ყურში გატკენვა

მოკლედ

ყურში გატკენვა (ოტალგია) — ყურის არეში გრძნობილი ტკივილი, რომელიც შეიძლება იყოს მსუბუქი დისკომფორტიდან მწვავე, პულსირებულ ტკივილამდე. ეს ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი ჩივილია, განსაკუთრებით ბავშვებში. უმეტეს შემთხვევაში მიზეზი მარტივია — გაცივება, წყლის მოხვედრა ყურში ან გოგირდის დაგროვება — და რამდენიმე დღეში თავისით გადის. თუმცა ზოგჯერ ყურში ტკივილი მიუთითებს შუა ყურის ინფექციაზე, გარე ყურის ანთებაზე ან სხვა სერიოზულ მდგომარეობაზე. განსაკუთრებული ყურადღება სჭირდება, თუ ტკივილს თან ახლავს მაღალი ტემპერატურა, ყურიდან გამონადენი, სმენის დაქვეითება ან სახის ნერვის დაზიანების ნიშნები — ამ შემთხვევაში აუცილებელია ექიმთან ვიზიტი.

შესაძლო მიზეზები

ყურში ტკივილის მიზეზები ორ დიდ ჯგუფად იყოფა: პირველადი (თავად ყურის პათოლოგია) და მეორადი/ირადირებული (ტკივილი, რომელიც სხვა ორგანოდან „ასხივებს" ყურში).

ყველაზე ხშირი მიზეზები

• მწვავე შუა ყურის ანთება (ოტიტის მედია) — განსაკუთრებით ხშირია 6 თვიდან 3 წლამდე ბავშვებში. ჩვეულებრივ ვირუსული ინფექციის ფონზე ვითარდება; ყური „აკვნესებს", ტემპერატურა იმატებს, ბავშვი ტირილით ეხება ყურს (NICE NG91).
• გარე ყურის ანთება (ოტიტის ექსტერნა) — ე.წ. „მოცურავის ყური". ყურის არხის ტენიან გარემოში ბაქტერიული ინფექცია ვითარდება. ყური იწვის, ქავილდება, გამონადენი ჩნდება.
• გოგირდის საცობი (ცერუმენის იმპაქცია) — გოგირდის დაგროვება ყურის არხში ქმნის წნევას, რაც ტკივილსა და სმენის დაქვეითებას იწვევს.
• ევსტაქიეს მილის დისფუნქცია — გაცივებისას, ალერგიისას ან თვითმფრინავით მგზავრობისას მილი იხშობა, წნევის სხვაობა ტკივილს იწვევს.
• ყბა-საფეთქლის სახსრის დისფუნქცია (TMJ) — ღრჭენა, ღეჭვისას ტკივილი „ასხივებს" ყურში. ეს ირადირებული ოტალგიის ყველაზე ხშირი მიზეზია მოზრდილებში.

საშუალოდ ხშირი მიზეზები

• ფარინგიტი/ტონზილიტი — ყელის ტკივილი ხშირად ყურში ასხივებს გლოსოფარინგეალური ნერვის გავლით.
• კბილის პათოლოგია — კარიესი, აბსცესი, სიბრძნის კბილის ამოსვლა ქვედა ყბაში.
• შუა ყურის ექსუდატური ოტიტი (სეროზული) — ტკივილი მსუბუქია, მაგრამ სმენა ქვეითდება; ბავშვებში ხშირია.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

• მასტოიდიტი — შუა ყურის ინფექციის გავრცელება დვრილისებრ მორჩზე; ყურის უკან შეშუპება და სიწითლე.
• ქოლესტეატომა — ეპითელური წარმონაქმნი შუა ყურში, რომელიც ძვალს ანგრევს.
• ჰერპეს ზოსტერ ოტიკუსი (რამზეი-ჰანტის სინდრომი) — ვეზიკულები ყურის ნიჟარაზე, სახის ნერვის პარეზი.
• ნაზოფარინგეალური ან ოროფარინგეალური სიმსივნე — ცალმხრივი, პროგრესული ყურის ტკივილი მოზრდილში, განსაკუთრებით მწეველში, ყოველთვის მოითხოვს გამორიცხვას (AAO-HNS 2022).

