდაპირველად ტირიფის ქერქიდან იქნა გამოყოფილი. ქიმიური ფორმულა — C₇H₆O₃, მოლეკულური მასა — 138,12 გ/მოლ. იგი ეკუთვნის ბეტა-ჰიდროქსი მჟავების (BHA) ფარმაკოლოგიურ კლასს და წარმოადგენს კერატოლიზურ (კერატოპლასტიკურ) საშუალებას.
სალიცილის მჟავის ისტორია ანტიკურ ხანას უკავშირდება — ჰიპოკრატეს დროიდანვე ტირიფის ქერქი გამოიყენებოდა ტკივილისა და ცხელების დასაწევად. 1838 წელს იტალიელმა ქიმიკოსმა რაფაელე პირიამ პირველად სინთეზირება მოახდინა სალიცილის მჟავის. 1874 წელს გერმანულმა კომპანია კოლბემ დაიწყო მისი სამრეწველო წარმოება. მოგვიანებით, 1897 წელს, სალიცილის მჟავის აცეტილირებით შეიქმნა აცეტილსალიცილის მჟავა (ასპირინი), რომელიც სისტემური მოხმარებისთვის უფრო ხელსაყრელი აღმოჩნდა.
ATC კლასიფიკაციის მიხედვით სალიცილის მჟავა კოდირებულია როგორც D11AH (დერმატოლოგიისთვის) და D01AE12 (სოკოს საწინააღმდეგო საშუალებებთან კომბინაციაში). მისი ფარმაკოლოგიური მოქმედება პირველ რიგში კერატოლიზურია — იგი არღვევს კერატინოციტების შეჭიდულობას და ხელს უწყობს რქოვანი ფენის (stratum corneum) ექსფოლიაციას. გარდა ამისა, იგი ავლენს ანტისეპტიკურ, ანთების საწინააღმდეგო და კომედოლიზურ თვისებებს, რაც მას მრავალმხრივ დერმატოლოგიურ საშუალებად აქცევს (BNF 87).
სალიცილის მჟავა შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში, რაც მის მნიშვნელობასა და ხელმისაწვდომობას ადასტურებს გლობალურ მასშტაბით (WHO Model List).
სალიცილის მჟავის მოქმედების მექანიზმი მრავალკომპონენტიანია და მოიცავს რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ პათოფიზიოლოგიურ გზას.
სალიცილის მჟავის ძირითადი ფარმაკოლოგიური ეფექტი არის კერატოლიზი — კანის რქოვანი ფენის (stratum corneum) კერატინოციტებს შორის დესმოსომური კავშირების დარღვევა. სალიცილის მჟავა ამცირებს კორნეოდესმოსომების ფუნქციურ აქტივობას კორნეოდესმოზინის ცილის დეგრადაციის სტიმულირების გზით. ეს პროცესი იწვევს უჯრედშორისი ცემენტის გახსნას და ეპიდერმისის ზედაპირული ფენების ექსფოლიაციას (BNF 87).
დაბალ კონცენტრაციებში (0,5–2%) სალიცილის მჟავა ავლენს კერატოპლასტიკურ (კანის ნორმალიზების) ეფექტს, ხოლო მაღალ კონცენტრაციებში (5–40%) — გამოხატულ კერატოლიზურ მოქმედებას, კანის ზედაპირული ფენების სრულ მოცილებამდე.
აკნეს პათოგენეზში სალიცილის მჟავა მოქმედებს კომედოლიზური მექანიზმით — იგი აღწევს ცხიმოვანი ჯირკვლის სადინარში, სადაც ხსნის სებუმისა და კერატინოციტების კონგლომერატს. ლიპოფილურობის წყალობით (ზეთში ხსნადობა) სალიცილის მჟავა უკეთ აღწევს ცხიმოვან ფოლიკულურ გარემოში, ვიდრე ალფა-ჰიდროქსი მჟავები. ეს თვისება განსაკუთრებით ეფექტურს ხდის მას აკნეს მკურნალობისთვის.
სალიცილის მჟავა აინჰიბირებს ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტს ადგილობრივ დონეზე, რაც ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს კანის ანთებით კერაში. გარდა ამისა, იგი თრგუნავს ანთებითი ციტოკინების — ინტერლეიკინ-1 (IL-1) და ტუმორული ნეკროზის ფაქტორ-ალფას (TNF-α) — ექსპრესიას კერატინოციტებში.
