ცხვირიდან ჟონვა

მოკლედ

ცხვირიდან ჟონვა (რინორეა) — ცხვირის ღრუდან სითხის გამოყოფაა, რომელიც შეიძლება იყოს გამჭვირვალე, წყლისმაგვარი, ლორწოვანი, ჩალისფერი ან მწვანე. ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია და უმეტეს შემთხვევაში უვნებელ მდგომარეობას — გაციებას ან ალერგიას — უკავშირდება. ჟონვა, როგორც წესი, 7–10 დღეში თავისით განიკურნება. თუმცა, გარკვეულ შემთხვევებში, ცხვირიდან ჟონვა სერიოზული პათოლოგიის ნიშანი შეიძლება იყოს: ცალმხრივი გამჭვირვალე, წყლისმაგვარი ჟონვა თავის ტრავმის შემდეგ ცერებროსპინალური სითხის გაჟონვაზე მიუთითებს და გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს. ხანგრძლივი (4 კვირაზე მეტი) ან სისხლიანი გამონადენი ასევე ექიმთან ვიზიტის საფუძველია.

შესაძლო მიზეზები

ცხვირიდან ჟონვის მიზეზები ფართო სპექტრს მოიცავს — ფიზიოლოგიურიდან სერიოზულ პათოლოგიებამდე.

ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

ვირუსული ინფექცია (გაციება/ARVI) — ჟონვის ყველაზე ხშირი მიზეზია. თავდაპირველად გამონადენი გამჭვირვალე და წყლისმაგვარია, 2–3 დღეში კი სქელდება და ჩალისფერი ან მოყვითალო ხდება. ხანგრძლივობა ჩვეულებრივ 7–10 დღეა.

ალერგიული რინიტი — სეზონური (ყვავილის მტვერი) ან მთელი წლის (მტვერი, ცხოველის ბეწვი, ობი). გამონადენი გამჭვირვალე, წყლისმაგვარია და თან ახლავს ცემინება, თვალების ქავილი და ცხვირის გაჭედვა. საქართველოში ალერგიული რინიტი მოსახლეობის დაახლოებით 15–20%-ს აწუხებს.

ვაზომოტორული (არაალერგიული) რინიტი — ცხვირის ლორწოვანი გარსის ჰიპერრეაქტიულობით გამოწვეული, იწყება ტემპერატურის ცვლილებისას, ძლიერი სუნის ან სტრესის ფონზე.

საშუალოდ ხშირი მიზეზები

ბაქტერიული სინუსიტი — ვირუსული გაციების გართულება. გამონადენი ხდება სქელი, მწვანე ან ყვითელი, სახის მტკივნეულობით და ტემპერატურით. NICE-ის გაიდლაინის მიხედვით (NICE NG79), ბაქტერიული სინუსიტი ეჭვმიტანილია, როდესაც სიმპტომები 10 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ან მეორე კვირაში მძიმდება.

ცხვირის პოლიპები — ქრონიკული ჟონვა და ცხვირის გაჭედვა, ხშირად ყნოსვის დაქვეითებასთან ერთად.

წამლებით გამოწვეული რინიტი (rhinitis medicamentosa) — ცხვირის ვაზოკონსტრიქტორული წვეთების (ნაფაზოლინი, ოქსიმეტაზოლინი) 5–7 დღეზე მეტხანს გამოყენებისას.

ადენოიდიტი — ბავშვებში ხშირი მიზეზი, რომელსაც თან ახლავს ხვრინვა და პირით სუნთქვა.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

ცერებროსპინალური სითხის (CSF) გაჟონვა — თავის ტრავმის ან ქირურგიული ჩარევის შემდეგ ცალმხრივი, გამჭვირვალე, წყლისმაგვარი ჟონვა. ეს გადაუდებელი მდგომარეობაა.

ცხვირის ღრუს ან სინუსების სიმსივნე — ცალმხრივი სისხლიანი გამონადენი, რომელიც არ პასუხობს ჩვეულებრივ მკურნალობას.

გრანულომატოზი პოლიანგიიტით (ვეგენერის გრანულომატოზი) — აუტოიმუნური დაავადება, რომელიც ცხვირიდან სისხლიანი-ჩირქოვანი გამონადენით ვლინდება.

