clobetasol · INN
clobetasol (clobetasol) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კლობეტაზოლი (კლობეტაზოლის პროპიონატი) არის ულტრაძლიერი ტოპიკური გლუკოკორტიკოსტეროიდი (ჯგუფი IV — ევროპული კლასიფიკაცია, ჯგუფი I — აშშ კლასიფიკაცია), რომელიც გამოიყენება მძიმე ანთებითი და იმუნომედიატორული კანის დაავადებების სამკურნალოდ. იგი ეფექტურად ახშობს ანთებას, ქავილს, სიწითლესა და ჰიპერპროლიფერაციას ისეთ მდგომარეობებში, როგორიცაა რეზისტენტული ფსორიაზი, ატოპიური დერმატიტი და ლიქენი. ხელმისაწვდომია კრემის, მალამოს, გელისა და სკალპის ლოსიონის ფორმით 0.05% კონცენტრაციით. გამოიყენება მოკლე კურსებით (არაუმეტეს 2–4 კვირისა) გვერდითი ეფექტების — კანის ატროფიის, ტელეანგიექტაზიების, ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის ღერძის (HPA) სუპრესიის — თავიდან ასაცილებლად. საქართველოში ცნობილია ბრენდით დერმოვეითი (GlaxoSmithKline) და კრედავეითი.
---
კლობეტაზოლის პროპიონატი (INN: Clobetasol) არის სინთეზური ფტორირებული გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელიც მიეკუთვნება ულტრაძლიერი (superpotent) ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების კლასს. იგი პირველად სინთეზირებულ იქნა GlaxoSmithKline-ის (ყოფილი Glaxo Laboratories) მიერ 1960-იანი წლების ბოლოს და კლინიკურ პრაქტიკაში შემოვიდა 1970-იან წლებში ბრენდის სახელით Dermovate (დერმოვეითი). მას შემდეგ იგი დარჩა ყველაზე ძლიერ ტოპიკურ კორტიკოსტეროიდად და შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List, 2023).
ქიმიურად კლობეტაზოლი წარმოადგენს ბეტამეტაზონის ანალოგს, რომელშიც C21 პოზიციაზე ქლორის ატომი და C16–C17 პოზიციაზე პროპიონატის ჯგუფია მიბმული. ეს სტრუქტურული მოდიფიკაციები მნიშვნელოვნად ზრდის გლუკოკორტიკოიდურ აქტივობას და კანში შეღწევადობას, ხოლო მინერალოკორტიკოიდური აქტივობა მინიმალურია (BNF 87).
ფარმაკოლოგიურად კლობეტაზოლი ავლენს ძლიერ ანთების საწინააღმდეგო, ანტიპროლიფერაციულ, იმუნოსუპრესიულ და ვაზოკონსტრიქციულ მოქმედებას. ვაზოკონსტრიქციული ტესტის (McKenzie vasoconstrictor assay) მიხედვით, კლობეტაზოლი 600-ჯერ უფრო ძლიერია ჰიდროკორტიზონთან შედარებით, რაც განაპირობებს მის გამოყენებას მხოლოდ მძიმე, რეფრაქტერული დერმატოზებისთვის (EMA SmPC).
---
კლობეტაზოლის პროპიონატის ფარმაკოლოგიური მოქმედება განპირობებულია გლუკოკორტიკოიდური რეცეპტორის (GR) აქტივაციით, რომელიც მიეკუთვნება ბირთვული რეცეპტორების სუპეროჯახს.
ტოპიკურად აპლიკაციის შემდეგ კლობეტაზოლი გადის ეპიდერმისის რქოვან შრეს (stratum corneum) და შეიჭრება კერატინოციტებში, სადაც უკავშირდება ციტოპლაზმურ გლუკოკორტიკოიდურ რეცეპტორს (GR-α). ლიგანდ-რეცეპტორული კომპლექსი დისოცირდება სითბოს შოკის ცილებისგან (HSP90, HSP70) და ტრანსლოცირდება უჯრედის ბირთვში.
ბირთვში GR-კომპლექსი მოქმედებს ორი ძირითადი გზით:
მაღალ კონცენტრაციებში კლობეტაზოლი ახორციელებს სწრაფ არაგენომურ მოქმედებასაც — ამცირებს სისხლძარღვთა ენდოთელიუმის გამტარიანობას (ვაზოკონსტრიქცია), რაც კლინიკურად ვლინდება შეშუპების და სიწითლის სწრაფი შემცირებით.