სალიცილის მჟავა pH-ს ამცირებს კანის ზედაპირზე, რაც არახელსაყრელ გარემოს ქმნის ბაქტერიებისა და სოკოებისთვის. მჟავე pH-ში იგი ბაქტერიოსტატიკურ ეფექტს ავლენს Cutibacterium acnes-ის (ყოფილი Propionibacterium acnes) მიმართ, ხოლო ანტიფუნგალური აქტივობა აღნიშნულია Malassezia-ს სახეობებთან მიმართებით, რაც მის გამოყენებას სებორეული დერმატიტის დროს ამართლებს.
უახლესი კვლევების მიხედვით, სალიცილის მჟავა ამცირებს მელანინის გადატანას კერატინოციტებში, რაც ხელს უწყობს ჰიპერპიგმენტაციის შემცირებას პოსტინფლამატორული ჰიპერპიგმენტაციის დროს (EMA SmPC).
სალიცილის მჟავა გამოიყენება მრავალი დერმატოლოგიური მდგომარეობის მკურნალობაში, კონცენტრაციიდან და ფორმულაციიდან გამომდინარე.
სალიცილის მჟავა წარმოადგენს კანის მეჭეჭების პირველი რიგის მკურნალობას. 15–26% კონცენტრაციით ხელმისაწვდომ კოლოდიონურ ხსნარებში იგი ეფექტურად ანადგურებს მეჭეჭის ქსოვილს კერატოლიზური მოქმედებით. NICE-ის რეკომენდაციებით, ტოპიკური სალიცილის მჟავა წარმოადგენს ჩვეულებრივი მეჭეჭებისა და ტერფის მეჭეჭების სტანდარტულ თერაპიას (NICE CKS).
1–2% კონცენტრაციით სალიცილის მჟავა ფართოდ გამოიყენება აკნეს მსუბუქიდან ზომიერ ფორმებში კომედოლიზური საშუალების სახით. იგი განსაკუთრებით ეფექტურია ღია და დახურული კომედონების მკურნალობისას და შესაძლებელია მისი კომბინირება სხვა ანტიაკნე პრეპარატებთან (BNF 87).
სალიცილის მჟავა 2–5% კონცენტრაციით გამოიყენება ფსორიაზის ფსორიაზული ფილაქნების დასარბილებლად და ქერცლის მოსაშორებლად. კერატოლიზური მოქმედება ხელს უწყობს სხვა ტოპიკური პრეპარატების (კორტიკოსტეროიდების, D ვიტამინის ანალოგების) პენეტრაციის გაუმჯობესებას ფსორიაზულ ფილაქნებში.
1,5–3% სალიცილის მჟავის შემცველი შამპუნები ეფექტურია სებორეული დერმატიტის და ქერტლის მკურნალობაში, კერატოლიზური და ანტიფუნგალური მოქმედების ხარჯზე.
სალიცილის მჟავა 40% კონცენტრაციის პლასტერებისა და მალამოების სახით გამოიყენება სიმინდებისა და კალუსების მკურნალობისთვის. მაღალი კონცენტრაცია უზრუნველყოფს გასქელებული კანის ეფექტურ მოცილებას.
სალიცილის მჟავა 3–6% მალამოს სახით გამოიყენება იქთიოზის და სხვა ჰიპერკერატოზული მდგომარეობების სამკურნალოდ, კანის რქოვანი ფენის მორბილებისა და ექსფოლიაციის სტიმულირებისთვის.
სალიცილის მჟავა, ხშირად გოგირდთან კომბინაციაში, გამოიყენება პითირიაზის ვერსიკოლორის ტოპიკურ მკურნალობაში (WHO Model List).
სალიცილის მჟავის დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჩვენების, კანის ფართობის, ასაკისა და გამოყენების ადგილის მიხედვით.
ფართო ფართობზე გამოყენებისას, განსაკუთრებით მაღალი კონცენტრაციით, სისტემური აბსორბციის რისკი იზრდება. თირკმლის ან ღვიძლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში რეკომენდებულია კონცენტრაციის შემცირება და გამოყენების ფართობის შეზღუდვა — სალიცილიზმის (სისტემური ტოქსიკურობის) პრევენციის მიზნით (EMA SmPC).
გამოყენება ხდება მხოლოდ ინტაქტურ კანზე. თავიდან უნდა იქნას აცილებული ლორწოვან გარსებზე, თვალებში, ღია ჭრილობებსა და ანთებულ კანზე მოხვედრა.
