სახსრის ხრიალი ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: ოსტეოართრიტი (დეგენერაციული სახსრის დაავადება), ქონდრომალაცია (სახსრის ხრტილის დარბილება), რევმატოიდული ართრიტი. ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
შეინარჩუნეთ ზომიერი ფიზიკური აქტივობა — ფეხით სიარული, ცურვა და ველოსიპედი ამცირებს სახსრის სიმტკიცეს.
შეინარჩუნეთ ნორმალური წონა — ჭარბი წონა ზრდის დატვირთვას მუხლისა და თეძოს სახსრებზე.
გამოიყენეთ თბილი ან ცივი კომპრესი სახსარზე 15-20 წუთის განმავლობაში ტკივილის შემცირებისთვის.
სახსრის გარშემო კუნთების გასაძლიერებლად რეგულარულად შეასრულეთ მსუბუქი სავარჯიშოები.
მოერიდეთ სახსრის მკვეთრ, გადაჭარბებულ მოძრაობებს და ხანგრძლივ უმოძრაო მდგომარეობას.
სახსრის ხრიალი (კრეპიტაცია) — ეს არის ტკაცუნი, ხრაშუნი ან ხრიალის ხმა, რომელიც სახსარში მოძრაობისას წარმოიქმნება. ყველაზე ხშირად მუხლის, კისრის, მხრის, თითებისა და ტერფის სახსრებში აღინიშნება. უმეტეს შემთხვევაში, სახსრის ხრიალი სრულიად უვნებელია — გამოწვეულია სასახსრე სითხეში გაზის ბუშტუკების გასკდომით ან მყესებისა და იოგების გადაადგილებით. თუმცა, თუ ხრიალს თან ახლავს ტკივილი, შეშუპება, სიწითლე, მოძრაობის შეზღუდვა ან სახსრის „ჩაკეტვა", ეს შეიძლება მიუთითებდეს ოსტეოართრიტზე, მენისკის დაზიანებაზე ან სხვა პათოლოგიურ მდგომარეობაზე. ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია ექიმთან ვიზიტი.
სახსრის ხრიალის მიზეზები მრავალფეროვანია — ფიზიოლოგიურიდან პათოლოგიურამდე. მოდით, განვიხილოთ ყველაზე გავრცელებულიდან იშვიათისკენ:
გაზის ბუშტუკების გასკდომა (კავიტაცია) — ყველაზე გავრცელებული მიზეზი. სასახსრე სითხეში (სინოვიალურ სითხეში) გახსნილი გაზები (ძირითადად ნახშირორჟანგი და აზოტი) ქმნიან ბუშტუკებს, რომლებიც სახსრის მოძრაობისას სკდებიან და ტკაცუნის ხმას გამოსცემენ. ეს განსაკუთრებით ხშირია თითების „დატკაცუნებისას".
მყესებისა და იოგების გადაადგილება — მყესები და იოგები ზოგჯერ გადაიწევიან ძვლის გამობურცულ ნაწილზე და ხრიალს გამოსცემენ. ეს ხშირია მუხლში, მხარში და ტერფის სახსარში.
ხანგრძლივი უმოძრაობის შემდეგ მოძრაობა — დილით ან ხანგრძლივი ჯდომის შემდეგ სახსარში სითხის განაწილება იცვლება, რაც პირველ მოძრაობებზე ხრიალს იწვევს.
ოსტეოართრიტი (ართროზი) — ყველაზე გავრცელებული პათოლოგიური მიზეზი, განსაკუთრებით 45 წელს ზემოთ ასაკში. სასახსრე ხრტილის ცვეთის გამო ძვლის ზედაპირები ერთმანეთს ეხებიან, რაც ხრიალს, ტკივილსა და სიმტკიცეს იწვევს (NICE NG226).
მენისკის დაზიანება — მუხლის სახსარში მენისკის (ხრტილოვანი ბალიშის) ჩახევა ან დაზიანება ხშირად იწვევს ხრიალს, კლიკს და სახსრის „ჩაკეტვის" შეგრძნებას.
რევმატოიდული ართრიტი — აუტოიმუნური დაავადება, რომელიც სახსრის ანთებას და ხრტილის დაზიანებას იწვევს. ხშირად ორივე მხარეს სიმეტრიულად ვლინდება.
ბურსიტი და ტენდინიტი — სახსრის გარშემო არსებული ბურსების ან მყესების ანთება ხრიალთან ერთად ტკივილსა და შეშუპებას იწვევს.
ქონდრომალაცია — კალაჩის ქვეშ ხრტილის დარბილება, ხშირი ახალგაზრდებში, განსაკუთრებით სპორტსმენებში. გამოიხატება მუხლის წინა მხარეს ტკივილითა და ხრიალით კიბეზე ასვლა-ჩამოსვლისას.