კლობეტაზოლი თრგუნავს კერატინოციტების მიტოზურ აქტივობას, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფსორიაზის მკურნალობისას, სადაც ეპიდერმისის ჰიპერპროლიფერაცია პათოგენეზის ცენტრალურ მექანიზმს წარმოადგენს. ამასთან, მას აქვს იმუნოსუპრესიული ეფექტი — ამცირებს ლანგერჰანსის უჯრედებისა და T-ლიმფოციტების აქტივობას კანში (EMA SmPC).
---
კლობეტაზოლის პროპიონატი ჩვენებულია მძიმე, რეფრაქტერული ანთებითი დერმატოზებისთვის, რომლებიც არ ემორჩილება ნაკლებად ძლიერ კორტიკოსტეროიდებს (BNF 87):
მძიმე ფორმის ფლაქებური ფსორიაზი, განსაკუთრებით ხელისგულებისა და ფეხის ძირების (palmoplantar), ასევე სკალპის ფსორიაზი. კლობეტაზოლი გამოიყენება მწვავე გამწვავებების მართვისთვის მოკლე კურსით, ქრონიკული მოვლის თერაპიისთვის კი ნაკლებად ძლიერი სტეროიდები სასურველია (NICE CG153).
მძიმე ატოპიური დერმატიტი — მხოლოდ შეზღუდულ უბნებზე და მოკლე ხანგრძლივობით, როდესაც საშუალო და ძლიერი კორტიკოსტეროიდები არაეფექტურია (NICE NG169).
კანის დისკოიდური მგლურა — როგორც ადგილობრივი ანთების საწინააღმდეგო საშუალება (EMA SmPC).
გასათვალისწინებელია, რომ კლობეტაზოლი არ არის ჩვენებული სახის, კისრის, იღლიებისა და საზარდულის მიდამოებისთვის კანის ატროფიის მაღალი რისკის გამო. თხელი კანის უბნებისთვის სასურველია ჰიდროკორტიზონი ან სხვა სუსტი კორტიკოსტეროიდები (BNF 87).
---
კლობეტაზოლი 0.05% (კრემი, მალამო ან გელი) გამოიყენება თხელი ფენით დაზიანებულ უბანზე დღეში 1–2-ჯერ, მსუბუქი მასაჟის მოძრაობებით. მკურნალობის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს 4 კვირას (BNF 87).
კლობეტაზოლის სკალპის ლოსიონი 0.05% — მცირე რაოდენობა ეცხება სკალპის დაზიანებულ უბნებზე, დღეში 2-ჯერ, არაუმეტეს 2 კვირისა.
კლობეტაზოლი არ არის რეკომენდებული 1 წლამდე ასაკის ბავშვებში. 1 წელზე უფროსი ასაკის ბავშვებში გამოიყენება მხოლოდ სპეციალისტის მეთვალყურეობით, მინიმალური ეფექტური დოზით, რაც შეიძლება მოკლე ხანგრძლივობით. ბავშვებში HPA ღერძის სუპრესიის რისკი მნიშვნელოვნად მაღალია (EMA SmPC).
დოზირების სტანდარტიზებისთვის გამოიყენება FTU სისტემა:
ტოპიკური გამოყენებისას სპეციალური დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო, თუმცა ფართო ზედაპირებზე აპლიკაციისას სისტემური აბსორბციის რისკი იზრდება და სიფრთხილეა საჭირო (EMA SmPC).
---
კლობეტაზოლის ტრანსდერმალური აბსორბცია დამოკიდებულია კანის ბარიერის მდგომარეობაზე, აპლიკაციის უბანზე, ოკლუზიურ დახურვაზე და ფორმულაციის ტიპზე. ნორმალურ, ინტაქტურ კანზე აბსორბცია შედარებით დაბალია (დაახლოებით 1-5%), მაგრამ ანთებით ან დაზიანებულ კანზე, ასევე ოკლუზიური ბანდაჟის გამოყენებისას, აბსორბცია მნიშვნელოვნად იზრდება (EMA SmPC).
სისტემურ სისხლმიმოქცევაში შეწოვილი კლობეტაზოლი დიდი ხარისხით უკავშირდება პლაზმის ცილებს (>95%), ძირითადად ალბუმინს. მოცულობის განაწილება (Vd) შედარებით დიდია, რაც მიუთითებს ქსოვილებში კარგ განაწილებაზე.