სალიცილის მჟავა ტოპიკური გამოყენებისას ნაწილობრივ აბსორბდება კანის მეშვეობით. აბსორბციის ხარისხი დამოკიდებულია კონცენტრაციაზე, კანის მდგომარეობაზე (ინტაქტური vs დაზიანებული), გამოყენების ფართობზე, ექსპოზიციის ხანგრძლივობასა და ოკლუზიის არსებობაზე. დაზიანებულ კანზე (ფსორიაზული ფილაქნები, ეროზიები) აბსორბცია შეიძლება 3–5-ჯერ გაიზარდოს. ნორმალურ კანზე 2% მალამოს გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია დაახლოებით 10–25%-ს შეადგენს.
სისტემურ სისხლმიმოქცევაში მოხვედრის შემდეგ სალიცილის მჟავა 50–80%-ით უკავშირდება პლაზმის ცილებს, ძირითადად ალბუმინს. მოცულობა განაწილებისა (Vd) დაახლოებით 0,1–0,2 ლ/კგ-ს შეადგენს. იგი კარგად აღწევს კანის სტრუქტურებში, განსაკუთრებით ლიპოფილურ გარემოში.
სალიცილის მჟავა მეტაბოლიზდება ღვიძლში გლუკურონიდაციისა და გლიცინთან კონიუგაციის გზით. ძირითადი მეტაბოლიტებია: სალიცილურ მჟავა, სალიცილ-აცილ-გლუკურონიდი და გენტისის მჟავა.
ექსკრეცია ძირითადად თირკმელების მეშვეობით ხორციელდება. შარდის pH-ზეა დამოკიდებული: ტუტე შარდში ექსკრეცია მნიშვნელოვნად ჩქარდება (იონური ხაფანგის მექანიზმი). ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) სისტემურ მიმოქცევაში დაახლოებით 2–3 საათია დაბალ დოზებში, თუმცა მაღალი სისტემური კონცენტრაციისას შეიძლება 15–30 საათამდე გაიზარდოს (სატურაციული კინეტიკა) (EMA SmPC).
ბავშვებში სისტემური აბსორბციის რისკი გაცილებით მაღალია სხეულის ზედაპირის/წონის არახელსაყრელი თანაფარდობის გამო. 2 წლამდე ასაკში სალიცილის მჟავის ტოპიკური გამოყენება რეკომენდებული არ არის (NICE CKS).
სალიცილის მჟავის ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური წამლების ურთიერთქმედება ჩვეულებრივ მინიმალურია, თუმცა ფართო ფართობზე მაღალი კონცენტრაციით გამოყენებისას შემდეგი ურთიერთქმედებები კლინიკურად მნიშვნელოვანი ხდება:
სალიცილის მჟავის ტოპიკური გამოყენება ორსულობის პერიოდში მოითხოვს სიფრთხილეს. მიუხედავად იმისა, რომ დაბალი კონცენტრაციის (≤2%) პრეპარატების ადგილობრივი, შეზღუდული ფართობით გამოყენება ზოგადად უსაფრთხოდ მიიჩნევა, მაღალი კონცენტრაციისა და ფართო ფართობის გამოყენება უკუნაჩვენებია. სისტემური სალიცილატები ორსულობის III ტრიმესტრში უკუნაჩვენებია ductus arteriosus-ის ნაადრევი დახურვის რისკის გამო.
FDA კატეგორია: C (ტოპიკური) — ცხოველურ კვლევებში არასასურველი ეფექტები დაფიქსირებულია, ადამიანებში ადეკვატური კვლევები არ ჩატარებულა.
EMA/BNF რეკომენდაცია: ორსულობისას თავიდან აცილება სასურველია, განსაკუთრებით მაღალი კონცენტრაციით და ფართო ფართობზე. საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენება მინიმალური კონცენტრაცია, მინიმალური ფართობით და მინიმალური ხანგრძლივობით (BNF 87).
ტოპიკური სალიცილის მჟავა მცირე რაოდენობით გამოიყოფა დედის რძეში. ძუძუთი კვების პერიოდში გამოყენება დასაშვებია შეზღუდული ფართობით და დაბალი კონცენტრაციით. მნიშვნელოვანია, რომ პრეპარატი არ წაესმეს ძუძუს არეალზე ძუძუთი კვებამდე.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე სალიცილის მჟავა ხელმისაწვდომია როგორც მონოკომპონენტური, ისე კომბინირებული პრეპარატების სახით. სალიცილის მჟავა ხშირად შედის კომბინირებულ დერმატოლოგიურ პრეპარატებში — კორტიკოსტეროიდებთან ერთად (ბეტამეტაზონი + სალიცილის მჟავა) ფსორიაზისა და ეგზემის სამკურნალოდ.
