შიზოფრენია

მოკლედ

შიზოფრენია არის ქრონიკული ფსიქიკური აშლილობა, რომელიც აზროვნების, აღქმის, ემოციებისა და ქცევის მძიმე დარღვევებით ვლინდება. დაავადება მოსახლეობის დაახლოებით 1%-ს ეხება და, როგორც წესი, გვიან მოზარდობის ან ადრეულ ზრდასრულობის ასაკში იწყება — მამაკაცებში 18–25, ქალებში 25–35 წლის ასაკში. სიმპტომები მოიცავს ჰალუცინაციებს (ყველაზე ხშირად — სმენით), ბოდვას, დეზორგანიზებულ აზროვნებას, ემოციურ გაღარიბებასა და სოციალურ იზოლაციას. მკურნალობის საფუძველს ანტიფსიქოზური მედიკამენტები წარმოადგენს, რომლებიც ფსიქოსოციალურ ინტერვენციებთან ერთად გამოიყენება. დროული და თანმიმდევრული მკურნალობის შემთხვევაში პაციენტების უმეტესობა შეძლებს ფუნქციონირების მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას, თუმცა დაავადება, როგორც წესი, მთელი ცხოვრების განმავლობაში მოითხოვს მეთვალყურეობასა და თერაპიას.

რა არის და როგორ ხდება

შიზოფრენია თავის ტვინის ნეიროქიმიური და სტრუქტურული დარღვევებით განპირობებული ფსიქიკური აშლილობაა. დაავადების პათოფიზიოლოგიაში ცენტრალური როლი ნეირომედიატორ დოფამინს ეკუთვნის — ეგრეთწოდებული „დოფამინური ჰიპოთეზის" მიხედვით, ტვინის მეზოლიმბურ გზაში დოფამინის ჭარბი აქტივობა პოზიტიურ სიმპტომებს (ჰალუცინაციები, ბოდვა) იწვევს, ხოლო პრეფრონტალურ ქერქში დოფამინის დეფიციტი — ნეგატიურ სიმპტომებს (აპათია, ემოციური გაღარიბება, სოციალური იზოლაცია).

გარდა დოფამინისა, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გლუტამატის სისტემა — კერძოდ, NMDA რეცეპტორების ჰიპოფუნქცია. ასევე ჩართულია სეროტონინისა და GABA-ს სისტემები.

ტვინის სტრუქტურული ცვლილებებიდან ხშირად აღინიშნება ლატერალური პარკუჭების გადიდება, ჰიპოკამპისა და პრეფრონტალური ქერქის მოცულობის შემცირება, რაც ნეირონული კავშირების რღვევას ასახავს.

დაავადების განვითარების მოდელი „სტრეს-დიათეზის" მოდელად იწოდება: გენეტიკური მიდრეკილების მქონე ადამიანში გარემო სტრესორები (ფსიქოლოგიური ტრავმა, ნარკოტიკების მოხმარება, სოციალური იზოლაცია, პრენატალური ინფექციები) ასტიმულირებს ნეირობიოლოგიურ ცვლილებებს, რაც საბოლოოდ ფსიქოზურ ეპიზოდში გადაიზრდება. სწორედ ამიტომ, შიზოფრენია არ არის ერთი მიზეზით გამოწვეული — ეს მულტიფაქტორული დაავადებაა, სადაც გენეტიკა, ნეირობიოლოგია და გარემო ფაქტორები ერთმანეთთან ურთიერთქმედებენ.

ვინ რისკის ჯგუფშია

შიზოფრენიის განვითარების რისკი სხვადასხვა ფაქტორზეა დამოკიდებული:

• გენეტიკა — ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკ-ფაქტორი. მშობლისა თუ და-ძმის შიზოფრენიის შემთხვევაში რისკი 10%-მდე იზრდება, ხოლო იდენტური ტყუპების შემთხვევაში 40–50%-ს აღწევს (WHO, 2022).
• ასაკი — პიკური ასაკი: მამაკაცებში 18–25, ქალებში 25–35 წელი. მეორე, ნაკლებად გამოხატული პიკი ქალებში მენოპაუზის შემდეგ შეინიშნება.
• სქესი — მამაკაცებში ოდნავ უფრო ხშირია და, როგორც წესი, უფრო ადრეულ ასაკში იწყება და მძიმედ მიმდინარეობს.
• ნარკოტიკები — კანაბისის (მარიხუანას) მოხმარება, განსაკუთრებით მოზარდობის ასაკში, რისკს 2–6-ჯერ ზრდის. ამფეტამინები და კოკაინი ფსიქოზურ ეპიზოდს შეიძლება გამოიწვიოს.
• პრენატალური ფაქტორები — ორსულობის პერიოდში გადატანილი ინფექციები, კვების ნაკლებობა, ჰიპოქსია მშობიარობისას.
• ურბანული გარემო — ქალაქში გაზრდილ ადამიანებში რისკი 2-ჯერ მეტია.
• სოციალური სტრესი — მიგრაცია, დისკრიმინაცია, ბავშვობაში მიღებული ტრავმა.
• ოჯახური ანამნეზი — სხვა ფსიქიკური აშლილობების (ბიპოლარული, სქიზოაფექტური) არსებობა ოჯახში.