თანმხლები სიმპტომები

ყურის ტკივილთან ერთად სხვა სიმპტომების არსებობა ექიმს ეხმარება მიზეზის დადგენაში:

• ცხელება (38°C-ზე მეტი) → შუა ყურის ბაქტერიული ინფექცია ან მასტოიდიტი.
• ყურიდან გამონადენი (ოტორეა) → გარე ყურის ანთება ან ტიმპანური მემბრანის პერფორაცია.
• სმენის დაქვეითება → გოგირდის საცობი, ექსუდატური ოტიტი, ქოლესტეატომა.
• ყურში ზუილი (ტინიტუსი) → მენიერის დაავადება, აკუსტიკური ტრავმა.
• თავბრუსხვევა/ვერტიგო → ლაბირინთიტი, მენიერის დაავადება.
• სახის ასიმეტრია → ჰერპეს ზოსტერ ოტიკუსი, ქოლესტეატომა ფაციალური ნერვის ჩართვით.
• ყბის ტკივილი, ღრჭენა → TMJ დისფუნქცია.
• ყელის ტკივილი, გადაყლაპვის გაძნელება → ფარინგიტი, პერიტონზილარული აბსცესი.
• ლიმფური კვანძების გადიდება ყურის წინ/უკან → ინფექციური პროცესი.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს ან დარეკეთ 112-ზე შემდეგ შემთხვევებში:

• ყურის უკან წითელი, მტკივნეული, გასიებული არე — მასტოიდიტის ნიშანი, რომელიც ქირურგიულ ჩარევას მოითხოვს.
• სახის ნახევრის მოდუნება/პარალიზი — რამზეი-ჰანტის სინდრომი ან სხვა ნერვული დაზიანება.
• ყურიდან სისხლის ან ჩირქის გამოდინება ტრავმის შემდეგ — ტიმპანური მემბრანის რღვევა, საფეთქლის ძვლის მოტეხილობა.
• მაღალი ტემპერატურა (39°C+) ძლიერ ყურის ტკივილთან ერთად, რომელიც არ რეაგირებს ტკივილგამაყუჩებელზე.
• ბავშვი 6 თვემდე ყურის ტკივილით და ცხელებით — ყოველთვის საჭიროებს ექიმის შეფასებას (NICE NG91).
• მწვავე თავბრუსხვევა, გულისრევა, მოძრაობის კოორდინაციის დარღვევა — ლაბირინთიტის ან ცენტრალური ნერვული სისტემის პათოლოგიის ნიშანი.
• ტკივილი, რომელიც 48 საათზე მეტ ხანს გრძელდება ან პროგრესულად ძლიერდება.
• დიაბეტიან ან იმუნოდეფიციტურ პაციენტში ყურის ტკივილი — მალიგნური (ნეკროზული) გარე ოტიტის რისკი.

თვით-დახმარება

მსუბუქი ყურის ტკივილისას, სანამ ექიმთან მიხვალთ, შეგიძლიათ:

• თბილი კომპრესი — სუფთა ქსოვილი, ოდნავ თბილი წყლით დასველებული, მიადეთ ყურს 15-20 წუთით. ტკივილს ამცირებს.
• თავის მაღლა დაწოლა — ძილისას თავი ოდნავ ამაღლებული მდგომარეობით დადეთ — ეს ხელს უწყობს ყურში სითხის დრენაჟს.
• ჰიდრატაცია — საკმარისი სითხის მიღება ხელს უწყობს ლორწოვანი გარსის ფუნქციას და ევსტაქიეს მილის გახსნას.
• ღეჭვა/ყლაპვა — საღეჭი რეზინი ან ყლაპვის მოძრაობა ხსნის ევსტაქიეს მილს (განსაკუთრებით თვითმფრინავში).
• ყურში არაფრის ჩადება — ბამბის ჩხირები, თითი ან სხვა საგნები აზიანებს ყურის არხს და ამძიმებს მდგომარეობას.
• წყლისგან დაცვა — გარე ოტიტისას ყური მშრალი უნდა იყოს; შხაპის მიღებისას გამოიყენეთ ბამბის ტამპონი ვაზელინით.
• ტკივილგამაყუჩებლები — პარაცეტამოლი ან იბუპროფენი ასაკობრივი დოზით (იხ. ქვემოთ).

არ გამოიყენოთ ყურის წვეთები ექიმის დანიშვნის გარეშე, განსაკუთრებით თუ ეჭვი გაქვთ, რომ ყურის ბარაბანი დაზიანებულია.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ტკივილგამაყუჩებლები (OTC)

ყურის ტკივილის პირველი რიგის მკურნალობა — ადეკვატური ანალგეზიაა (NICE NG91, AAO-HNS).

