თეძოს ტკივილი ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: თეძოს სახსრის ოსტეოართრიტი, თეძოს ბურსიტი, თეძოს თავის ასეპტიკური ნეკროზი. ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
არკოქსია 60მგ #28ტ
60 mg
ამელოტექსი NEW 15მგ #20ტ
15 mg
არტოქსანი 20მგ #10კაფს
20 mg
არტოქსანი გელი 1% 45გრ ტუბი #1
45 g
არკოქსია 90მგ #28ტ
90 mg
ანალგინი
არკოქსია 120მგ #7ტ
120 mg
აკუპანი
ადოლორი B-12 ი/მ ხსნარი საინექციო (75მგ+2მგ+10მგ)/3მლ 3მლ ამპულა #5
75 mg
ამიტრიპტილინი
ბაკლოფენი 10მგ
10 მგ
მოერიდეთ ხანგრძლივ დგომას და სიარულს, მიეცით სახსარს დასვენების საშუალება.
გამოიყენეთ ყინულის კომპრესი (15-20 წუთი, ქსოვილში გახვეული) მწვავე ტკივილისას დღეში 3-4-ჯერ.
შეინარჩუნეთ ნორმალური სხეულის წონა — ჭარბი წონა ამძიმებს თეძოს სახსარზე დატვირთვას.
შეასრულეთ მსუბუქი გაჭიმვისა და გაძლიერების სავარჯიშოები ფიზიოთერაპევტის რეკომენდაციით.
ცურვა და ველოსიპედი ნაკლებ დატვირთვას აძლევს სახსარს — ეს კარგი ალტერნატივაა სირბილის ნაცვლად.
თეძოს ტკივილი (ბარძაყ-მენჯის სახსრის არეში ტკივილი) — ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული საჩივარია, რომელიც შეიძლება გამოწვეული იყოს როგორც უვნებელი კუნთოვანი გადაძალებით, ისე სერიოზული პათოლოგიით — სახსრის ართროზით, ბარძაყის ძვლის მოტეხილობით ან ავასკულარული ნეკროზით. ტკივილი ხშირად ვრცელდება საზარდულის, დუნდულის ან ბარძაყის წინა ზედაპირის მიმართულებით. ახალგაზრდებში უფრო ხშირი მიზეზებია სპორტული ტრავმები და ტენდინიტი, ხოლო ხანდაზმულებში — ოსტეოართრიტი და ოსტეოპოროზული მოტეხილობები (WHO 2023). თუ ტკივილს თან ახლავს სახსრის დეფორმაცია, ფეხზე დგომის შეუძლებლობა, ცხელება ან მკვეთრი შეშუპება — აუცილებელია სასწრაფო სამედიცინო დახმარება.
ოსტეოართრიტი (კოქსართროზი) — თეძოს სახსრის ხრტილოვანი ქსოვილის ცვეთით გამოწვეული დეგენერაციული დაავადება. 50 წელს ზემოთ ასაკის ადამიანებში ტკივილის ყველაზე ხშირი მიზეზია. ტკივილი ტიპურად იზრდება მოძრაობისას და მცირდება დასვენებისას, თუმცა მოწინავე სტადიებზე ღამითაც აწუხებს პაციენტს. რადიოლოგიურად სახსრის სივრცის შევიწროვება, ოსტეოფიტები და სუბქონდრალური სკლეროზი ფიქსირდება (NICE NG226).
კუნთოვან-მყესოვანი გადაძალება — ინტენსიური ფიზიკური დატვირთვის შემდეგ, განსაკუთრებით სირბილისას ან კიბეებზე ასვლისას, შესაძლოა განვითარდეს ილიოტიბიალური ზოლის სინდრომი, ტროქანტერული ბურსიტი ან ბარძაყის მოქნევი/გამშლელი კუნთების ტენდინიტი. ტიპურია თანდათანობითი დაწყება და კავშირი კონკრეტულ მოძრაობასთან.
