dexketoprofen · INN
dexketoprofen (dexketoprofen) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
დექსკეტოპროფენი (Dexketoprofen) არის არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი (ნსაიდ), რომელიც წარმოადგენს კეტოპროფენის ფარმაკოლოგიურად აქტიურ S(+)-ენანტიომერს. გამოიყენება მწვავე ტკივილის მოკლევადიანი სიმპტომური მკურნალობისთვის — მათ შორის, კუნთ-ჩონჩხოვანი, კბილის, მენსტრუალური და პოსტოპერაციული ტკივილის დროს. ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, გრანულის (საშეტი) და საინექციო ფორმით. მოქმედების სწრაფი დაწყება (პერორალურად 15–30 წუთში) და ეფექტური ანალგეზია მას პოპულარულ არჩევანად აქცევს ზომიერი და ძლიერი ინტენსივობის ტკივილის მართვაში. როგორც ნსაიდ, ინჰიბირებს ციკლოოქსიგენაზა-1 და ციკლოოქსიგენაზა-2 ფერმენტებს, ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს. გვერდითი ეფექტების პროფილი ტიპიურია ნსაიდ-ებისთვის: გასტროინტესტინური, კარდიოვასკულარული და თირკმლის რისკები. საქართველოში ცნობილია ბრენდებით დექსალგინი და დესფაროლი (BNF 87, EMA SmPC).
---
დექსკეტოპროფენი (INN: Dexketoprofen) მიეკუთვნება არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო საშუალებათა (ნსაიდ) ჯგუფს, კონკრეტულად — პროპიონის მჟავას წარმოებულებს. იგი წარმოადგენს კეტოპროფენის რაცემული ნარევის S(+)-ენანტიომერს, რომელიც პასუხისმგებელია პრეპარატის ანალგეზიურ და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებაზე. R(−)-ენანტიომერს კლინიკურად მნიშვნელოვანი ფარმაკოლოგიური აქტივობა არ გააჩნია, მაგრამ შეუძლია გასტროინტესტინური გვერდითი ეფექტების გამოწვევა; ამიტომ, სუფთა S(+)-ენანტიომერის გამოყენება საშუალებას იძლევა, მივიღოთ იგივე ეფექტურობა ნახევარი დოზით და პოტენციურად უკეთესი ამტანობით (EMA SmPC).
ფარმაცევტულ ბაზარზე დექსკეტოპროფენი ხელმისაწვდომია დექსკეტოპროფენის ტრომეტამოლის მარილის სახით, რაც წყალში ხსნადობას ზრდის და აბსორბციის სიჩქარეს აუმჯობესებს. პრეპარატი პირველად 1990-იანი წლების ბოლოს რეგისტრირდა ევროპაში (ესპანეთი, იტალია) და თანდათან გავრცელდა მრავალ ქვეყანაში.
კლინიკური კლასიფიკაციით, დექსკეტოპროფენი წარმოადგენს არასელექციურ ციკლოოქსიგენაზას ინჰიბიტორს, რომელსაც ანალგეზიური, ანთების საწინააღმდეგო და ანტიპირეტიკული თვისებები გააჩნია. WHO-ს ანატომიურ-თერაპიულ-ქიმიური (ATC) კლასიფიკაციის მიხედვით, მას მინიჭებული აქვს კოდი M01AE17 (WHO ATC).
პრაქტიკაში დექსკეტოპროფენი ფართოდ გამოიყენება მწვავე ტკივილის მოკლევადიანი მართვისთვის, განსაკუთრებით გადაუდებელ მედიცინაში, პოსტოპერაციულ პერიოდში და ამბულატორიულ პრაქტიკაში.