• იბუპროფენი — ანთების საწინააღმდეგო და ტკივილგამაყუჩებელი. მოზრდილებისთვის 200-400 მგ ყოველ 6-8 საათში (მაქსიმუმ 1200 მგ/დღე OTC რეჟიმით). ნუროფენი 200მგ კარგი არჩევანია. ბავშვებისთვის ასაკობრივი დოზით სუსპენზია. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის უკმარისობის და მესამე ტრიმესტრის ორსულობისას.

• პარაცეტამოლი — ალტერნატივა, თუ იბუპროფენი უკუნაჩვენებია. მოზრდილებში 500-1000 მგ ყოველ 4-6 საათში (მაქსიმუმ 4 გ/დღე). ღვიძლის პათოლოგიისას — სიფრთხილით.

• მეტამიზოლი (ანალგინი) — ძლიერი ტკივილისთვის, მოკლევადიანი გამოყენებით. ანალგინი 500მგ ან ანალგინი-მაქსი 1000მგ მოზრდილებისთვის. არ გამოიყენოთ ხანგრძლივად აგრანულოციტოზის რისკის გამო (BNF).

ყურის წვეთები

• ანაურანი — ანაურანი 25მლ ყურის წვეთები შეიცავს ადგილობრივ ანტიბიოტიკებს (პოლიმიქსინი + ნეომიცინი) და ლიდოკაინს. ეფექტურია გარე ყურის ანთებისას. მოზრდილებში: 4-5 წვეთი ყურში, 2-4-ჯერ დღეში. არ გამოიყენოთ, თუ ყურის ბარაბანი პერფორირებულია — ნეომიცინი ოტოტოქსიკურია.

ანტიბიოტიკები (Rx — ექიმის დანიშვნით)

შუა ყურის მწვავე ანთებისას ანტიბიოტიკი ყოველთვის არ არის საჭირო. NICE-ის რეკომენდაციით, 2 წელზე უფროს ბავშვებში ცალმხრივი ოტიტის მედიას დროს შეიძლება 48-72-საათიანი დაკვირვების ტაქტიკა.

• ამოქსიცილინი — პირველი არჩევანი. ამოქსიცილინი 500მგ მოზრდილებისთვის 500 მგ 3-ჯერ დღეში, 5-7 დღე. ბავშვებისთვის — ამოქსიცილინი სუსპენზია 250მგ.

• ამოქსიკლავი (ამოქსიცილინი + კლავულანის მჟავა) — თუ ამოქსიცილინი არაეფექტურია ან რეზისტენტობის ეჭვი არსებობს. ამოქსიკლავი 625მგ ან ამოქსიკლავი 1000მგ დოზით, 2-3-ჯერ დღეში. აუგმენტინი 625მგ ორიგინალური ბრენდია.

• აზითრომიცინი — პენიცილინის ალერგიისას. აზიმაკი 500მგ — 500 მგ დღეში 1-ჯერ, 3 დღე.

ცხვირის დეკონგესტანტები

ევსტაქიეს მილის დისფუნქციისას ცხვირის შეშუპების მოხსნა ხელს უწყობს ყურში წნევის ნორმალიზებას:

• აფრინი — ოქსიმეტაზოლინის ცხვირის სპრეი, არაუმეტეს 3 დღე (რებაუნდ ეფექტის რისკი).
• ანტაზოლი 0.1% — ცხვირის წვეთები დეკონგესტანტური ეფექტით.

ანტიჰისტამინები (ალერგიული კომპონენტისას)

• ცეტირიზინი 10მგ — ალერგიული რინიტის ფონზე ევსტაქიეს მილის დისფუნქციისას.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ანამნეზი: ექიმი გკითხავთ ტკივილის ხასიათის, ხანგრძლივობის, ლოკალიზაციის (ცალმხრივი თუ ორმხრივი), გამომწვევი ფაქტორების, თანმხლები სიმპტომებისა და წინარე ინფექციების შესახებ.

ოტოსკოპია — ყურის არხისა და ტიმპანური მემბრანის ვიზუალური შეფასება. ეს ძირითადი გამოკვლევაა:

• წითელი, გასიებული ბარაბანი → მწვავე ოტიტის მედია.
• ყურის არხის შეშუპება, გამონადენი → გარე ოტიტი.
• ჩაზნექილი ან რეტრაგირებული მემბრანა → ევსტაქიეს მილის დისფუნქცია.

ტიმპანომეტრია — ყურის ბარაბანის მოძრაობის შეფასება. ექსუდატური ოტიტის დასადასტურებლად.

აუდიომეტრია — სმენის შემოწმება, თუ სმენის დაქვეითება არსებობს.

ლაბორატორიული ანალიზები — ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. თუმცა ჩირქოვანი გამონადენის კულტურა შეიძლება დაინიშნოს მძიმე ან რეფრაქტორული ინფექციისას.

