ლეჯის ტკივილი

მოკლედ

ლეჯის (თეძოს სახსრის) ტკივილი — ეს არის უსიამოვნო შეგრძნება თეძოს სახსრის მიდამოში, საზარდულში, ბარძაყის გარე ან უკანა ზედაპირზე ან დუნდულოს არეში. ტკივილი შეიძლება იყოს მსუბუქი და დროებითი (ფიზიკური გადატვირთვის შემდეგ) ან ქრონიკული და შემაფერხებელი. ახალგაზრდებში ლეჯის ტკივილი ხშირად კუნთოვანი დაჭიმვის ან გადაღლილობის შედეგია და თავისთავად ქრება. ხანდაზმულებში მისი ყველაზე გავრცელებული მიზეზი ოსტეოართრიტია. ტკივილი, რომელსაც თან ახლავს სახსრის დეფორმაცია, ფეხის მოძრაობის შეზღუდვა, ცხელება ან ტრავმის შემდეგ სიარულის შეუძლებლობა — მოითხოვს სასწრაფო სამედიცინო შეფასებას.

შესაძლო მიზეზები

ლეჯის ტკივილის მიზეზები მრავალფეროვანია და მერყეობს უვნებელი კუნთოვანი გადატვირთვიდან სერიოზულ პათოლოგიამდე.

ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

• ოსტეოართრიტი (ართროზი) — ხრტილის თანდათანობითი ცვეთა. 50 წელს ზემოთ ასაკის ადამიანებში ლეჯის ტკივილის ყველაზე ხშირი მიზეზია (NICE NG226). ტკივილი საზარდულში ლოკალიზდება, მოძრაობისას ძლიერდება, დასვენებისას მცირდება.
• კუნთოვანი დაჭიმვა და ტენდინიტი — თეძოს მომხრელი კუნთების, დიდი ბრუნის ბურსიტის ან ილიოტიბიალური ტრაქტის გადატვირთვა. ხშირია სპორტსმენებსა და სედენტარული ცხოვრების წესის მქონე ადამიანებში.
• ტროქანტერული ბურსიტი (GTPS) — თეძოს ძვლის დიდი ბრუნის მიდამოში ბურსის ანთება. ტკივილი ბარძაყის გარე ზედაპირზეა და გვერდზე წოლისას ძლიერდება.

საშუალო სიხშირის მიზეზები

• ფემოროაცეტაბულური იმპინჯმენტი (FAI) — სახსრის ფორმის ანომალია, რომელიც ახალგაზრდებში იწვევს ღრმა საზარდულის ტკივილს, განსაკუთრებით მოხრისა და ბრუნვისას.
• ლაბრუმის დაზიანება — სახსრის ხრტილოვანი ბაგირის დაზიანება, ხშირად სპორტული ტრავმის შედეგი.
• სცირტული სახსარი (Snapping hip) — მყესი სახსრის ძვლოვან სტრუქტურაზე ხტუნვისას ქმნის ხმაურს; ჩვეულებრივ, უვნებელია.
• საზარდულის თიაქარი — ლეჯის ტკივილის იმიტაციას იწვევს.
• ლუმბარი რადიკულოპათია — წელის დისკის პათოლოგია შეიძლება ლეჯისკენ ირადიაციას იძლეოდეს.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

• ბარძაყის ძვლის თავის ავასკულარული ნეკროზი — ძვლის სისხლმომარაგების დარღვევა. რისკფაქტორებია კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი მიღება, ალკოჰოლიზმი.
• ბარძაყის ძვლის მოტეხილობა — ხანდაზმულ ადამიანებში შეიძლება მინიმალური ტრავმითაც მოხდეს (ოსტეოპოროზის ფონზე).
• სეპტიური ართრიტი — სახსრის ინფექცია. გადაუდებელი მდგომარეობაა.
• ძვლის სიმსივნე ან მეტასტაზი — ღამის ტკივილი, წონის კლება.
• რევმატოიდული ართრიტი, ანკილოზირებული სპონდილიტი — აუტოიმუნური მიზეზები.

ბავშვებში ლეჯის ტკივილი შეიძლება გამოწვეული იყოს ტრანზიტორული სინოვიტით, პერტესის დაავადებით ან ბარძაყის ძვლის თავის ეპიფიზის სრიალით.