---
დექსკეტოპროფენი, როგორც კლასიკური ნსაიდ, თავის მოქმედებას ახორციელებს ციკლოოქსიგენაზა (ცოგ) ფერმენტების ინჰიბიციით. ციკლოოქსიგენაზა არის საკვანძო ფერმენტი არაქიდონის მჟავას მეტაბოლიზმში, რომელიც კატალიზებს პროსტაგლანდინ H₂-ის წარმოქმნას არაქიდონის მჟავიდან. ეს უკანასკნელი შემდგომ გარდაიქმნება სხვადასხვა პროსტაგლანდინებად (PGE₂, PGI₂, PGD₂, PGF₂α) და თრომბოქსან A₂-ად (TXA₂), რომლებიც მონაწილეობენ ანთების, ტკივილის, ცხელების და თრომბოციტთა აგრეგაციის რეგულაციაში.
ციკლოოქსიგენაზა-1 (ცოგ-1) — კონსტიტუტიური ფერმენტია, რომელიც ფიზიოლოგიური პროსტაგლანდინების წარმოქმნას უზრუნველყოფს: კუჭის ლორწოვანი გარსის ციტოპროტექცია, თირკმლის სისხლის მიმოქცევის შენარჩუნება, თრომბოციტთა ფუნქცია. ციკლოოქსიგენაზა-2 (ცოგ-2) — ინდუცირებული ფერმენტია, რომლის ექსპრესიაც მკვეთრად იზრდება ანთებითი სტიმულის საპასუხოდ. სწორედ ცოგ-2-ის ინჰიბიცია არის პასუხისმგებელი ანალგეზიურ და ანთების საწინააღმდეგო ეფექტზე, ხოლო ცოგ-1-ის ინჰიბიცია მნიშვნელოვანწილად განაპირობებს გასტროინტესტინურ გვერდით ეფექტებს.
დექსკეტოპროფენი ინჰიბირებს ორივე იზოფორმას (არასელექციური ინჰიბიტორი), თუმცა ცოგ-1-ისადმი გარკვეულ პრეფერენციას ავლენს. პროსტაგლანდინ E₂-ის (PGE₂) სინთეზის შემცირება ანთების კერაში ამცირებს ნოციცეპტორების სენსიტიზაციას, რაც უზრუნველყოფს პერიფერიულ ანალგეზიას. ამას გარდა, არსებობს მონაცემები ცენტრალური ანალგეზიური მექანიზმის შესახებაც — ზურგის ტვინის დონეზე პროსტაგლანდინების სინთეზის ინჰიბიცია ამცირებს ცენტრალურ სენსიტიზაციას (EMA SmPC).
ანტიპირეტიკული ეფექტი განპირობებულია ჰიპოთალამუსის თერმორეგულაციის ცენტრში PGE₂-ის სინთეზის დათრგუნვით. თრომბოციტთა აგრეგაციის შეუქცევადი ინჰიბიცია (TXA₂ სინთეზის დათრგუნვით) ასევე ახასიათებს, თუმცა ეს ეფექტი რევერსიბელურია და კლინიკურად ნაკლებად მნიშვნელოვანია ასპირინთან შედარებით.
პრეპარატის S(+)-სტერეოქიმია უზრუნველყოფს უფრო ეფექტურ კავშირს ციკლოოქსიგენაზას აქტიურ ადგილთან, რაც ხსნის რაცემულ კეტოპროფენთან შედარებით ნახევარი დოზით ექვივალენტურ ეფექტს.
---
დექსკეტოპროფენი ნაჩვენებია მწვავე ტკივილის სიმპტომური, მოკლევადიანი მკურნალობისთვის, როდესაც ტკივილის ინტენსივობა საჭიროებს ანტი-ინფლამატორულ ანალგეზიას (EMA SmPC, BNF 87).
პერორალური ფორმა (ტაბლეტი, გრანულა):
საინექციო ფორმა (ი/მ და ი/ვ):
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ დექსკეტოპროფენი არ არის განკუთვნილი ქრონიკული ტკივილის ხანგრძლივი მკურნალობისთვის. პერორალური მკურნალობის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს 3–5 დღეს, ხოლო საინექციო — 2 დღეს (EMA SmPC).