სიმპტომები

შიზოფრენიის სიმპტომები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა:

პოზიტიური სიმპტომები (რეალობიდან მოშორება):

• ჰალუცინაციები — ყველაზე ხშირად სმენითი (ხმების გაგონება), ნაკლებად — მხედველობითი, ტაქტილური ან ყნოსვითი
• ბოდვა — დევნის ბოდვა (მის წინააღმდეგ შეთქმულების რწმენა), სიდიადის ბოდვა, კონტროლის ბოდვა (ვინმე მას აკონტროლებს)
• დეზორგანიზებული აზროვნება — არალოგიკური მეტყველება, აზრიდან აზრზე გადახტომა
• დეზორგანიზებული ქცევა — არაადეკვატური ემოციური რეაქციები, კატატონია

ნეგატიური სიმპტომები (ნორმალური ფუნქციების დაკარგვა):

• ემოციური გაღარიბება (აფექტის გაბრტყელება) — სახის გამომეტყველებისა და ინტონაციის შემცირება
• ალოგია — მეტყველების გაღარიბება
• ანჰედონია — სიამოვნების განცდის დაკარგვა
• აბულია — მოტივაციის ნაკლებობა, აპათია
• სოციალური იზოლაცია — ადამიანებთან ურთიერთობის თავიდან აცილება

კოგნიტური სიმპტომები:

• ყურადღების კონცენტრაციის დარღვევა
• სამუშაო მეხსიერების გაუარესება
• აღმასრულებელი ფუნქციის (დაგეგმვა, გადაწყვეტილების მიღება) დაქვეითება

პირველი ეპიზოდი ხშირად პროდრომული ფაზით იწყება — კვირებიდან თვეებამდე გრძელდება და მოიცავს სოციალურ იზოლაციას, უჩვეულო ქცევას, უძილობას, ეჭვიანობას და აკადემიური/პროფესიული ფუნქციონირების გაუარესებას. ამ ფაზის ამოცნობა ადრეული ინტერვენციისთვის უმნიშვნელოვანესია.

დიაგნოსტიკა

შიზოფრენიის დიაგნოზი კლინიკურია — სპეციფიკური ლაბორატორიული ანალიზი ან სკანირება, რომელიც დაავადებას დაადასტურებს, არ არსებობს. დიაგნოსტიკა ეფუძნება:

კლინიკურ შეფასებას (DSM-5 / ICD-11 კრიტერიუმები):

• მინიმუმ ორი შემდეგი სიმპტომიდან ერთი თვის განმავლობაში (მინიმუმ ერთი უნდა იყოს 1–3-დან): (1) ბოდვა, (2) ჰალუცინაციები, (3) დეზორგანიზებული მეტყველება, (4) დეზორგანიზებული/კატატონიური ქცევა, (5) ნეგატიური სიმპტომები
• სოციალური/პროფესიული ფუნქციონირების დაქვეითება
• სიმპტომების ხანგრძლივობა მინიმუმ 6 თვე

გამოკვლევები სხვა მიზეზების გამოსარიცხად:

• სისხლის ანალიზები — ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქცია (TSH), სისხლის საერთო ანალიზი, ღვიძლის და თირკმლის ფუნქციის ტესტები, ვიტამინ B12 და ფოლატის დონე
• ნარკოტიკების სკრინინგი — კანაბისი, ამფეტამინები, კოკაინი შეიძლება ფსიქოზის მიმბაძველი იყოს
• ტვინის ვიზუალიზაცია (MRI/CT) — ტვინის ორგანული პათოლოგიის (სიმსივნე, ჰემატომა) გამოსარიცხად
• ეკგ — ანტიფსიქოზური მედიკამენტების დანიშვნის წინ QTc ინტერვალის შეფასება
• ნეიროფსიქოლოგიური ტესტირება — კოგნიტური ფუნქციის შეფასება

მნიშვნელოვანია დიფერენციალური დიაგნოზი: ბიპოლარული აშლილობა (მანიაკალური ეპიზოდი ფსიქოზით), სქიზოაფექტური აშლილობა, მძიმე დეპრესია ფსიქოზური ნიშნებით, ნივთიერებებით გამოწვეული ფსიქოზი, ორგანული ფსიქოზი (ეპილეფსია, აუტოიმუნური ენცეფალიტი).

