Ketilept · INN
Ketilept (Ketilept) ხელმისაწვდომია საქართველოში 6 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კვეტიაპინი (Quetiapine) — მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატია, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის (მანიაკალური და დეპრესიული ეპიზოდები) და დიდი დეპრესიული აშლილობის დამხმარე თერაპიისთვის. მოქმედებს სეროტონინისა და დოფამინის რეცეპტორებზე ანტაგონისტურად, რაც განაპირობებს ანტიფსიქოტიკურ, ანტიმანიაკალურ და ანტიდეპრესიულ ეფექტებს. საქართველოში ცნობილია ბრენდის სახელწოდებით კეტილეპტი (Ketilept). პრეპარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების სახით სხვადასხვა დოზით (25 მგ, 100 მგ, 150 მგ, 200 მგ, 300 მგ). შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List). მოითხოვს ექიმის მეთვალყურეობას მეტაბოლური გვერდითი ეფექტების — წონის მატება, ჰიპერგლიკემია, დისლიპიდემია — გამო.
---
კვეტიაპინი (INN: Quetiapine) წარმოადგენს დიბენზოთიაზეპინის წარმოებულს, რომელიც მიეკუთვნება მეორე თაობის (ატიპიურ) ანტიფსიქოტიკურ საშუალებათა ჯგუფს. პრეპარატი პირველად სინთეზირებული იქნა AstraZeneca-ს ლაბორატორიებში 1985 წელს, ხოლო აშშ-ს სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) დაამტკიცა 1997 წელს შიზოფრენიის მკურნალობისთვის. შემდგომ წლებში ჩვენებათა სპექტრი გაფართოვდა ბიპოლარული აშლილობითა და დიდი დეპრესიული აშლილობით (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით კვეტიაპინი გამოირჩევა მულტირეცეპტორული მოქმედებით — ის ბლოკავს სეროტონინის 5-HT₂A, დოფამინის D₂, ჰისტამინის H₁ და ადრენერგულ α₁ რეცეპტორებს. კლასიკური (პირველი თაობის) ანტიფსიქოტიკებისგან განსხვავებით, კვეტიაპინს ახასიათებს დაბალი აფინიტეტი D₂ რეცეპტორებისადმი და მაღალი აფინიტეტი 5-HT₂A რეცეპტორებისადმი, რაც განაპირობებს ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების ნაკლებ სიხშირეს.
კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია ორ ლეკარსტვული ფორმით: დაუყოვნებლივი გამოთავისუფლებით (IR — Immediate Release) და გახანგრძლივებული გამოთავისუფლებით (XR — Extended Release). ორივე ფორმა გამოიყენება პერორალურად. პრეპარატი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში, როგორც ფსიქოზის მკურნალობის ძირითადი საშუალება (WHO Model List).
საქართველოში კვეტიაპინი რეგისტრირებულია ბრენდის სახელწოდებით კეტილეპტი (Ketilept), რომელსაც აწარმოებს EGIS Pharmaceuticals (უნგრეთი). პრეპარატი ფართოდ გამოიყენება ფსიქიატრიულ პრაქტიკაში.
---
კვეტიაპინის ანტიფსიქოტიკური მოქმედება განპირობებულია მულტირეცეპტორული ანტაგონიზმით, რომელიც მოიცავს ცენტრალური ნერვული სისტემის რამდენიმე ნეიროტრანსმიტერულ სისტემას.
კვეტიაპინი მოქმედებს როგორც დოფამინის D₂ რეცეპტორის პარციალური ანტაგონისტი. მისი აფინიტეტი D₂ რეცეპტორის მიმართ შედარებით დაბალია და ხასიათდება სწრაფი დისოციაციით (fast-off kinetics) — ანუ პრეპარატი სწრაფად ცილდება რეცეპტორიდან. ეს თავისებურება ხსნის ექსტრაპირამიდული სიმპტომების (ეპს) და ჰიპერპროლაქტინემიის შედარებით დაბალ სიხშირეს (EMA SmPC). მეზოლიმბურ სისტემაში D₂ რეცეპტორების ბლოკადა უზრუნველყოფს ანტიფსიქოტიკურ ეფექტს — ამცირებს პოზიტიურ სიმპტომებს (შიზოფრენია).