კლინიკური კვლევებით დადასტურებულია, რომ დექსკეტოპროფენი 25 მგ პერორალურად ეფექტურობით შედარებადია იბუპროფენი 400 მგ-თან და კეტოპროფენი 50 მგ-თან პოსტოპერაციული ტკივილის მოდელებში. საინექციო ფორმა (50 მგ) ეფექტურობით ტოლფასოვანია კეტოროლაკ 30 მგ-თან თირკმლის კოლიკისა და პოსტოპერაციული ტკივილის დროს.
გადაუდებელ მედიცინაში დექსკეტოპროფენი ხშირად გამოიყენება როგორც ეფექტური ალტერნატივა ოპიოიდურ ანალგეტიკებთან კომბინაციაში ან დამოუკიდებლად, რაც ამცირებს ოპიოიდების მოხმარებას და მათთან დაკავშირებულ გვერდითი ეფექტებს (opioid-sparing effect).
---
მოზრდილები (≥18 წელი):
მოზრდილები:
---
აბსორბცია: პერორალურად მიღებისას დექსკეტოპროფენის ტრომეტამოლი სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 30 წუთში (tmax), ხოლო საჭმლის მიღებისას tmax იზრდება 1,5–2 საათამდე, თუმცა ბიოხელმისაწვდომობა (AUC) არსებითად არ იცვლება. ბიოხელმისაწვდომობა შეადგენს დაახლოებით 80%-ს (EMA SmPC).
განაწილება: პლაზმის ცილებთან კავშირის ხარისხი მაღალია — 99%. განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 0,25 ლ/კგ, რაც ძირითადად სისხლძარღვთა და ექსტრაცელულარულ სივრცეში განაწილებაზე მიუთითებს. პრეპარატი აღწევს სინოვიალურ სითხეში, სადაც მისი კონცენტრაცია პლაზმურ კონცენტრაციასთან შეფარდებული მნიშვნელოვანია ანთებითი ართროპათიების დროს.
მეტაბოლიზმი: ძირითადი მეტაბოლური გზა არის გლუკურონიდური კონიუგაცია ღვიძლში. დექსკეტოპროფენი არ გადადის R(−)-ენანტიომერში in vivo, რაც ფარმაკოკინეტიკური უპირატესობაა. ციტოქრომ P450 ფერმენტთა სისტემა მეტაბოლიზმში უმნიშვნელო როლს ასრულებს.
ექსკრეცია: ელიმინაციის ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს 1,65–2,7 საათს. პრეპარატის ელიმინაცია ხდება ძირითადად თირკმელების გზით — გლუკურონიდური კონიუგატების სახით (80–90%). საინექციო მიღებისას ფარმაკოკინეტიკა ხაზოვანია 25–100 მგ დოზის დიაპაზონში.
---
დექსკეტოპროფენის გვერდითი ეფექტების პროფილი ტიპიურია ნსაიდ ჯგუფისთვის (EMA SmPC, BNF 87).
ნსაიდ-ების, მათ შორის დექსკეტოპროფენის, ხანგრძლივი გამოყენება ზრდის კარდიოვასკულარულ თრომბოზულ მოვლენათა რისკს (NICE NG136). სწორედ ამიტომ, პრეპარატი რეკომენდებულია მხოლოდ მოკლევადიანი გამოყენებისთვის.
---
---
დექსკეტოპროფენს, როგორც ნსაიდ-ს, მნიშვნელოვანი წამლისმიერი ურთიერთქმედებები აქვს (BNF 87, EMA SmPC):
---
დექსკეტოპროფენი უკუნაჩვენებია ორსულობის III ტრიმესტრში. ამ პერიოდში ნსაიდ-ების გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ნაყოფის არტერიული საგულდაგულო (ductus arteriosus) ნაადრევი დახურვა, ნაყოფის თირკმლის ფუნქციის დარღვევა, ოლიგოჰიდრამნიონი, ხოლო დედისთვის — მშობიარობის დროს სისხლდენის ხანგრძლივობის ზრდა და საშვილოსნოს შეკუმშვის ინჰიბიცია (EMA SmPC).
I და II ტრიმესტრში გამოყენება რეკომენდებული არ არის, თუ ამას აბსოლუტური აუცილებლობა არ მოითხოვს. ცხოველურ კვლევებში რეპროდუქციული ტოქსიკურობა დადასტურებულია.