ტროქანტერული ბურსიტი (დიდი ტროქანტერის ტკივილის სინდრომი) — თეძოს გვერდითი ზედაპირის ტკივილი, რომელიც მწვავდება გვერდზე წოლისას. ხშირია საშუალო ასაკის ქალებში. ტკივილი შეიძლება ირადიირებდეს ბარძაყის გარეთა ზედაპირზე მუხლისკენ. პალპაციისას დიდი ტროქანტერის არეში მტკივნეულობა დამახასიათებელია.
წელის ხერხემლის პათოლოგია — დისკის თიაქარი L2–L4 დონეზე შეიძლება იწვევდეს ირადიაციულ ტკივილს თეძოს არეში (რეფერირებული ტკივილი). ტკივილი ხშირად ვრცელდება ბარძაყის წინა ზედაპირზე და შეიძლება თან ახლდეს პარესთეზია ან სენსორული დეფიციტი შესაბამის დერმატომში.
ბარძაყის ძვლის თავის ავასკულარული ნეკროზი — ძვლის სისხლმომარაგების დარღვევით გამოწვეული მდგომარეობა. რისკ-ფაქტორებს წარმოადგენს კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი მიღება, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია. ადრეულ სტადიებზე რენტგენოგრაფია შეიძლება ნორმალური იყოს — MRI გადამწყვეტი დიაგნოსტიკური მეთოდია.
სახსრის ლაბრუმის დაზიანება — აცეტაბულარული ლაბრუმის გახლეჩა, ხშირად ფემოროაცეტაბულარულ იმპინჯმენტთან ერთად. ახალგაზრდა, ფიზიკურად აქტიურ ადამიანებში ტიპური მიზეზია. ხასიათდება მექანიკური სიმპტომებით — დაკლიკუნება, ჩაჭედება.
ბარძაყის ძვლის ყელის მოტეხილობა — ხანდაზმულებში მცირე ტრავმის შემდეგაც შეიძლება მოხდეს, განსაკუთრებით ოსტეოპოროზის ფონზე. სასწრაფო ქირურგიული ჩარევა საჭიროა, სასურველია 36–48 საათის განმავლობაში (NICE NG236).
სეპტიური ართრიტი — სახსრის ინფექციური ანთება. ცხელებით, შეშუპებით და მოძრაობის მკვეთრი შეზღუდვით ხასიათდება. გადაუდებელ მდგომარეობას წარმოადგენს — დაგვიანებული მკურნალობა სახსრის შეუქცევად დესტრუქციას იწვევს (BNF 87).
ძვლის სიმსივნეები — პირველადი (ოსტეოსარკომა) ან მეტასტაზური. ღამის ტკივილი, წონაში კლება და ზოგადი სისუსტე მნიშვნელოვანი „წითელი დროშებია".
რევმატოიდული ან რეაქტიული ართრიტი — სისტემური ანთებითი პროცესის ფონზე სახსრის დაზიანება. რევმატოიდული ართრიტისთვის დამახასიათებელია სიმეტრიული პოლიართრიტი და ხანგრძლივი დილის სიმტკიცე (>30 წუთი).
თანმხლები სიმპტომები მნიშვნელოვნად ეხმარება ექიმს სწორი დიაგნოზის დასმაში:
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:
არასოდეს შეეცადოთ მოტეხილი ბარძაყის დამოუკიდებლად გასწორებას. დაზარალებულს დააწვინეთ, ფეხი იმობილიზირეთ და დაელოდეთ სასწრაფო დახმარებას.
არატრავმული, მსუბუქი ან საშუალო ინტენსივობის ტკივილის შემთხვევაში შეგიძლიათ:
დასვენება და აქტივობის მოდიფიკაცია — თავი აარიდეთ მძიმე ტვირთის ზიდვას, ხანგრძლივ დგომასა და სირბილს. სრული უძრაობა არ არის რეკომენდებული — მსუბუქი მოძრაობა ხელს უწყობს გამოჯანმრთელებას (NICE NG226).
ყინულის კომპრესი — პირველი 48–72 საათის განმავლობაში მიადეთ ყინულის პაკეტი (პირსახოცით შეფუთული) 15–20 წუთით, დღეში 3–4 ჯერ. ამცირებს ანთებას და შეშუპებას.
თბილი კომპრესი — ქრონიკული ტკივილის დროს (72 საათის შემდეგ) თბილი აბაზანა ან სათბურა ხელს უწყობს კუნთოვანი სპაზმის მოხსნას.