პოდაგრა და ფსევდოპოდაგრა — კრისტალების დალექვა სახსარში, რაც მწვავე ანთებასთან ერთად ხრიალსაც შეიძლება იწვევდეს.
ტრავმის შემდგომი ცვლილებები — წინა ტრავმა, მოტეხილობა ან იოგის გაწელვა სახსარში სტრუქტურულ ცვლილებებს ტოვებს.
სახსრის ხრიალთან ერთად გამოვლენილი დამატებითი სიმპტომები მნიშვნელოვნად ცვლიან შესაძლო მიზეზების სპექტრს:
სახსრის ხრიალი თავისთავად იშვიათად წარმოადგენს გადაუდებელ მდგომარეობას, მაგრამ შემდეგ სიტუაციებში აუცილებელია 112-ზე დარეკვა ან სასწრაფო დახმარებისკენ მიმართვა:
ტკივილიანი, მაგრამ არაგადაუდებელი ხრიალის შემთხვევაში ოჯახის ექიმთან ვიზიტი 1–2 კვირაში რეკომენდებულია.
თუ სახსრის ხრიალი ტკივილის, შეშუპებისა და სხვა საგანგაშო ნიშნების გარეშეა, შემდეგი ზომები დაგეხმარებათ:
ფიზიკური აქტივობა — რეგულარული, ზომიერი ვარჯიში სახსრების ჯანმრთელობისთვის უმნიშვნელოვანესია. ცურვა, ველოსიპედი, ფეხით სიარული — ეს ყველაფერი აძლიერებს სახსრის გარშემო კუნთებს და ამცირებს ხრიალს (NICE NG226).
გაჭიმვა და გაძლიერება — მუხლის ხრიალის დროს კვადრიცეფსისა და ბარძაყის უკანა კუნთების გაძლიერება ეფექტურია. კისრის ხრიალისთვის — ნაზი მოძრაობები და კისრის კუნთების გაჭიმვა.
წონის კონტროლი — ჭარბი წონა მნიშვნელოვნად ზრდის ტვირთს მუხლისა და თეძოს სახსრებზე. ყოველი 5 კგ-ით წონის შემცირება ოსტეოართრიტის სიმპტომებს 20%-ით ამცირებს.
ცივი/თბილი კომპრესი — ტკივილისა და მსუბუქი შეშუპების დროს ყინულის კომპრესი (15–20 წუთი, პირდაპირ კანზე არა), ხოლო სიმტკიცის დროს — თბილი კომპრესი ან თბილი აბაზანა.
ერგონომიკა — ხანგრძლივი ჯდომისას რეგულარული შესვენება (ყოველ 30 წუთში ადექით), სწორი პოზა და მოხერხებული სამუშაო ადგილი.
სახსრის არ „გატკაცუნება" ძალით — მიუხედავად იმისა, რომ კვლევები არ ადასტურებს თითების ტკაცუნების მავნებლობას, ჩვევის გადაჭარბებულმა ტკაცუნებამ შეიძლება იოგებისა და კაფსულის გაღიზიანება გამოიწვიოს.
პარაცეტამოლი — პირველი რიგის არჩევანი სახსრის ტკივილის დროს. დოზა: 500–1000 მგ, დღეში 3–4-ჯერ, მაქსიმუმ 4000 მგ/დღეში. ღვიძლის დაავადების დროს სიფრთხილეა საჭირო (BNF 87).
იბუპროფენი — არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი (NSAID), რომელიც ტკივილთან ერთად ანთებასაც ამცირებს. ნუროფენი 200მგ — მოზრდილებისთვის 200–400 მგ, დღეში 3-ჯერ, საკვების შემდეგ. მაქსიმუმ 1200 მგ/დღეში OTC რეჟიმში. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის მძიმე უკმარისობისა და ორსულობის III ტრიმესტრის დროს.
დიკლოფენაკი (გარეგანი) — გელის სახით სახსრის არეზე წასასმელი. ალგესტინი გელი — 2–4 გ გელი დააწებეთ სახსარზე, დღეში 3–4-ჯერ. ნაკლები სისტემური გვერდითი ეფექტი აქვს ტაბლეტებთან შედარებით (NICE NG226 რეკომენდაციით, ოსტეოართრიტისას ტოპიკური NSAID პირველი რიგის არჩევანია).
ეტორიკოქსიბი — სელექციური COX-2 ინჰიბიტორი, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტზე ნაკლები ზემოქმედებით. არკოქსია 60მგ — ოსტეოართრიტისთვის 30–60 მგ დღეში ერთხელ. არკოქსია 90მგ — რევმატოიდული ართრიტისთვის. არკოქსია 120მგ — მწვავე პოდაგრისთვის, მაქსიმუმ 8 დღე. გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის ფაქტორების მქონე პაციენტებში სიფრთხილეა საჭირო.
