მენსტრუალური ტკივილი

მოკლედ

მენსტრუალური ტკივილი (დისმენორეა) — ქვედა მუცლის სპაზმური, შეკუმშვითი ტკივილია, რომელიც მენსტრუაციის დაწყებამდე ან დაწყებისთანავე ჩნდება და ჩვეულებრივ 1–3 დღე გრძელდება. ქალების 50–90% განიცდის მას სხვადასხვა ინტენსივობით. უმეტეს შემთხვევაში ეს ფიზიოლოგიური პროცესია (პირველადი დისმენორეა), რომელიც პროსტაგლანდინების მოქმედებით აიხსნება და სახლის პირობებში კარგად იმართება. თუმცა, თუ ტკივილი წლების განმავლობაში მძიმდება, არ რეაგირებს ჩვეულებრივ ტკივილგამაყუჩებლებზე, ან თანმხლები სიმპტომებით მიმდინარეობს (ძლიერი სისხლდენა, ცხელება, უნაყოფობა), საჭიროა ექიმთან მიმართვა მეორადი დისმენორეის გამოსარიცხად.

შესაძლო მიზეზები

მენსტრუალური ტკივილი ორ ძირითად კატეგორიად იყოფა:

პირველადი დისმენორეა (ყველაზე ხშირი)

ეს არის ტკივილი ორგანული პათოლოგიის გარეშე. მენსტრუაციის დროს საშვილოსნოს ენდომეტრიუმი გამოყოფს პროსტაგლანდინებს (განსაკუთრებით PGF2α და PGE2), რომლებიც საშვილოსნოს კუნთოვანი კედლის ინტენსიურ შეკუმშვას იწვევს. ეს შეკუმშვები ამცირებს სისხლის მიწოდებას საშვილოსნოს კედელში, რაც იშემიურ ტკივილს ქმნის. პირველადი დისმენორეა, როგორც წესი, იწყება მენარქეიდან (პირველი მენსტრუაციიდან) 6–12 თვის შემდეგ, ოვულაციური ციკლების დამყარებისთანავე, და ასაკთან ერთად ან მშობიარობის შემდეგ ხშირად მცირდება.

მეორადი დისმენორეა (პათოლოგიური მიზეზები)

ამ შემთხვევაში ტკივილი კონკრეტული დაავადებითაა გამოწვეული:

• ენდომეტრიოზი — ყველაზე გავრცელებული მიზეზი. ენდომეტრიუმის ქსოვილი საშვილოსნოს გარეთ იზრდება, ქმნის ანთებას და შეხორცებებს. ტკივილი ხშირად პროგრესულია და სქესობრივ კონტაქტთანაც კავშირშია.
• საშვილოსნოს ადენომიოზი — ენდომეტრიუმის ქსოვილი საშვილოსნოს კუნთოვან კედელში იჭრება, რაც ტკივილთან ერთად უხვ სისხლდენასაც იწვევს.
• საშვილოსნოს მიომა (ფიბრომა) — კეთილთვისებიანი სიმსივნე, განსაკუთრებით სუბმუკოზური ლოკალიზაციით, იწვევს მენსტრუალურ ტკივილსა და მეტრორაგიას.
• მენჯის ანთებითი დაავადება (PID) — ინფექციური მიზეზი, ხშირად ქლამიდიით ან გონოკოკით გამოწვეული.
• საშვილოსნოს ყელის სტენოზი — ვიწრო საშვილოსნოს არხი ართულებს მენსტრუალური სისხლის გამოდინებას.
• საშვილოსნოშიდა მოწყობილობა (სპირალი) — სპილენძის IUD–ს გამოყენებისას ტკივილი და სისხლდენა შეიძლება გაძლიერდეს, განსაკუთრებით პირველ თვეებში.
• იშვიათი მიზეზები: საშვილოსნოს მალფორმაციები (რქოვანი საშვილოსნო, სეპტუმი), საკვერცხის ენდომეტრიოიდული კისტა, ადჰეზიური პროცესი მენჯში.

რისკ-ფაქტორებია: ადრეული მენარქე (< 12 წელი), არასოდეს მშობიარობა, ოჯახური ანამნეზი, მოწევა, სხეულის ჭარბი ან ნაკლები წონა (ACOG Practice Bulletin, 2018).