ძილის პოზიცია — ტროქანტერული ბურსიტის დროს ბალიში მოათავსეთ მუხლებს შორის, რათა მენჯი ნეიტრალურ პოზიციაში შეინარჩუნოთ. ტკივილიან მხარეს წოლა თავიდან აიცილეთ.
წონის კონტროლი — ზედმეტი წონა მნიშვნელოვნად ზრდის თეძოს სახსარზე დატვირთვას. ყოველი 5 კგ ზედმეტი წონა სახსარზე დატვირთვას დაახლოებით 15–20 კგ-ით ზრდის სიარულისას.
ვარჯიშები — მენჯის შემომხვევი კუნთების გაჭიმვა, დუნდულის კუნთების გაძლიერება და წყალში ვარჯიში ეფექტურია ოსტეოართრიტის დროს (NICE NG226). რეკომენდებულია კვირაში მინიმუმ 3–5 სეანსი, თითოეული 20–30 წუთის ხანგრძლივობით.
დამხმარე საშუალებები — ხელჯოხი (საპირისპირო ხელში) ან ყავარჯენი ამცირებს სახსარზე დატვირთვას. ხელჯოხის სიმაღლე უნდა შეესაბამებოდეს მაჯის დონეს სხეულის გვერდით ხელის თავისუფლად ჩამოშვებისას.
იბუპროფენი — პირველი არჩევანის ტკივილგამაყუჩებელი თეძოს ტკივილის დროს. მოზრდილთა დოზა: 200–400 მგ, დღეში 3-ჯერ, საჭმლის შემდეგ. მაქსიმალური დღიური დოზა — 1200 მგ (OTC). კუჭის წყლულის, თირკმლის უკმარისობის ან ასთმის დროს უკუნაჩვენებია (BNF 87).
დიკლოფენაკი — ძლიერი NSAID, ეფექტურია როგორც ტაბლეტებით, ისე ადგილობრივი გამოყენებით (EMA SmPC):
ეტორიკოქსიბი — სელექტიური COX-2 ინჰიბიტორი, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტზე ნაკლები ზემოქმედებით (BNF 87):
დექსკეტოპროფენი — მწვავე ტკივილის სწრაფი მოხსნისთვის:
NSAID-ების ალტერნატივა ან კომბინაციაში გამოყენებული საშუალება. უსაფრთხოა კუჭის პრობლემების მქონე პაციენტებისთვის. მოზრდილთა დოზა: 500 მგ – 1 გ ყოველ 4–6 საათში; მაქსიმალური დღიური დოზა — 4 გ (BNF 87). ღვიძლის დაავადებისა და ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარების დროს სიფრთხილეა საჭირო — დღიური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 2 გ-ს.
ტოპიკური NSAIDs რეკომენდებულია ორალურ ფორმებამდე, განსაკუთრებით ხანდაზმულ პაციენტებში, რადგან სისტემური გვერდითი ეფექტების რისკი მინიმალურია (NICE NG226):
ქრონიკული, ძლიერი ტკივილისთვის ექიმმა შეიძლება დანიშნოს კორტიკოსტეროიდის ინტრაარტიკულარული ინექცია, ჰიალურონის მჟავის ინექციები ან სახსრის ენდოპროთეზირება მძიმე კოქსართროზის დროს. ტკივილის მართვის ესკალაცია ხდება ეტაპობრივად — ჯერ არამედიკამენტოზური მიდგომა, შემდეგ ტოპიკური NSAIDs, ორალური NSAIDs და ბოლოს ინვაზიური მეთოდები (NICE NG226). ოპიოიდური ანალგეტიკები მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, მოკლევადიანად გამოიყენება სახსრის ართროზის დროს, რადგან ხანგრძლივი გამოყენების სარგებელი არ აღემატება რისკებს (BNF 87).