მკურნალობა — წამლები

შიზოფრენიის ფარმაკოთერაპიის საფუძველს ანტიფსიქოზური პრეპარატები წარმოადგენს. მკურნალობა, როგორც წესი, ხანგრძლივია — ხშირად მთელი ცხოვრების განმავლობაში (NICE CG178, 2014; განახლებული 2024).

პირველი რიგის პრეპარატები — მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოზურები

არიპიპრაზოლი (აბიზოლი) — ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოყენებული ატიპიური ანტიფსიქოზური პრეპარატი. მოქმედებს როგორც დოფამინის D2 რეცეპტორის პარციალური აგონისტი, რაც მეტაბოლურ გვერდითი მოვლენების ნაკლებ რისკს განაპირობებს.

• აბიზოლი 5მგ — საწყისი დოზა
• აბიზოლი 10მგ — ჩვეულებრივი შემანარჩუნებელი დოზა
• აბიზოლი 15მგ — მაქსიმალურთან ახლო დოზა
• სასურველი დოზა: 10–15 მგ/დღეში, მაქსიმალური — 30 მგ/დღეში
• უპირატესობა: წონის მატებისა და მეტაბოლური სინდრომის ნაკლები რისკი სხვა ატიპიურ ანტიფსიქოზურებთან შედარებით (BNF 87, 2024)

ოლანზაპინი — ძლიერი ანტიფსიქოზური ეფექტის მქონე პრეპარატი, ეფექტურია როგორც პოზიტიური, ისე ნეგატიური სიმპტომების მიმართ.

• ატსიპრექსი 10მგ — ჩვეულებრივი დოზა
• სასურველი დოზა: 5–20 მგ/დღეში
• გვერდითი მოვლენები: წონის მნიშვნელოვანი მატება, ჰიპერგლიკემია, დისლიპიდემია — საჭიროა მეტაბოლური მონიტორინგი

მეორე რიგის პრეპარატები

კლოზაპინი — მკურნალობაზე რეზისტენტული შიზოფრენიის „ოქროს სტანდარტი". ინიშნება, როცა მინიმუმ ორი სხვა ანტიფსიქოზური პრეპარატი ადეკვატურ დოზითა და ხანგრძლივობით არაეფექტური აღმოჩნდა (NICE CG178). დოზა: 200–450 მგ/დღეში, თანდათანობითი ტიტრაციით. აუცილებელია რეგულარული სისხლის ანალიზი აგრანულოციტოზის რისკის გამო.

დამხმარე (ადიუვანტური) თერაპია

ვალპროის მჟავა — განწყობის სტაბილიზატორი, რომელიც ზოგჯერ ანტიფსიქოზურ თერაპიას ემატება აგრესიულობის, აგზნებადობის ან აფექტური სიმპტომების კონტროლისთვის.

• დეპაკინი ქრონო 300მგ
• დეპაკინი ქრონო 500მგ

ანტიდეპრესანტები — შიზოფრენიის ფონზე დეპრესიული სიმპტომების მკურნალობისთვის:

• ამიტრიპტილინი 25მგ — ტრიციკლური ანტიდეპრესანტი, ძილის დარღვევების კორექციისთვისაც გამოიყენება
• ამიტრიპტილინი 10მგ — დაბალი დოზით

ბენზოდიაზეპინები — მწვავე აგზნების კონტროლი მოკლე კურსით:

• დიაზეპამი 5მგ — მხოლოდ მოკლევადიანად, ექიმის მეთვალყურეობით

ანქსიოლიტიკები:

• ადაპტოლი 300მგ — არაბენზოდიაზეპინური ანქსიოლიტიკი, შფოთვის კომპონენტის დასამატებლად
• ადაპტოლი 500მგ

მნიშვნელოვანი შენიშვნები:

• ანტიფსიქოზურ თერაპიას არ შეწყვიტოთ ექიმთან კონსულტაციის გარეშე — უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს მძიმე რეციდივი
• პირველი ეპიზოდის შემდეგ მინიმუმ 1–2 წლის შემანარჩუნებელი თერაპია რეკომენდებულია; მრავალჯერადი ეპიზოდების შემდეგ — უვადოდ (APA, 2020)
• ეკსტრაპირამიდული სიმპტომები (კუნთოვანი რიგიდულობა, ტრემორი, აკათიზია) და ტარდიული დისკინეზია — ანტიფსიქოზური თერაპიის გვერდითი მოვლენებია, რომლებიც რეგულარულ მონიტორინგს საჭიროებს