თანმხლები სიმპტომები

მენსტრუალურ ტკივილს ხშირად თან ახლავს სხვა სიმპტომები, რომელთა ხასიათი დიფერენციალური დიაგნოზისთვის მნიშვნელოვანია:

• გულისრევა და ღებინება — პროსტაგლანდინების სისტემური ეფექტი; ხშირია მძიმე პირველად დისმენორეაში.
• დიარეა ან თხელი განავალი — მენსტრუაციის პირველ დღეებში, პროსტაგლანდინების ნაწლავზე ზემოქმედების გამო.
• თავის ტკივილი და თავბრუსხვევა — ჰორმონალური რყევებით გამოწვეული.
• წელის ტკივილი — ირადიაცია წელის არეში, ბარძაყის შიდა ზედაპირზე.
• გულმოსვლა, სისუსტე — მძიმე სისხლდენის ან ვაზოვაგალური რეაქციის შედეგი.
• უხვი ან გახანგრძლივებული სისხლდენა — მიომის, ადენომიოზის ან კოაგულოპათიის ნიშანი.
• დისპარეუნია (სქესობრივი ტკივილი) — ენდომეტრიოზის მაჩვენებელი.
• ინტერმენსტრუალური ტკივილი — მეორადი დისმენორეისთვის დამახასიათებელი, როცა ტკივილი მენსტრუაციის გარეთაც გრძელდება.

როდის არის გადაუდებელი

მენსტრუალური ტკივილი უმეტესად სახლის პირობებში იმართება, მაგრამ შემდეგ სიტუაციებში დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს ან გამოიძახეთ 112:

• უეცარი, მკვეთრი, ცალმხრივი ქვედა მუცლის ტკივილი — შეიძლება მიუთითებდეს საკვერცხის კისტის გასკდომაზე, საკვერცხის ტორსიაზე ან ექტოპიურ (საშვილოსნოსგარე) ორსულობაზე.
• ტკივილი + ვაგინალური სისხლდენა + დადებითი ორსულობის ტესტი — ექტოპიური ორსულობის გამორიცხვა აუცილებელია.
• ცხელება (> 38°C) + ქვედა მუცლის ტკივილი + პათოლოგიური გამონადენი — მენჯის ანთებითი დაავადება ან ტუბოოვარული აბსცესი.
• ძალზე უხვი სისხლდენა — საფენის შეცვლა ყოველ 1 საათში ან ხშირად, მსხვილი კოაგულუმების (სისხლის შენადედების) გამოყოფა, თავბრუსხვევა, გულმოსვლა.
• ტკივილი, რომელიც არ რეაგირებს NSAID–ებზე და პროგრესულად უარესდება ციკლიდან ციკლამდე.
• გულმოსვლა, ტაქიკარდია, ფერმკრთალობა — შეიძლება მიუთითებდეს შინაგან სისხლდენაზე.

ნებისმიერ ასეთ შემთხვევაში არ მიიღოთ დამატებითი ტკივილგამაყუჩებლები სამედიცინო კონსულტაციის გარეშე.

თვით-დახმარება

მსუბუქიდან საშუალო ინტენსივობის პირველადი დისმენორეის დროს შემდეგი ზომები ეფექტურია:

• სითბო: თბილი (არა ცხელი) საცხაური ქვედა მუცელზე 15–20 წუთის განმავლობაში ამცირებს საშვილოსნოს სპაზმს. კვლევებით დადასტურებულია, რომ სითბოთერაპია ეფექტურობით იბუპროფენს უტოლდება (Cochrane Review, 2006).
• მსუბუქი ფიზიკური აქტივობა: ფეხით სიარული, იოგა, სტრეჩინგი — ენდორფინების გამოყოფას ხელს უწყობს და ტკივილს ამცირებს.
• ჰიდრატაცია: საკმარისი სითხის მიღება (1.5–2 ლიტრი დღეში) ამცირებს შებერილობას და ხელს უწყობს ზოგად კომფორტს.
• კვება: ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები (თევზი, თხილეული), ხილი, ბოსტნეული — ანთების საწინააღმდეგო ეფექტით. შეამცირეთ მარილი, კოფეინი და ალკოჰოლი მენსტრუაციის წინა დღეებში.
• მასაჟი: ქვედა მუცლის და წელის მსუბუქი წრიული მასაჟი ეფექტურია.
• პოზიცია: მუხლები მუცელთან მიზიდული (ფეტალური პოზიცია) ხშირად ამსუბუქებს ტკივილს.
• სტრესის მართვა: ღრმა სუნთქვის ტექნიკა, მედიტაცია — სტრესი ტკივილის აღქმას აძლიერებს.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID)

NSAID–ები მენსტრუალური ტკივილის მკურნალობის პირველი არჩევანია, რადგან პროსტაგლანდინების სინთეზს აფერხებს (NICE NG88; ACOG, 2018).