მეტაბოლიზმი მიმდინარეობს ძირითადად ღვიძლში ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით (CYP3A4). ძირითადი მეტაბოლიტია კლობეტაზოლის მჟავა, რომელიც ფარმაკოლოგიურად ნაკლებად აქტიურია.
მეტაბოლიტები გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით შარდის გზით, ნაწილი კი ნაღვლით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) სისტემურად შეწოვილი კლობეტაზოლისთვის შეადგენს დაახლოებით 5-6 საათს (EMA SmPC).
ტოპიკური აპლიკაციის შემდეგ კანის მაქსიმალური კონცენტრაცია მიიღწევა 1–8 საათში, რაც ფორმულაციის ტიპზეა დამოკიდებული. მალამო უფრო ეფექტურად უზრუნველყოფს აქტიური ნივთიერების შეღწევადობას, ვიდრე კრემი.
---
კლობეტაზოლის გვერდითი ეფექტები პირდაპირ კორელაციაშია გამოყენების ხანგრძლივობასთან, აპლიკაციის უბანთან, ოკლუზიის გამოყენებასთან და პაციენტის ასაკთან (BNF 87; EMA SmPC).
კლობეტაზოლის გვერდითი ეფექტების პრევენციისთვის აუცილებელია მოკლე კურსების დაცვა, ოკლუზიური ბანდაჟის თავიდან აცილება (თუ ექიმის მითითება არ არსებობს) და თანდათანობითი მოხსნა (BNF 87).
---
---
კლობეტაზოლის ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური წამლისმიერი ურთიერთქმედებების რისკი ჩვეულებრივ დაბალია, თუმცა ფართო ზედაპირებზე ან ოკლუზიური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია იზრდება და ურთიერთქმედებები შესაძლებელი ხდება:
ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები (კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, რიტონავირი, კლარითრომიცინი) შეიძლება შეანელონ კლობეტაზოლის ჰეპატური მეტაბოლიზმი და გაზარდონ სისტემური ექსპოზიცია, რაც HPA ღერძის სუპრესიის რისკს ზრდის. კომბინაციისას საჭიროა მონიტორინგი (EMA SmPC).
ერთდროულად რამდენიმე ტოპიკური კორტიკოსტეროიდის გამოყენება ჯამურ სისტემურ ეფექტს ზრდის.
სისტემური იმუნოსუპრესანტებთან (ციკლოსპორინი, მეთოტრექსატი, ტაკროლიმუსი) ერთობლივი გამოყენებისას იმუნოსუპრესიის ჯამური ეფექტი იზრდება, ინფექციების რისკი მატულობს.
ტრეტინოინთან ერთდროულად გამოყენება შეიძლება კანის გაღიზიანება გაზარდოს, თუმცა ზოგ დერმატოლოგიურ პროტოკოლში მათი მონაცვლეობითი გამოყენება პრაქტიკულია.
სისტემური აბსორბციის შემთხვევაში კორტიკოსტეროიდებმა შეიძლება გავლენა მოახდინონ ვარფარინის ეფექტურობაზე, თუმცა ტოპიკური კლობეტაზოლისთვის ეს კლინიკურად იშვიათად რელევანტურია (BNF 87).
სისტემური კორტიკოსტეროიდული ეფექტის მიღწევისას (ფართო ზედაპირზე ხანგრძლივი გამოყენება) ცოცხალი ვაქცინები უკუნაჩვენებია.
---
ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებით, ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები ტერატოგენური იყო მაღალ დოზებში (ტუჩ-სასის მანკები). ადამიანებში დიდი ეპიდემიოლოგიური კვლევები არ აჩვენებს სტატისტიკურად მნიშვნელოვან ტერატოგენურ რისკს ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების ჩვეულებრივი გამოყენებისას, თუმცა ულტრაძლიერი პრეპარატების (მათ შორის კლობეტაზოლის) ხანგრძლივი გამოყენება ფართო ზედაპირზე ნაყოფის ზრდის შეფერხების რისკთანაა დაკავშირებული.