FDA კატეგორია: C (I–II ტრიმესტრი); D (III ტრიმესტრი) — ანალოგიური კეტოპროფენის კლასიფიკაციისა.
დექსკეტოპროფენის ან მისი მეტაბოლიტების დედის რძეში გადასვლის შესახებ მონაცემები არასაკმარისია. პლაზმის ცილებთან მაღალი კავშირის გამო მნიშვნელოვანი ექსკრეცია ნაკლებად სავარაუდოა, თუმცა ნსაიდ-ები პოტენციურად შეიძლება გადავიდეს რძეში. ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA SmPC).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე დექსკეტოპროფენი ხელმისაწვდომია რამდენიმე ბრენდის სახით:
---
პერორალური ფორმა (ტაბლეტი/გრანულა) მოქმედებას იწყებს 15–30 წუთში, განსაკუთრებით ცარიელ კუჭზე მიღებისას. ტკივილგამაყუჩებელი ეფექტის მაქსიმუმი მიიღწევა 30–60 წუთში, ხოლო ხანგრძლივობა შეადგენს 4–6 საათს. გრანულა (საშეტი) ჩვეულებრივ ტაბლეტზე სწრაფად იწოვება. საინექციო ფორმა მოქმედებას კიდევ უფრო სწრაფად იწყებს — 5–10 წუთში ი/ვ მიღებისას (EMA SmPC).
არა. დექსკეტოპროფენი განკუთვნილია მხოლოდ მწვავე ტკივილის მოკლევადიანი სიმპტომური მკურნალობისთვის. პერორალური მიღება არ უნდა აღემატებოდეს 3–5 დღეს, ხოლო საინექციო ფორმა — 2 დღეს. ხანგრძლივი გამოყენება ზრდის გასტროინტესტინური, კარდიოვასკულარული და რენალური გართულებების რისკს. ქრონიკული ტკივილის მართვისთვის ექიმმა უნდა განიხილოს ალტერნატიული სტრატეგიები.
დექსკეტოპროფენი არის კეტოპროფენის აქტიური S(+)-ენანტიომერი. რაცემული კეტოპროფენი შეიცავს ორივე ენანტიომერს, საიდანაც R(−)-ფორმას ფარმაკოლოგიური აქტივობა არ გააჩნია, მაგრამ შეუძლია გვერდითი ეფექტების გამოწვევა. ამიტომ, დექსკეტოპროფენი 25 მგ ეფექტურობით ექვივალენტურია კეტოპროფენ 50 მგ-ის, მაგრამ თეორიულად უკეთესი ამტანობით ხასიათდება.
დიახ. დექსკეტოპროფენსა და პარაცეტამოლს განსხვავებული მოქმედების მექანიზმი აქვთ, ამიტომ მათი კომბინაცია უზრუნველყოფს ადიტიურ ანალგეზიურ ეფექტს. კომბინაცია ფართოდ გამოიყენება პოსტოპერაციულ პრაქტიკაში და არ ზრდის გვერდითი ეფექტების რისკს მნიშვნელოვნად, თუმცა ორივე პრეპარატის დოზირების რეჟიმის დაცვა აუცილებელია.
მიითანეთ გამოტოვებული დოზა რაც შეიძლება მალე, თუ მომდევნო დოზის დრო ახლოს არ არის. არასდროს მიიღოთ ორმაგი დოზა გამოტოვებულის კომპენსაციისთვის. დღიური მაქსიმალური დოზა (75 მგ პერორალურად) არ უნდა გადააჭარბოთ.
დექსკეტოპროფენის ალკოჰოლთან ერთად მიღება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი ზრდის გასტროინტესტინური ლორწოვანი გარსის დაზიანებისა და სისხლდენის რისკს, ასევე შეუძლია გააძლიეროს თავბრუსხვევა და ძილიანობა. მკურნალობის მოკლე პერიოდში ალკოჰოლის მოხმარებისგან თავის შეკავება მიზანშეწონილია.