სალიცილის მჟავის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ურეცეპტოდ (OTC) დაბალი კონცენტრაციით (≤2% — აკნეს საშუალებები, მეჭეჭების ხსნარები). მაღალი კონცენტრაციის პრეპარატები (>10%) შეიძლება მოითხოვდეს ფარმაცევტის კონსულტაციას. საქართველოში ხელმისაწვდომი ბრენდული სახელწოდებების სრული ჩამონათვალისთვის გაეცანით /medications განყოფილებას.
მეჭეჭის მკურნალობა სალიცილის მჟავით ჩვეულებრივ 12 კვირამდე გრძელდება. პრეპარატი ყოველდღიურად უნდა წაესმეს მეჭეჭზე ლოგინში ჩაწოლამდე, გაშრობის შემდეგ. თუ 12 კვირის განმავლობაში გაუმჯობესება არ შეიმჩნევა, აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია ალტერნატიული მკურნალობის (კრიოთერაპია, ლაზერი) განსახილველად (NICE CKS).
დიახ, დაბალი კონცენტრაციით (0,5–2%) სალიცილის მჟავა ფართოდ გამოიყენება სახის კანზე აკნეს მკურნალობისთვის. თუმცა მაღალი კონცენტრაციის (>5%) პრეპარატები სახეზე არ უნდა გამოიყენოს — კანის დაზიანებისა და ნაწიბურის ფორმირების რისკის გამო. სახეზე გამოყენებისას რეკომენდებულია მზისგან დამცავი საშუალების თანადროული გამოყენება (BNF 87).
სალიცილის მჟავის გამოყენება 2 წელზე უფროსი ბავშვებისთვის ზოგადად უსაფრთხოა, თუ დაცულია კონცენტრაციისა და ფართობის შეზღუდვები. 2 წლამდე ასაკში გამოყენება უკუნაჩვენებია, რადგან ჩვილების კანი უფრო გამტარია და სისტემური ტოქსიკურობის (სალიცილიზმის) რისკი მაღალია. ბავშვებში მაქსიმალური რეკომენდებული კონცენტრაცია 5%-ია, ხოლო გამოყენების ფართობი სხეულის ზედაპირის 10%-ს არ უნდა აღემატებოდეს (BNF 87).
სალიცილის მჟავა არის ბეტა-ჰიდროქსი მჟავა (BHA), ხოლო გლიკოლის მჟავა — ალფა-ჰიდროქსი მჟავა (AHA). სალიცილის მჟავა ლიპოფილურია, ამიტომ კარგად აღწევს ფორებში და ცხიმოვან ჯირკვლის სადინარებში — იდეალურია ცხიმიანი კანისა და აკნესთვის. გლიკოლის მჟავა ჰიდროფილურია, კანის ზედაპირზე მოქმედებს და უფრო ეფექტურია ზოგადი ექსფოლიაციისა და ანტიეიჯინგისთვის.
ამ ორი პრეპარატის ერთდროული გამოყენება შესაძლებელია, მაგრამ რეკომენდებულია მათი სხვადასხვა დროს წასმა (მაგ., სალიცილის მჟავა — დილით, ბენზოილის პეროქსიდი — საღამოს). ერთდროულმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ძლიერი გაღიზიანება, სიმშრალე და აქერცვლა. მკურნალობის დაწყებისას ჯერ ერთი პრეპარატი შეიტანეთ რეჟიმში და 1–2 კვირის შემდეგ, ტოლერანტობის დადასტურების შემთხვევაში, დაამატეთ მეორე.
კანის ძლიერი გაღიზიანებისას (სიწითლე, წვა, შეშუპება) პრეპარატის გამოყენება დროებით შეწყვიტეთ. დაზიანებული უბანი გარეცხეთ თბილი წყლით, წაისვით დამატენიანებელი საშუალება. სიმპტომების შემსუბუქების შემდეგ (2–3 დღე) შეგიძლიათ გამოყენების განახლება დაბალი კონცენტრაციით ან ნაკლები სიხშირით. თუ რეაქცია მძიმეა (ბუშტუკები, ძლიერი ტკივილი) ან არ უმჯობესდება, მიმართეთ დერმატოლოგს.