CT/MRI — მასტოიდიტის, ქოლესტეატომას, სიმსივნის ეჭვისას ან ინტრაკრანიალური გართულებისას.

პრევენცია

• ხელების ჰიგიენა — ხშირი ხელის დაბანა ამცირებს ზედა სასუნთქი გზების ინფექციების რისკს, რომელიც ოტიტის მედიას მთავარი პროვოკატორია.
• ვაქცინაცია — პნევმოკოკური და გრიპის ვაქცინა ამცირებს ოტიტის სიხშირეს ბავშვებში (WHO).
• ძუძუთი კვება — მინიმუმ 6 თვე — მნიშვნელოვნად ამცირებს შუა ყურის ანთების რისკს.
• თამბაქოს კვამლისგან თავის არიდება — პასიური მოწევა ზრდის ბავშვებში ოტიტის რისკს.
• ყურის სწორი ჰიგიენა — ბამბის ჩხირების არ გამოყენება ყურის არხში; გოგირდი ბუნებრივად გამოიდევნება.
• ცურვის შემდეგ ყურის გაშრობა — თავის დახრა და ყურის ნაზი გამშრობა ხელსახოცით. საჭიროების შემთხვევაში — პროფილაქტიკური წვეთები (2% ძმრის მჟავა).

ხშირად დასმული კითხვები

რატომ ტკივა ყური ღამით უფრო ძლიერად?

ჰორიზონტალურ მდგომარეობაში ევსტაქიეს მილი უარესად დრენირდება და ყურში წნევა იზრდება. ამიტომ ტკივილი ღამით ინტენსიურია. სცადეთ თავის მაღლა დაწოლა — ეს ხშირად ეხმარება.

შეიძლება თუ არა ყურის ტკივილისას აბაზანაში/აუზში შესვლა?

გარე ოტიტისას — კატეგორიულად არა. შუა ყურის ანთებისას, თუ ბარაბანი ინტაქტურია, შხაპის მიღება შეიძლება, მაგრამ ყურში წყლის მოხვედრა არ არის სასურველი. აუზი და ცურვა ჯობია გადადოთ გამოჯანმრთელებამდე.

ბავშვს ყური სტკივა — ყოველთვის ანტიბიოტიკია საჭირო?

არა. NICE-ის და AAP-ის რეკომენდაციით, 2 წელზე უფროს ბავშვებში მსუბუქი-საშუალო სიმძიმის ცალმხრივი ოტიტის მედიას დროს შეიძლება 48-72-საათიანი დაკვირვება ადეკვატური ანალგეზიით. ანტიბიოტიკი ინიშნება ძლიერი სიმპტომებისას, 2 წლამდე ბავშვებში ან ორმხრივი ინფექციისას.

ყურში ჩხირის გამოყენება საშიშია?

დიახ. ბამბის ჩხირები გოგირდს ყურის არხში ღრმად ატკეპნის, ტრავმას აყენებს კანს და შეიძლება ყურის ბარაბანიც კი დააზიანოს. ყური თვითგამწმენდი ორგანოა — გოგირდი ბუნებრივად გამოიდევნება ღეჭვის მოძრაობით.

თვითმფრინავში ყური რატომ მტკივა და როგორ ავიცილო?

აფრენა-დაფრენისას ატმოსფერული წნევა სწრაფად იცვლება. ევსტაქიეს მილი ვერ ასწრებს წნევის გათანაბრებას, რაც ტკივილს იწვევს (ბაროტრავმა). პრევენციისთვის: ხშირად ყლაპეთ, დაღეჭეთ საღეჭი რეზინი, ან შეასრულეთ ვალსალვას მანევრი (ცხვირი დაიჭირეთ და ნაზად „გაბერეთ"). ბავშვს ბოთლი ან საწოვარა მიეცით. გაცივების დროს ცხვირის დეკონგესტანტი — აფრინი — ფრენამდე 30 წუთით ადრე შეიძლება გამოიყენოთ.

ყურში ტკივილი კვირაზე მეტია და არ მივდივარ — რისკი?

ხანგრძლივი, განსაკუთრებით ცალმხრივი ყურის ტკივილი მოზრდილში, რომელიც ინფექციას არ ჰგავს, მოითხოვს სავალდებულო შემოწმებას. ირადირებული ტკივილი შეიძლება ნაზოფარინგეალური ან ხორხის სიმსივნის ნიშანი იყოს, განსაკუთრებით მწეველებში და ალკოჰოლის მომხმარებლებში. არ გადადოთ ვიზიტი.