• იბუპროფენი — ყველაზე კარგად შესწავლილი NSAID დისმენორეისთვის. დოზა: 200–400 მგ ყოველ 6–8 საათში (მაქს. 1200 მგ/დღეში — OTC). მიიღეთ საკვებთან ერთად. ნუროფენი 200მგ ან ნუროფენი 400მგ — სწრაფმოქმედი ვარიანტი. მნიშვნელოვანია: მიიღეთ ტკივილის დაწყებამდე ან პირველივე სიმპტომისას — პრევენციული მიდგომა გაცილებით ეფექტურია.
• კეტოპროფენი — არტოქსანი 20მგ ან არტოქსანი გელი — ეფექტური ალტერნატივა. კაფსულა 20 მგ, 1 კაფსულა დღეში 2–3-ჯერ, საკვებთან ერთად.
• ნაპროქსენი — ხანგრძლივი მოქმედების NSAID, გამოსადეგი ღამით მისაღებად, რადგან 12 საათი მოქმედებს.

NSAID–ების უკუჩვენებები: კუჭის წყლული, ასთმა (ასპირინ-სენსიტიური), თირკმლის უკმარისობა, სისხლდენის დარღვევები, მესამე ტრიმესტრი ორსულობა. კუჭის დასაცავად შეგიძლიათ ექიმთან შეთანხმებით პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორის მიღება.

ანალგეტიკები

• პარაცეტამოლი — თუ NSAID–ები უკუნაჩვენებია. ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი (ანალგინი) — ასევე ეფექტურია სპაზმურ ტკივილზე, მაგრამ ხანგრძლივი მიღება არ არის რეკომენდებული აგრანულოციტოზის იშვიათი, მაგრამ სერიოზული რისკის გამო. მაქსიმუმ 500 მგ 2–3-ჯერ დღეში.
• [ასპირინი 500მგ](/medications/aspirini-500mg) — გამოსადეგი, თუმცა 16 წლამდე ასაკში უკუნაჩვენებია (რეის სინდრომი). სისხლდენის გაძლიერება შესაძლებელია, ამიტომ უხვი მენსტრუაციის დროს თავი აარიდეთ.

სპაზმოლიტიკები

• ბუტილსკოპოლამინი — ბუსკოპანი 10მგ ან ბუსკოლიზინი 10მგ — ეფექტურია გლუვი კუნთოვანი სპაზმის მოხსნაში. 10–20 მგ, 3–4-ჯერ დღეში. უკუჩვენება: გლაუკომა, მიასთენია გრავისი.
• დროტავერინი — ასევე პოპულარული სპაზმოლიტიკია ქართულ პრაქტიკაში.

ჰორმონალური თერაპია (ექიმის დანიშნულებით)

რეცეპტით გაიცემა კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივები (COC), რომლებიც ოვულაციის და ენდომეტრიუმის ზრდის დათრგუნვით ტკივილს მნიშვნელოვნად ამცირებს (FSRH Guideline, 2019). ლევონორგესტრელიანი საშვილოსნოშიდა სისტემა (LNG-IUS) ასევე ეფექტურია, განსაკუთრებით ადენომიოზისა და ენდომეტრიოზის დროს.

როდის გადავიდეთ ექიმის მედიკამენტებზე?

თუ 2–3 ციკლის განმავლობაში NSAID–ები და სპაზმოლიტიკები ეფექტურ შვებას ვერ იძლევა, აუცილებლად მიმართეთ გინეკოლოგს.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

რას გკითხავთ ექიმი:

• ტკივილის ხასიათი, ხანგრძლივობა, ლოკალიზაცია
• მენსტრუალური ციკლის რეგულარობა, სისხლდენის მოცულობა
• ტკივილის კავშირი სქესობრივ კონტაქტთან
• კონტრაცეპციის მეთოდი
• ოჯახური ანამნეზი (ენდომეტრიოზი, მიომა)
• მედიკამენტების ეფექტურობა

გამოკვლევები:

• გინეკოლოგიური გასინჯვა — სავალდებულო პირველი ნაბიჯი.
• ტრანსვაგინალური ულტრასონოგრაფია — მიომის, ადენომიოზის, კისტების, ენდომეტრიომის გამოვლენა.
• სისხლის საერთო ანალიზი — ანემიის, ანთებითი პროცესის შეფასება (CRP, ლეიკოციტები).
• STI-ს ტესტირება — ქლამიდია, გონორეა — PID-ის გამოსარიცხად.
• CA-125 — არასპეციფიკური, მაგრამ შეიძლება მომატებული იყოს ენდომეტრიოზისას.
• MRI მენჯის — რთულ შემთხვევებში, ენდომეტრიოზის სტადირებისთვის.
• ლაპაროსკოპია — ოქროს სტანდარტი ენდომეტრიოზის დიაგნოზისთვის (ESHRE Guideline, 2022).