თანმხლები სიმპტომები

თანმხლები სიმპტომები მნიშვნელოვნად გეხმარებათ მიზეზის გარჩევაში:

• ცემინება, თვალების ქავილი, ცხვირის ქავილი → ალერგიული რინიტი
• ყელის ტკივილი, ტემპერატურა, სხეულის ტკივილი → ვირუსული ინფექცია
• სახის ტკივილი/წნევა, განსაკუთრებით წინ დახრისას, ტემპერატურა → სინუსიტი
• ცალმხრივი ჟონვა, სისხლის მინარევით → ცხვირის პოლიპი, უცხო სხეული (ბავშვებში), სიმსივნე
• ყნოსვის დაქვეითება ან დაკარგვა → პოლიპები, ქრონიკული სინუსიტი, COVID-19
• თავის ტკივილი, თავის ტრავმის ანამნეზი, ცალმხრივი გამჭვირვალე ჟონვა → CSF გაჟონვა
• ხვრინვა, პირით სუნთქვა (ბავშვებში) → ადენოიდები
• თვალის სიწითლე, ცრემლდენა → კონიუნქტივიტი ალერგიულ რინიტთან ერთად

თუ ჟონვას თან ახლავს მაღალი ტემპერატურა (39°C-ზე მეტი), სახის შეშუპება ან მხედველობის დარღვევა, აუცილებლად მიმართეთ ექიმს.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელ დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:

• თავის ტრავმის შემდეგ ცხვირიდან გამჭვირვალე, წყლისმაგვარი სითხე ჟონავს — შესაძლოა ცერებროსპინალური სითხის გაჟონვა იყოს, რაც მენინგიტის რისკს ქმნის
• სუნთქვის გაძნელება — ცხვირის ჟონვასთან ერთად ხიხინი, სუნთქვის უკმარისობა ან ანაფილაქსიის ნიშნები (სახის შეშუპება, ენის შეშუპება)
• მაღალი ტემპერატურა (39°C+) მძიმე თავის ტკივილთან, კისრის სიმტკიცესთან ერთად — მენინგიტის გამორიცხვაა საჭირო
• თვალის გარშემო შეშუპება, სიწითლე, მხედველობის გაუარესება — ორბიტალური ცელულიტი (სინუსიტის გართულება), განსაკუთრებით ბავშვებში
• უხვი სისხლდენა ცხვირიდან, რომელიც 20 წუთზე მეტ ხანს გრძელდება და არ ჩერდება
• ბავშვში ცალმხრივი, მყრალი სუნის მქონე გამონადენი — უცხო სხეულის შესაძლებლობა, რომელიც ცხვირის ღრუშია მოხვედრილი
• იმუნოსუპრესიული მდგომარეობა (ქიმიოთერაპია, აივ-ინფექცია) და ტემპერატურა ჟონვასთან ერთად

თვით-დახმარება

მსუბუქი ცხვირიდან ჟონვის მართვა სახლის პირობებშიც შესაძლებელია:

ჰიდრატაცია — დალიეთ საკმარისი რაოდენობის თბილი სითხე (წყალი, ჩაი, ბულიონი). ეს ლორწოს გათხევადებას და გამოდევნას უწყობს ხელს.

ცხვირის ირიგაცია მარილწყლით — ფიზიოლოგიური ხსნარით (0.9% NaCl) ცხვირის ჩამობანა ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური და უსაფრთხო მეთოდია (EPOS 2020 რეკომენდაცია). გამოიყენეთ აფთიაქში შეძენილი მზა ხსნარი ან მოამზადეთ სახლში: 1 ჩაის კოვზი მარილი 240 მლ ნადუღ, გაგრილებულ წყალში.

ორთქლის ინჰალაცია — თბილი (არა მდუღარე!) წყლის ორთქლის შესუნთქვა ლორწოვანი გარსის დატენიანებას და ცხვირის გახსნას უწყობს ხელს.

თავის ამაღლებული მდგომარეობა — ძილის დროს დამატებითი ბალიში გამოიყენეთ, რათა ლორწო არ დაგროვდეს.

ჰაერის დატენიანება — მშრალი ჰაერი ლორწოვან გარსს აშრობს. ოთახში ჰუმიდიფიკატორის გამოყენება სასარგებლოა.

ალერგენების თავიდან აცილება — თუ ალერგიული რინიტი გაქვთ, შეამცირეთ კონტაქტი გამომწვევ ალერგენთან: ფანჯრები დახურეთ ყვავილობის სეზონზე, ცხოველს საძინებელში ნუ შეუშვებთ.

ნუ ჩაყრით ცხვირს ძალით — ეს შუა ყურში ინფექციის გადასვლას უწყობს ხელს. ნაზად ჩაიბერეთ, ცალ-ცალკე ნესტოდან.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ცხვირის ვაზოკონსტრიქტორები (დეკონგესტანტები)

ცხვირის გახსნის ყველაზე სწრაფი მეთოდია, მაგრამ არ გამოიყენოთ 5–7 დღეზე მეტხანს — ხანგრძლივი მოხმარება „რიკოშეტის ეფექტს" (rhinitis medicamentosa) იწვევს.