5-HT₂A რეცეპტორების ანტაგონიზმი წარმოადგენს კვეტიაპინის მოქმედების ქვაკუთხედს. ეს მექანიზმი აძლიერებს დოფამინის გამოთავისუფლებას პრეფრონტალურ ქერქში, რაც აუმჯობესებს ნეგატიურ და კოგნიტიურ სიმპტომებს. ამავე დროს, 5-HT₂A ბლოკადა კიდევ უფრო ამცირებს ექსტრაპირამიდული სიმპტომების რისკს.
კვეტიაპინის აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (norquetiapine) — ინჰიბირებს ნორეპინეფრინის ტრანსპორტერს (NET), რაც ნორადრენალინის ხელახალი მიტაცების ინჰიბიციას იწვევს. ეს მექანიზმი განაპირობებს კვეტიაპინის ანტიდეპრესიულ ეფექტს და აქვს კლინიკური მნიშვნელობა ბიპოლარული აშლილობის დეპრესიული ფაზის მკურნალობაში.
ჰისტამინის H₁ რეცეპტორების ანტაგონიზმი განაპირობებს სედატიურ ეფექტს და ხელს უწყობს წონის მატებას. ადრენერგული α₁ რეცეპტორების ბლოკადა იწვევს ორთოსტატულ ჰიპოტენზიას, განსაკუთრებით მკურნალობის დასაწყისში. მუსკარინული M₁ რეცეპტორების მიმართ კვეტიაპინს აქვს საშუალო აფინიტეტი, თუმცა ნორკვეტიაპინი ავლენს მნიშვნელოვან ანტიქოლინერგულ აქტივობას (BNF 87).
ნორკვეტიაპინი ასევე ავლენს 5-HT₁A რეცეპტორების პარციალურ აგონიზმს, რაც ანქსიოლიზურ ეფექტს მატებს პრეპარატის კომპლექსურ ფარმაკოლოგიურ პროფილს.
---
კვეტიაპინი (კეტილეპტი) გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
კვეტიაპინი დამტკიცებულია შიზოფრენიის მწვავე ეპიზოდებისა და შემანარჩუნებელი თერაპიისთვის მოზრდილებში. ამცირებს პოზიტიურ სიმპტომებს (ბოდვა, ჰალუცინაციები) და ნეგატიურ სიმპტომებს (ემოციური სიბრტყე, სოციალური იზოლაცია). NICE გაიდლაინის მიხედვით, ატიპიური ანტიფსიქოტიკები, მათ შორის კვეტიაპინი, წარმოადგენს პირველი რიგის არჩევანს ახლად დიაგნოსტირებულ შიზოფრენიაში (NICE CG178).
პრეპარატი ეფექტურია ბიპოლარული აშლილობის სხვადასხვა ფაზაში:
კვეტიაპინი XR ფორმულა დამტკიცებულია დიდი დეპრესიის დამხმარე (add-on) თერაპიისთვის, როდესაც ანტიდეპრესანტებით მონოთერაპია არასაკმარისია. ამ ჩვენებით პრეპარატი ინიშნება მხოლოდ მოზრდილებში.
ზოგიერთ ქვეყანაში კვეტიაპინი XR დამტკიცებულია გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობის მონოთერაპიისთვისაც, თუმცა ეს ჩვენება არ არის უნივერსალურად აღიარებული.
კლინიკურ პრაქტიკაში კვეტიაპინი ხშირად გამოიყენება off-label:
---
---
კვეტიაპინი სრულად შეიწოვება პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოხელმისაწვდომობა შეადგენს დაახლოებით 100%-ს (აბსოლუტური). პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1–2 საათში IR ფორმისთვის და 6 საათში XR ფორმისთვის. საკვები (განსაკუთრებით ცხიმიანი საკვები) მცირედ ზრდის XR ფორმის ბიოხელმისაწვდომობას (EMA SmPC).
მოცულობა განაწილების (Vd) შეადგენს დაახლოებით 10 ± 4 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — 83%. პრეპარატი თავისუფლად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს.
კვეტიაპინი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის მეშვეობით. ძირითადი ფერმენტია CYP3A4. აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (N-desalkylquetiapine) — წარმოიქმნება CYP3A4-ით და ავლენს ფარმაკოლოგიურ აქტივობას, მათ შორის NET-ინჰიბიციას და 5-HT₁A პარციალურ აგონიზმს. სხვა მეტაბოლიტები ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 7 საათს (IR ფორმა) და 12 საათს (XR ფორმა). ნორკვეტიაპინის t½ — დაახლოებით 12 საათი. ელიმინაცია ხდება ძირითადად შარდით (73%) და განავლით (20%), ძირითადად მეტაბოლიტების სახით (BNF 87).