FDA კატეგორია: C — გამოიყენება მხოლოდ მაშინ, როდესაც მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს რისკს. ორსულობის პერიოდში სასურველია სუსტი კორტიკოსტეროიდების გამოყენება, მინიმალური დოზით და ხანგრძლივობით (BNF 87; EMA SmPC).
უცნობია, გამოიყოფა თუ არა ტოპიკურად აპლიკაციური კლობეტაზოლი დედის რძეში. ძუძუთი კვების პერიოდში კლობეტაზოლი არ უნდა იქნას აპლიკაციური ძუძუების მიდამოებში. სხვა უბნებზე გამოყენება დასაშვებია სიფრთხილით, მინიმალური დოზითა და ხანგრძლივობით (BNF 87).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კლობეტაზოლის პროპიონატი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდული სახელწოდებებით:
ყველა ჩამოთვლილი პრეპარატი შეიცავს კლობეტაზოლის პროპიონატს 0.05% კონცენტრაციით და ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ექიმის რეცეპტით (WHO Model List).
---
კლობეტაზოლი განეკუთვნება ულტრაძლიერ კორტიკოსტეროიდებს და მისი უწყვეტი გამოყენება არ უნდა აღემატებოდეს 2–4 კვირას. ხანგრძლივი გამოყენება კანის ატროფიის, ტელეანგიექტაზიების და სისტემური გვერდითი ეფექტების რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის. ლიქენ სკლეროზუსის შემთხვევაში სპეციალისტმა შესაძლოა დანიშნოს ხანგრძლივი, მაგრამ კვირაში 1–2-ჯერ მოვლის რეჟიმი (BNF 87).
არა, კლობეტაზოლის გამოყენება სახეზე, კისერზე, იღლიებსა და საზარდულის მიდამოებში კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ამ უბნებზე კანი თხელია და კორტიკოსტეროიდის აბსორბცია მაღალია, რაც ატროფიის, ტელეანგიექტაზიების, პერიორალური დერმატიტისა და სტეროიდული როზაცეას რისკს მკვეთრად ზრდის. სახისთვის გამოიყენეთ სუსტი კორტიკოსტეროიდები — ჰიდროკორტიზონი 1% (BNF 87).
მალამო უფრო ცხიმოვანი ფორმულაციაა, უკეთ ახდენს კანში აქტიური ნივთიერების პენეტრაციას, განსაკუთრებით ეფექტურია მშრალი, ლიქენიფიცირებული და ჰიპერკერატოზული დაზიანებებისთვის. კრემი ნაკლებად ცხიმოვანია, უფრო კოსმეტიკურად მისაღებია და სასურველია ტენიანი, მწვავედ ანთებული უბნებისთვის. ორივე ფორმულაცია შეიცავს ერთსა და იმავე კონცენტრაციას — 0.05% (EMA SmPC).
კლობეტაზოლი ბავშვებში გამოიყენება განსაკუთრებული სიფრთხილით, მხოლოდ დერმატოლოგის მეთვალყურეობით. ბავშვებში სხეულის ზედაპირისა და მასის თანაფარდობა უფრო მაღალია, რაც სისტემური აბსორბციის და HPA ღერძის სუპრესიის რისკს ზრდის. 1 წლამდე ასაკის ბავშვებში კლობეტაზოლი არ არის რეკომენდებული. საფენი ფუნქციურად ოკლუზიურ გარემოს ქმნის, რაც აბსორბციას კიდევ უფრო ზრდის (BNF 87; NICE NG169).
ულტრაძლიერი კორტიკოსტეროიდის უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს რებაუნდის ეფექტი — დაავადების მწვავე გამწვავება, ფსორიაზის შემთხვევაში კი პუსტულურ ფორმაში ტრანსფორმაცია. ამიტომ მკურნალობის დასრულება უნდა მოხდეს თანდათანობით — აპლიკაციის სიხშირის ეტაპობრივი შემცირებით ან ნაკლებად ძლიერ კორტიკოსტეროიდზე გადასვლით (step-down approach) (NICE CG153).
კლობეტაზოლის კრემი და მალამო უნდა ინახებოდეს ოთახის ტემპერატურაზე (25°C-მდე), პირდაპირი მზის სხივებისა და ტენისგან დაცულ ადგილას. გახსნის შემდეგ პრეპარატი გამოსაყენებელია 3 თვის განმავლობაში. ბავშვებისთვის მიუწვდომელ ადგილას შეინახეთ (EMA SmPC).