• აფრინი — ოქსიმეტაზოლინის ბაზაზე, სპრეის სახით. მოზრდილებისთვის: 2–3 შეფრქვევა თითოეულ ნესტოში, დღეში 2-ჯერ, არაუმეტეს 3 დღისა
• ანტაზოლი 0.1 — ცხვირის წვეთები მოზრდილებისთვის, 2–3 წვეთი თითოეულ ნესტოში, დღეში 3–4-ჯერ
• ანტაზოლი 0.05 — ბავშვთა დოზირება (2 წლის ზემოთ), 1–2 წვეთი ნესტოში

ანტიჰისტამინები (ალერგიული რინიტისთვის)

მეორე თაობის ანტიჰისტამინები ძილიანობას ნაკლებად იწვევენ და სასურველი არჩევანია (BNF 87):

• დესლორატადინი 5მგ — 1 ტაბლეტი დღეში ერთხელ, მოზრდილებისთვის
• ალერსეტი — ცეტირიზინის ბაზაზე, 10 მგ დღეში ერთხელ
• ბილასტინი — 20 მგ დღეში ერთხელ, ცარიელ კუჭზე

ბავშვებისთვის:

• დესლორატადინი ნორმონი სიროფი 2.5მგ/5მლ — 6–11 წლის ბავშვებს 2.5 მლ (1.25 მგ) დღეში ერთხელ

ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდები

ალერგიული რინიტის მკურნალობის ოქროს სტანდარტია (ARIA 2020 გაიდლაინი). ეფექტი სრულად 1–2 კვირაში ვლინდება:

• ბეკლომეტაზონი 250მკგ — ცხვირის სპრეი, 1–2 შეფრქვევა ნესტოში, დღეში 2-ჯერ

ტკივილგამაყუჩებელი / ანტიპირეტიკი

გაციებით გამოწვეული ჟონვისას, თავის ტკივილისა და ტემპერატურის შესამცირებლად:

• ნუროფენი 200მგ — იბუპროფენი 200 მგ, 1–2 ტაბლეტი ყოველ 6–8 საათში, მაქსიმუმ 1200 მგ/დღე. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის უკმარისობის დროს
• ასპირინი 500მგ — მოზრდილებისთვის, არ მისცეთ 16 წლამდე ბავშვებს (რეის სინდრომის რისკი)
• ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი, მოკლევადიანი გამოყენებისთვის

მუკოლითიკები (ლორწოს გამთხელებელი)

სქელი, ძნელად გამოსაყოფი ლორწოს დროს:

• ამბროქსოლი 30მგ — 1 ტაბლეტი (30 მგ) დღეში 3-ჯერ, შემდეგ 2-ჯერ
• ბრომჰექსინი 8მგ — 1 ტაბლეტი დღეში 3-ჯერ
• აცეტილცისტეინი (ატსს 200) — 200 მგ დღეში 2–3-ჯერ

ანტიბიოტიკები (ექიმის დანიშნულებით)

ბაქტერიული სინუსიტის დროს, როდესაც სიმპტომები 10 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ან მძიმდება (NICE NG79):

• ამოქსიცილინი 500მგ — პირველი რიგის ანტიბიოტიკი, 500 მგ დღეში 3-ჯერ, 5–7 დღე
• აუგმენტინი 625მგ — ამოქსიცილინი/კლავულანის მჟავა, თუ პირველი რიგის მკურნალობა არაეფექტურია
• აზიმაქი 500მგ — აზითრომიცინი, პენიცილინის ალერგიის შემთხვევაში, 500 მგ 3 დღე

⚠️ არასოდეს დაიწყოთ ანტიბიოტიკი ექიმის კონსულტაციის გარეშე.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ანამნეზი — ექიმი გკითხავთ: რა ხანია ჟონვა? ცალმხრივია თუ ორმხრივი? რა ფერისაა გამონადენი? აქვს თუ არა სუნი? არის თუ არა ალერგიის ანამნეზი? იყო თუ არა ტრავმა?

ფიზიკალური გამოკვლევა:

• ცხვირის ღრუს ანტერიორული რინოსკოპია — ლორწოვანი გარსის მდგომარეობის, პოლიპების, უცხო სხეულის შეფასება
• სახის პალპაცია — სინუსების მტკივნეულობის შემოწმება
• ოტოსკოპია — ყურის თანმხლები პათოლოგიის გამორიცხვა

ლაბორატორიული და ინსტრუმენტული გამოკვლევები:

• ალერგოტესტირება (კანის პრიკ-ტესტი ან სპეციფიკური IgE) — ალერგიული რინიტის დადასტურებისთვის
• ცხვირის ენდოსკოპია — პოლიპების, სიმსივნის, ანატომიური თავისებურებების შესაფასებლად
• CT სინუსების — ქრონიკული სინუსიტის, პოლიპოზის, სიმსივნის დიაგნოსტიკისთვის
• გამონადენის ბეტა-2-ტრანსფერინის ანალიზი — CSF გაჟონვის ეჭვის შემთხვევაში
• სრული სისხლის ანალიზი (CBC) — ინფექციის ნიშნების შესაფასებლად