---
---
---
CYP3A4 ინჰიბიტორები (კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, კლარითრომიცინი, რიტონავირი, ნეფაზოდონი, გრეიფრუტის წვენი):
CYP3A4 ინდუქტორები (კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი, წმინდა იოანეს ბალახი):
---
კვეტიაპინი მიეკუთვნება FDA-ს ყოფილ C კატეგორიას (ცხოველურ კვლევებში გამოვლინდა არასასურველი ეფექტები, ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები ორსულ ქალებში არ ჩატარებულა). ორსულობის მესამე ტრიმესტრში გამოყენებისას ახალშობილს შეიძლება განუვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები და/ან მოხსნის სინდრომი — აჟიტაცია, ჰიპერტონია, ტრემორი, ძილიანობა, რესპირატორული დისტრესი, კვების დარღვევა (EMA SmPC).
პრეპარატი ორსულობისას ინიშნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს. მკურნალობის უეცარი შეწყვეტა არ არის რეკომენდებული ფსიქოზის/მანიის რეციდივის რისკის გამო.
კვეტიაპინი გამოიყოფა დედის რძეში. BNF რეკომენდაციით, ძუძუთი კვება არ არის რეკომენდებული კვეტიაპინის მიღებისას, თუმცა გადაწყვეტილება მიიღება ინდივიდუალური სარგებელი/რისკის შეფასების საფუძველზე (BNF 87).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდ(ებ)ით:
პრეპარატი გაიცემა ექიმის რეცეპტით (ფსიქოტროპული საშუალება). კეტილეპტი წარმოადგენს ყველაზე ფართოდ ხელმისაწვდომ კვეტიაპინის ბრენდს საქართველოში და ხელმისაწვდომია უმეტეს აფთიაქებში.
---
კეტილეპტი (Ketilept) და სეროკველი (Seroquel) ორივე შეიცავს ერთსა და იმავე აქტიურ ნივთიერებას — კვეტიაპინს. სეროკველი წარმოადგენს ორიგინატორ პრეპარატს (AstraZeneca), ხოლო კეტილეპტი — ჯენერიკულ (EGIS Pharmaceuticals) ვერსიას. ბიოეკვივალენტობის მტკიცებულებით ორივე პრეპარატი იდენტურ თერაპიულ ეფექტს იძლევა.
არა. კვეტიაპინის უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სინდრომი — ინსომნია, გულისრევა, თავის ტკივილი, ფაფუკი, ფსიქოტიკური სიმპტომების რეციდივი. რეკომენდებულია თანდათანობითი დოზის შემცირება მინიმუმ 1–2 კვირის განმავლობაში ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
დიახ, წონის მატება წარმოადგენს კვეტიაპინის ერთ-ერთ ყველაზე ხშირ გვერდით ეფექტს, განსაკუთრებით ხანგრძლივი გამოყენებისას. H₁ რეცეპტორების ბლოკადა ზრდის მადას. რეკომენდებულია რეგულარული წონის, გლუკოზისა და ლიპიდური პროფილის მონიტორინგი. ფიზიკური აქტივობა და დიეტის კორექცია ხელს უწყობს წონის კონტროლს.
ბიპოლარული დეპრესიისა და MDD დამხმარე თერაპიისას კვეტიაპინი, როგორც წესი, ინიშნება საღამოს ძილის წინ, რადგან ავლენს გამოხატულ სედატიურ ეფექტს. შიზოფრენიისა და მანიის დროს IR ფორმა ჩვეულებრივ მიიღება 2-ჯერ დღეში, ხოლო XR ფორმა — 1-ჯერ საღამოს (EMA SmPC).
კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი აძლიერებს კვეტიაპინის სედატიურ ეფექტს, ზრდის ორთოსტატული ჰიპოტენზიის, სუნთქვის დეპრესიისა და კოგნიტიური დარღვევების რისკს. ალკოჰოლის გამოყენება კვეტიაპინით მკურნალობის პერიოდში სასტიკად აკრძალულია.
დიახ. რეკომენდებულია რეგულარული მონიტორინგი: გლუკოზა (სისხლის შაქარი), ლიპიდური პროფილი, ღვიძლის ფუნქციის ტესტები, სისხლის საერთო ანალიზი, სხეულის წონა და წელის გარშემოწერილობა. თირეოიდული ფუნქციის ტესტებიც რეკომენდებულია ხანგრძლივი თერაპიისას (NICE CG178).