ანამნეზი: ექიმი გკითხავთ ტკივილის ლოკალიზაციის, ხასიათის, ხანგრძლივობის, გამწვავებელი/შემამსუბუქებელი ფაქტორების, ტრავმის, წარსული დაავადებებისა და მედიკამენტების შესახებ. მნიშვნელოვანია ასევე ოჯახური ანამნეზი (ოსტეოპოროზი, ანთებითი ართრიტი) და სოციალური ანამნეზი (ალკოჰოლის მოხმარება, ფიზიკური აქტივობის დონე).
ფიზიკალური გასინჯვა:
ინსტრუმენტული კვლევები:
ლაბორატორიული ანალიზები: ESR, CRP (ანთების მარკერები), სრული სისხლის ანალიზი, შარდმჟავა (პოდაგრის ეჭვისას), რევმატოიდული ფაქტორი, ანტი-CCP. სეპტიური ართრიტის ეჭვისას ტარდება სახსრის პუნქცია სინოვიალური სითხის ანალიზისთვის — ფერის, გამჭვირვალობის, უჯრედული შემადგენლობის, კრისტალებისა და გრამის საღებავით შეფასებით (BNF 87).
ართროზის დროს ტკივილი ღრმაა, საზარდულის არეში ლოკალიზდება და მოძრაობისას ძლიერდება. ბურსიტის (ტროქანტერული ტკივილის სინდრომი) დროს ტკივილი გვერდითაა, დიდი ტროქანტერის არეში, და განსაკუთრებით ძლიერდება გვერდზე წოლისას ან კიბეებზე ასვლისას. ართროზის დროს სახსრის შიდა როტაცია მტკივნეულია, ხოლო ბურსიტის დროს — ტროქანტერის პალპაცია. ორივე შემთხვევაში დიაგნოსტიკისთვის ექიმთან ვიზიტია რეკომენდებული.
დიახ, მსუბუქი და საშუალო ინტენსივობის ვარჯიში რეკომენდებულია NICE-ის გაიდლაინებით (NG226). ცურვა, წყალში სიარული, ველოსიპედი და სტატიკური კუნთოვანი ვარჯიშები უსაფრთხოა. თავიდან აიცილეთ ნახტომები, სირბილი მაგარ ზედაპირზე და მძიმე წონების აწევა. ტკივილის მნიშვნელოვანი გაძლიერებისას აქტივობა შეწყვიტეთ და გაიარეთ კონსულტაცია ფიზიოთერაპევტთან.
სახსრის ენდოპროთეზირება (ტოტალური ართროპლასტიკა) განიხილება, როცა კონსერვატიული მკურნალობა (მედიკამენტები, ფიზიოთერაპია, ინექციები) ამოწურულია და ტკივილი მნიშვნელოვნად აუარესებს ცხოვრების ხარისხს — ხელს უშლის ძილს, სიარულს და ყოველდღიურ საქმიანობას. თანამედროვე ენდოპროთეზების მედიანური ხანგრძლივობა 25 წელს აღემატება. ბარძაყის ძვლის ყელის მოტეხილობა კი სასწრაფო ოპერაციულ ჩარევას საჭიროებს (36–48 საათის განმავლობაში) (NICE NG236).
თუ ტკივილი მსუბუქია და ცნობილი მიზეზით (მაგ., ვარჯიშის შემდეგ გადაძალება), 1–2 კვირის თვითმოვლა მისაღებია. თუმცა, თუ ტკივილი 2 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება, ღამით აწუხებს, თან ახლავს ცხელება ან სახსრის მოძრაობის შეზღუდვა — აუცილებელია ექიმთან მიმართვა. ასევე სასწრაფოდ მიმართეთ ექიმს, თუ ტკივილი უეცრად დაიწყო ტრავმის გარეშე ან წონაში კლება შეამჩნიეთ.
საწყისად შეგიძლიათ მიმართოთ ოჯახის ექიმს (ზოგადი პრაქტიკის ექიმი), რომელიც საჭიროების შემთხვევაში გაგამისამართებთ ორთოპედ-ტრავმატოლოგთან, რევმატოლოგთან ან ნეიროქირურგთან. ფიზიკური რეაბილიტაციის სპეციალისტი (ფიზიოთერაპევტი) მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც მწვავე, ისე ქრონიკული ტკივილის მართვაში. ონკოლოგიური ეჭვისას მიმართეთ ონკოორთოპედს.