პრევენცია

• ხელების ხშირი დაბანა — ვირუსული ინფექციების გადაცემის პრევენციის ყველაზე ეფექტური მეთოდი
• ალერგენებთან კონტაქტის შემცირება — ყვავილობის სეზონზე ფანჯრების დახურვა, ჰიპოალერგიული თეთრეულის გამოყენება, ოთახის რეგულარული სველი დალაგება
• ცხვირის ირიგაცია მარილწყლით პროფილაქტიკურად — განსაკუთრებით ქრონიკული სინუსიტის პაციენტებში (EPOS 2020)
• ვაზოკონსტრიქტორული წვეთების ხანმოკლე გამოყენება — 5 დღეზე მეტი ხნით არ გამოიყენოთ
• მოწევის შეწყვეტა — თამბაქოს კვამლი ცხვირის ლორწოვანი გარსის ქრონიკულ გაღიზიანებას იწვევს
• ჰაერის ტენიანობის შენარჩუნება — 40–60% ოპტიმალურია
• გრიპის ვაქცინაცია — ყოველწლიური ვაქცინაცია სეზონური გრიპის პრევენციისთვის

ხშირად დასმული კითხვები

მწვანე ლორწო ნიშნავს თუ არა, რომ ანტიბიოტიკი მჭირდება?

არა, აუცილებლად არა. ლორწოს ფერის ცვლილება (მწვანე ან ყვითელი) ბუნებრივი იმუნური პასუხის ნაწილია და ვირუსული ინფექციის დროსაც ხდება. ანტიბიოტიკი მხოლოდ მაშინ არის საჭირო, თუ სიმპტომები 10 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება, მძიმდება ან ბაქტერიული სინუსიტის ნიშნებია (NICE NG79). ანტიბიოტიკის უმიზეზო მიღება ანტიმიკრობული რეზისტენტობის ზრდას უწყობს ხელს.

რამდენ ხანს შეიძლება გამოვიყენო ცხვირის წვეთები?

ცხვირის ვაზოკონსტრიქტორული წვეთები (ოქსიმეტაზოლინი, ნაფაზოლინი) არაუმეტეს 5–7 დღისა უნდა გამოიყენოთ. ხანგრძლივი მოხმარება იწვევს წამლისმიერ რინიტს — ცხვირის ლორწოვანი გარსის შეშუპებას, რომელიც მხოლოდ მეტი წვეთებით „იხსნება", რაც მანკიერ წრეს ქმნის. თუ 5 დღეში ცხვირი არ გაგიხსნათ, გადართეთ მარილწყლის ირიგაციაზე და მიმართეთ ექიმს.

როგორ განვასხვაო ალერგიული რინიტი გაციებისგან?

ალერგიული რინიტი: გამჭვირვალე, წყლისმაგვარი ჟონვა; ინტენსიური ცემინება; თვალებისა და ცხვირის ქავილი; ტემპერატურა არ არის; სიმპტომები კვირებით ან თვეებით გრძელდება; სეზონურობა შესამჩნევია.

გაციება: ჟონვა თავდაპირველად გამჭვირვალეა, შემდეგ სქელდება; ყელის ტკივილი, ტემპერატურა, სხეულის ტკივილი; 7–10 დღეში გადის; ხშირად ზამთარშია.

ბავშვს ცალი ნესტოდან მყრალი სუნის გამონადენი აქვს — რა ვქნა?

ეს ხშირად ცხვირში უცხო სხეულის მოხვედრის ნიშანია (მძივი, ბურთულა, საკვები). ნუ ეცდებით თავად ამოიღოთ — ეს საგანს უფრო ღრმად შეიძლება შეიყვანოს. დაუყოვნებლივ მიმართეთ ოტორინოლარინგოლოგს (ყელ-ყურ-ცხვირის ექიმს). ეს გადაუდებელი, მაგრამ ჩვეულებრივ მარტივად გადაწყვეტადი პრობლემაა.

შეიძლება თუ არა ცხვირის ჟონვა COVID-19-ის ნიშანი იყოს?

დიახ, ცხვირიდან ჟონვა COVID-19-ის ერთ-ერთი სიმპტომია, განსაკუთრებით ომიკრონის ვარიანტის შემთხვევაში. თუმცა, მხოლოდ ჟონვით COVID-19-ის დიაგნოსტირება შეუძლებელია. თუ ჟონვას თან ახლავს ყნოსვის/გემოს დაკარგვა, ტემპერატურა ან ხველა, ჩაიტარეთ ტესტი და დაიცავით თვითიზოლაციის რეკომენდაციები.