პრევენცია

მთლიანად თავიდან აცილება პირველადი დისმენორეისა შეუძლებელია, მაგრამ სიმპტომების სიმძიმის შემცირება შესაძლებელია:

• რეგულარული ფიზიკური აქტივობა — კვირაში 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში ტკივილის სიხშირესა და ინტენსივობას ამცირებს.
• მოწევის შეწყვეტა — მოწევა ტკივილის ინტენსივობას ზრდის.
• ჯანსაღი კვება — ომეგა-3, მაგნიუმი, ვიტამინი B1, ვიტამინი E — კვლევებით აქვთ მცირე, მაგრამ დადებითი ეფექტი.
• პრევენციული NSAID მიღება — მენსტრუაციის მოსალოდნელ დაწყებამდე 1 დღით ადრე იბუპროფენის მიღება (BNF 87).
• ჰორმონალური კონტრაცეპცია — ექიმთან შეთანხმებით, COC ან LNG-IUS დისმენორეის ეფექტურ პრევენციას უზრუნველყოფს.
• სტრესის მართვა და ძილის ჰიგიენა.

ხშირად დასმული კითხვები

მენსტრუალური ტკივილი ნორმალურია?

მსუბუქიდან საშუალო ინტენსივობის ტკივილი, რომელიც 1–3 დღე გრძელდება და ჩვეულებრივ ტკივილგამაყუჩებლებზე რეაგირებს — სრულიად ფიზიოლოგიურია. ქალების უმრავლესობა ამას განიცდის. თუმცა, თუ ტკივილი ისეთი ძლიერია, რომ ყოველთვიურად სამუშაოს ან სწავლას გაცდენინებთ, ეს არ არის „ნორმა" — მიმართეთ გინეკოლოგს.

რომელია უკეთესი — იბუპროფენი თუ პარაცეტამოლი?

მენსტრუალური ტკივილისთვის NSAID–ები (იბუპროფენი, ნაპროქსენი) აშკარად ჯობია პარაცეტამოლს, რადგან პროსტაგლანდინების წარმოქმნას აფერხებს — სწორედ იმ ნივთიერებებისა, რომელიც ტკივილის ძირითად მიზეზს წარმოადგენს (Cochrane Review, 2015). პარაცეტამოლი შეგიძლიათ გამოიყენოთ, თუ NSAID–ები უკუნაჩვენებია.

შეიძლება თუ არა ვარჯიში მენსტრუაციის დროს?

დიახ, და ის სასარგებლოცაა. მსუბუქი და ზომიერი ვარჯიში (ფეხით სიარული, ცურვა, იოგა) ენდორფინების გამოყოფით ბუნებრივად ამცირებს ტკივილს. ინტენსიური ვარჯიში პირველი 1–2 დღე შეიძლება შეამციროთ, თუ თავს ცუდად გრძნობთ.

როდის უნდა ვეჭვიანო ენდომეტრიოზზე?

ენდომეტრიოზზე ეჭვი გაჩნდეს, თუ: ტკივილი ციკლიდან ციკლამდე მძიმდება; ტკივილი მენსტრუაციის გარეთაც გრძელდება; სქესობრივი კონტაქტი მტკივნეულია; დეფეკაცია ან შარდვა მენსტრუაციის დროს ტკივილიანია; უნაყოფობა აღინიშნება. დიაგნოზისთვის მიმართეთ გინეკოლოგს.

თუ არ ვარ ორსული, რატომ მტკივა ისე ძლიერად?

პირველადი დისმენორეის ინტენსივობა ადამიანებში განსხვავდება — ზოგი ქალი გენეტიკურად მეტ პროსტაგლანდინს გამოიმუშავებს. ასევე, სტრესი, ძილის დეფიციტი, მოწევა და ფიზიკური უმოქმედობა ტკივილის აღქმას აძლიერებს. თუ ტკივილი ძალიან ძლიერია, აუცილებელია მეორადი მიზეზების გამორიცხვა ექიმთან.

რამდენი ხანი შეიძლება NSAID–ის მიღება?

მენსტრუალური ტკივილისთვის NSAID–ის მიღება 3–5 დღის განმავლობაში, თვეში ერთხელ, ჩვეულებრივ უსაფრთხოა (BNF 87). ხანგრძლივი, ყოველდღიური გამოყენება კუჭ-ნაწლავის, თირკმლებისა და გულ-სისხლძარღვთა რისკებს ზრდის. ყოველთვის დაიცავით რეკომენდებული დოზა და მიიღეთ საკვებთან ერთად.