მელოქსიკამი — NSAID ხანგრძლივი მოქმედებით. ამელოტექსი 15მგ — 7,5–15 მგ დღეში ერთხელ. კუჭის დაცვა (ომეპრაზოლი) ხანგრძლივი მიღების დროს რეკომენდებულია.
კეტოპროფენი — არტოქსანი 20მგ — ძლიერი ტკივილის დროს, 20 მგ კაფსულა ან რექტალური სანთელი. ექიმის დანიშნულებით.
გლუკოზამინი და ქონდროიტინი — კვლევების შედეგები ორაზროვანია, მაგრამ ზოგიერთ პაციენტში სუბიექტურ გაუმჯობესებას იწვევს. NICE ოსტეოართრიტის გაიდლაინი არ რეკომენდებს მათ რუტინულ გამოყენებას, თუმცა მავნეც არ არის.
B ჯგუფის ვიტამინები — ნერვული კომპონენტის დროს, ბენევრონი Bf შეიძლება დამხმარე საშუალებად.
როდის გადავიდეთ ექიმის მედიკამენტებზე? — თუ OTC პრეპარატები 2 კვირაში არ ამცირებს ტკივილს, ან სიმპტომები პროგრესირებს, ექიმი შეიძლება დანიშნოს ინტრაარტიკულარული ინექციები (კორტიკოსტეროიდები ან ჰიალურონის მჟავა), ფიზიოთერაპია, ან საჭიროების შემთხვევაში — ქირურგია.
ანამნეზი (გამოკითხვა):
ფიზიკალური გასინჯვა:
ლაბორატორიული კვლევები:
ინსტრუმენტული კვლევები:
არა. მრავალი კვლევა, მათ შორის ცნობილი გრძელვადიანი კვლევა (Unger, 2009), აჩვენა, რომ თითების ჩვეულებრივი ტკაცუნება ართრიტის რისკს არ ზრდის. ტკაცუნის ხმა გაზის ბუშტუკების გასკდომით არის გამოწვეული და სახსარს სტრუქტურულად არ აზიანებს. თუმცა, ზედმეტმა ძალისხმევამ შეიძლება იოგების გაღიზიანება გამოიწვიოს.
კიბეზე ასვლა-ჩამოსვლისას კალაჩაზე (პატელაზე) მოქმედი ძალა სხეულის წონის 3–4-მაგს აღწევს. თუ კალაჩის ქვეშ ხრტილი ოდნავ გათხელებულია (ქონდრომალაცია) ან ადრეული ოსტეოართრიტის ნიშნებია, ეს ხრიალს იწვევს. თუ ტკივილი არ ახლავს — ეს ჩვეულებრივ საგანგაშო არ არის, მაგრამ კვადრიცეფსის გაძლიერება რეკომენდებულია.
თუ ხრიალი უტკივილოა და სხვა სიმპტომები არ ახლავს, რენტგენოგრაფია ჩვეულებრივ საჭირო არ არის. NICE NG226 გაიდლაინის მიხედვით, ოსტეოართრიტის დიაგნოზი კლინიკურად ისმება (ასაკი 45+, აქტივობასთან დაკავშირებული ტკივილი, დილის სიმტკიცე <30 წუთი) და რენტგენის გარეშეც დასტურდება. MRI ან რენტგენი საჭიროა მხოლოდ ატიპიური სიმპტომების ან ტრავმის ეჭვის დროს.
აუცილებლად! უტკივალო ხრიალის დროს ფიზიკური აქტივობის შეზღუდვა არამარტო არაა საჭირო, არამედ მავნეცაა. მოძრაობა სასახსრე ხრტილს კვებავს, კუნთებს აძლიერებს და სახსარს სტაბილურს ხდის. ტკივილიანი ხრიალის დროსაც კი, ზომიერი ვარჯიში (ცურვა, ველოსიპედი) ეფექტურია — უბრალოდ, თავიდან უნდა აიცილოთ მაღალი დარტყმითი დატვირთვა (ხტომა, სირბილი მაგარ ზედაპირზე).
სახსრის ხრიალი ნებისმიერ ასაკში შეიძლება იყოს ნორმალური, თუ ტკივილი და სხვა სიმპტომები არ ახლავს. მოზარდებში ხშირია ზრდასთან დაკავშირებული ხრიალი, ახალგაზრდებში — თითების ტკაცუნება, ხოლო 40–50 წლის ზემოთ ხრიალის სიხშირე მატულობს ბუნებრივი ცვეთის გამო. საკვანძო მნიშვნელობა აქვს არა ხრიალის ფაქტს, არამედ თანმხლებ სიმპტომებს.