ცხოვრების წესი

ფარმაკოთერაპიის გვერდით, ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს შიზოფრენიის მართვაში:

კვება:

• დაბალანსებული კვება გადაწყვეტით მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით ოლანზაპინისა და კლოზაპინის მიმღებ პაციენტებში, ვინაიდან ეს პრეპარატები წონის მატებას იწვევს
• ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები (თევზი, კაკალი) შეიძლება დამხმარე ეფექტი ჰქონდეს

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული ვარჯიში (კვირაში 150 წუთი საშუალო ინტენსივობის) აუმჯობესებს განწყობას, შემეცნებით ფუნქციას და ფიზიკურ ჯანმრთელობას
• აქტივობა ამცირებს კარდიოვასკულურ რისკს, რომელიც შიზოფრენიის მქონე პაციენტებში გაზრდილია

ძილი:

• რეგულარული ძილის რეჟიმი უმნიშვნელოვანესია — უძილობა ხშირად რეციდივის მოახლოების ნიშანია
• ძილის ჰიგიენა: ერთსა და იმავე საათებში დაძინება/გაღვიძება

სტრესის მართვა:

• კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) რეკომენდებულია (NICE)
• რელაქსაციის ტექნიკები, მაინდფულნესი

ნივთიერებების თავიდან აცილება:

• კანაბისი — მნიშვნელოვნად აუარესებს მიმდინარეობას და ზრდის რეციდივის რისკს
• ალკოჰოლი — ურთიერთქმედებს მედიკამენტებთან, აძლიერებს სედაციას
• სტიმულატორები (ამფეტამინი, კოკაინი) — ფსიქოზურ ეპიზოდს პროვოცირებს

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მკურნალობისას შიზოფრენია სერიოზულ გართულებებს იწვევს:

• კოგნიტური დაქვეითება — ყოველი ფსიქოზური ეპიზოდი ტვინის ნეირონულ კავშირებს აზიანებს; პირველი 5 წელი განსაკუთრებით კრიტიკულია
• სოციალური იზოლაცია და უსახლკარობა — შიზოფრენიით დაავადებულთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სოციალურ დეზადაპტაციას განიცდის
• სუიციდი — პაციენტთა დაახლოებით 5–6% სიცოცხლის განმავლობაში სუიციდით გარდაიცვლება, ხოლო 20%-ს სუიციდალური მცდელობა აქვს (APA, 2020)
• ნივთიერებებზე დამოკიდებულება — 50%-ზე მეტი მოიხმარს ალკოჰოლს ან ნარკოტიკებს (კომორბიდული ადიქცია)
• კარდიოვასკულური დაავადებები — სიცოცხლის ხანგრძლივობა საშუალოდ 15–20 წლით ნაკლებია, ძირითადად გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიის, დიაბეტისა და მეტაბოლური სინდრომის გამო
• ტარდიული დისკინეზია — ხანგრძლივი ანტიფსიქოზური თერაპიის შესაძლო გართულება (უნებლიე მოძრაობები)

გრძელვადიანი პროგნოზი

შიზოფრენია ქრონიკული დაავადებაა, მაგრამ პროგნოზი ინდივიდუალურია:

• პაციენტთა დაახლოებით 20–30% მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას აღწევს და თითქმის სრული რემისიით ცხოვრობს
• 40–50% საშუალო ფუნქციონირებას ინარჩუნებს პერიოდული გამწვავებებით
• 20–30% მძიმე, ქრონიკული მიმდინარეობით ხასიათდება

კარგ პროგნოზს განაპირობებს: გვიანი დასაწყისი, მწვავე (არა თანდათანობითი) დებიუტი, ქალი სქესი, აფექტური სიმპტომების არსებობა, კარგი პრემორბიდული ფუნქციონირება, მკურნალობის ერთგულება და სოციალური მხარდაჭერა. ადრეული ინტერვენცია პირველ ეპიზოდთან გრძელვადიან პროგნოზს მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

სასწრაფოდ მიმართეთ ფსიქიატრს ან გადაუდებელი დახმარების სამსახურს, თუ:

• ხმების გაგონება ან ხილვები — ადამიანს ესმის ხმები, რომლებსაც სხვები ვერ აღიქვამს, ან ხედავს ისეთ რაღაცეებს, რომლებიც რეალურად არ არსებობს
• დევნის ან შეთქმულების რწმენა — ირწმუნება, რომ ვინმე მას სდევნის, აკონტროლებს ან ზიანის მიყენებას აპირებს
• სუიციდური აზრები ან თვითდაზიანების მცდელობა — ნებისმიერი მინიშნება სასწრაფო ინტერვენციას მოითხოვს
• მწვავე ქცევითი ცვლილებები — აგრესია, მძიმე აგზნება ან კატატონიური მდგომარეობა
• მედიკამენტების შეწყვეტა — თუ პაციენტმა თვითნებურად შეწყვიტა ანტიფსიქოზური პრეპარატის მიღება
• პროდრომული ნიშნები ახალგაზრდაში — თანდათანობითი სოციალური იზოლაცია, უჩვეულო აზრები, აკადემიური წარმადობის ვარდნა, უძილობა — 16–30 წლის ასაკში

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა შიზოფრენიის წამლების მიღება ორსულობის დროს?

ორსულობის დროს ანტიფსიქოზური მედიკამენტების მიღება მოითხოვს ინდივიდუალურ შეფასებას. წამლის თვითნებურად შეწყვეტა სახიფათოა — ფსიქოზური რეციდივი როგორც დედისთვის, ისე ნაყოფისთვის მძიმე შედეგების მატარებელი შეიძლება იყოს. არიპიპრაზოლი და ოლანზაპინი შედარებით უფრო შესწავლილია ორსულობის კონტექსტში. გადაწყვეტილება ყოველთვის ფსიქიატრთან და მეანთან ერთად უნდა მიიღოთ (EMA SmPC რეკომენდაციები).

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება ანტიფსიქოზური მედიკამენტების ფონზე?

ალკოჰოლი კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. იგი აძლიერებს ანტიფსიქოზური პრეპარატების სედაციურ ეფექტს, ზრდის ვარდნისა და ტრავმის რისკს, აუარესებს კოგნიტურ ფუნქციას და ზრდის ფსიქოზური რეციდივის ალბათობას. ასევე, ალკოჰოლი ამცირებს მკურნალობისადმი ერთგულებას.

შეუძლია თუ არა შიზოფრენიის მქონე ადამიანს მუშაობა და ავტომობილის მართვა?

მკურნალობის ეფექტიანობისა და სიმპტომების კონტროლის შემთხვევაში ბევრი პაციენტი წარმატებით მუშაობს. ავტომობილის მართვა დამოკიდებულია სიმპტომების სიმძიმეზე, მედიკამენტების სედაციურ ეფექტზე და ინდივიდუალურ შეფასებაზე. მწვავე ფსიქოზური ეპიზოდის დროს ავტომობილის მართვა აკრძალულია. სტაბილურ რემისიაში მყოფმა პაციენტმა ექიმთან უნდა განიხილოს ეს საკითხი.

რა განსხვავებაა ბრენდულ და გენერიკულ ანტიფსიქოზურ პრეპარატებს შორის?

გენერიკული პრეპარატები შეიცავენ იმავე აქტიურ ნივთიერებას, იმავე დოზით, და ბიოეკვივალენტურია ორიგინალთან (EMA სტანდარტების მიხედვით). მაგალითად, აბიზოლი არის არიპიპრაზოლის გენერიკი. ფასი, როგორც წესი, მნიშვნელოვნად დაბალია. შეცვლა ბრენდიდან გენერიკზე უნდა მოხდეს ექიმის მეთვალყურეობით.

რა მოხდება, თუ წამლის ერთ დოზას გამოვტოვებ?

ერთი დოზის გამოტოვება ფსიქოზურ რეციდივს უშუალოდ არ გამოიწვევს, მაგრამ რეგულარობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. გამოტოვებული დოზა მიიღეთ რაც შეიძლება სწრაფად, თუ შემდეგი დოზის დრო ახლოს არ არის. არასოდეს მიიღოთ ორმაგი დოზა. ხშირი გამოტოვებების შემთხვევაში ექიმთან ერთად განიხილეთ ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო ფორმა (LAI — Long-Acting Injectable), რომელიც თვეში ერთხელ ან ორ თვეში ერთხელ კეთდება.

გადამდებია თუ არა შიზოფრენია?

არა, შიზოფრენია ინფექციური დაავადება არ არის და არანაირად არ გადადის ადამიანიდან ადამიანზე. ეს არის ტვინის ქრონიკული ნეირობიოლოგიური აშლილობა გენეტიკური და გარემო ფაქტორების კომბინაციით. სტიგმა და მცდარი წარმოდგენები ხშირად ხელს უშლის პაციენტებს დროულად მიმართონ სამედიცინო დახმარებას, რაც პროგნოზს აუარესებს.