თანმხლები სიმპტომები

ლეჯის ტკივილის თანმხლები სიმპტომები მნიშვნელოვან დიაგნოსტიკურ ინფორმაციას იძლევა:

• სახსრის სიხისტე დილით (30 წუთზე ნაკლები — ოსტეოართრიტი; 30 წუთზე მეტი — ანთებითი ართრიტი)
• კოჭლობა — სიარულის დარღვევა მიუთითებს სახსრის მნიშვნელოვან დაზიანებაზე
• ტკივილის ირადიაცია მუხლამდე — ხშირია ლეჯის პათოლოგიისთვის; ბავშვი, რომელიც მუხლზე ჩივის, უნდა შემოწმდეს ლეჯის სახსარშიც
• შეშუპება და სიწითლე — ანთებითი ან ინფექციური პროცესი
• ცხელება — სეპტიური ართრიტი, ოსტეომიელიტი
• ღამის ტკივილი, წონის კლება — სიმსივნური პროცესის ნიშნები
• ტკივილი ორივე ლეჯში — სისტემური დაავადება (რევმატოლოგიური)
• დაჭერის შეგრძნება სახსარში — ლაბრუმის დაზიანება ან თავისუფალი სხეულების არსებობა
• წელის ტკივილი — თანმხლები ლუმბარული პათოლოგია

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:

• ტრავმის შემდეგ ვერ დგახართ ფეხზე ან ვერ დადიხართ — შესაძლო მოტეხილობა, განსაკუთრებით ხანდაზმულ ასაკში
• ფეხი მოკლდა ან გარეთ მობრუნდა — ბარძაყის ძვლის ყელის მოტეხილობის კლასიკური ნიშანი
• ცხელება + ლეჯის ძლიერი ტკივილი + სახსრის შეშუპება — სეპტიური ართრიტის ეჭვი; ყოველი საათი მნიშვნელოვანია სახსრის გადასარჩენად
• უეცარი, ძალიან ძლიერი ტკივილი მოძრაობის გარეშე — ავასკულარული ნეკროზი ან პათოლოგიური მოტეხილობა
• ბავშვს აქვს ცხელება და უარს ამბობს ფეხზე დგომაზე — გამორიცხეთ სეპტიური ართრიტი
• ტკივილს თან ახლავს ფეხის დაბუჟება, სისუსტე ან შარდის/განავლის შეუკავებლობა — „კაუდა ეკვინას" სინდრომის ნიშანი
• ტრომბოემბოლიის ნიშნები — ფეხის შეშუპება, სიწითლე, ქოშინი (განსაკუთრებით ოპერაციის ან იმობილიზაციის შემდეგ)

არ მოელოდეთ ტკივილის გაძლიერებას — ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომებიდან ნებისმიერი ერთი საკმარისია სასწრაფო შეფასებისთვის.

თვით-დახმარება

მსუბუქი და ზომიერი ლეჯის ტკივილის შემთხვევაში, როცა გადაუდებელი ნიშნები არ არის, შეგიძლიათ:

RICE მეთოდი (პირველი 48-72 საათი ტრავმის შემდეგ):

• დასვენება (Rest) — შეამცირეთ სახსრის დატვირთვა, მაგრამ სრული უმოძრაობა არ არის სასურველი
• ყინული (Ice) — 15-20 წუთი ყოველ 2-3 საათში, პირდაპირ კანზე არ დადოთ
• შეკუმშვა (Compression) — ელასტიური ბინტი საჭიროებისამებრ
• ამაღლება (Elevation) — ფეხის მაღლა აწევა შეშუპების შესამცირებლად

ყოველდღიური ზომები:

• შეინარჩუნეთ ნორმალური წონა — ყოველი ზედმეტი კილოგრამი ლეჯის სახსარზე 3-ჯერ გაძლიერებულ დატვირთვას ქმნის
• ჩაიცვით კომფორტული, დაბალქუსლიანი ფეხსაცმელი
• ისარგებლეთ ხელჯოხით ან ჯოხით ტკივილის საპირისპირო მხარეს
• ძილისას მოათავსეთ ბალიში ფეხებს შორის (გვერდზე წოლისას)
• რეგულარულად შეასრულეთ მსუბუქი ვარჯიშები — ცურვა, ველოსიპედი, იოგა — სახსრის მოძრაობის შესანარჩუნებლად
• მოერიდეთ ხანგრძლივ ჯდომას ან დგომას ერთ პოზიციაში

ჰიდრატაცია: დღეში 1,5-2 ლიტრი წყალი ხელს უწყობს ხრტილის ჯანმრთელობას.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ტკივილგამაყუჩებელი (ანალგეტიკი) — პირველი ხაზი

პარაცეტამოლი — ოსტეოართრიტის დროს პირველი არჩევანია (NICE NG226). დოზა: 500-1000 მგ ყოველ 6-8 საათში, დღეში მაქსიმუმ 4 გ. ღვიძლის დაავადებისას სიფრთხილეა საჭირო.

არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID)

NSAID-ები ეფექტურია როგორც ტკივილის, ისე ანთების შესამცირებლად:

• დიკლოფენაკი 50მგ — 50 მგ დღეში 2-3-ჯერ, ჭამის შემდეგ. მაქსიმუმ 150 მგ/დღეში. კუჭ-ნაწლავის წყლულის, თირკმლის უკმარისობის ან გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების დროს კონტრაინდიცირებულია (BNF 87).
• დიკლო-დენკი 50 — ანალოგიური დოზირება, მოხერხებული ტაბლეტის ფორმა.
• არკოქსია 60მგ — ეტორიკოქსიბი, COX-2 სელექტიური ინჰიბიტორი. ოსტეოართრიტისას 60 მგ დღეში ერთხელ. ნაკლები კუჭ-ნაწლავის რისკი, მაგრამ გულ-სისხლძარღვთა რისკი რჩება.
• არკოქსია 90მგ — 90 მგ მწვავე პოდაგრის ან ძლიერი ტკივილისას, მაქსიმუმ 8 დღე.
• დექსალგინი 25მგ — დექსკეტოპროფენი, მწვავე ტკივილისას სწრაფი ეფექტი. 25 მგ ყოველ 8 საათში, მაქსიმუმ 75 მგ/დღეში. 5 დღეზე მეტხანს არ მიიღოთ.
• ამელოტექსი 15მგ — მელოქსიკამი. 7,5-15 მგ დღეში ერთხელ. უფრო ხანგრძლივი მოქმედება, ქრონიკული ტკივილისთვის.

ადგილობრივი (ტოპიკური) საშუალებები

ტოპიკური NSAID-ები უსაფრთხო ალტერნატივაა, განსაკუთრებით ხანდაზმულებისა და კუჭის პრობლემების მქონე პაციენტებისთვის:

• დიკლოფენაკის გელი 1% 40გრ — წაისვით ტკივილის ადგილას დღეში 3-4-ჯერ. ღია ჭრილობაზე არ წაისვათ.
• ამელოტექსი გელი — მელოქსიკამის გელი, დღეში 2-ჯერ.
• არტოქსანი გელი — კეტოპროფენის ჟელე, ეფექტური ადგილობრივი ანთების საწინააღმდეგო.

კუნთის მორელაქსანტები

• ბაკლოფენი 10მგ — კუნთოვანი სპაზმით გამოწვეული ტკივილისას. ექიმის დანიშნულებით, თანდათან გაზრდით დოზას.

ინექციური პრეპარატები (ექიმის მიერ)

• დექსალგინი ინექტი — მწვავე ტკივილისას ინტრამუსკულარულად.
• დიკლოფენაკი 75მგ — ძლიერი ტკივილისას ი/მ ინექცია.

რეცეპტიანი პრეპარატები

მძიმე ოსტეოართრიტის ან ანთებითი ართრიტის დროს ექიმმა შეიძლება დანიშნოს სახსრის შიდა კორტიკოსტეროიდული ინექცია, ჰიალურონის მჟავა ან დაავადების მამოდიფიცირებელი პრეპარატები (DMARD). ეს გადაწყვეტილებები ინდივიდუალურად მიიღება.

მნიშვნელოვანი: NSAID-ები არ მიიღოთ 2 კვირაზე მეტხანს ექიმის კონსულტაციის გარეშე. კუჭის დაცვისთვის ექიმმა შეიძლება პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი დანიშნოს.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ანამნეზი და ფიზიკური გასინჯვა

ექიმი დაგისვამთ კითხვებს:

• სად ზუსტად გტკივათ (საზარდული, გარე ზედაპირი, დუნდულო)?
• როდის დაიწყო და როგორ — უეცრად თუ თანდათანობით?
• რა ძლიერდება ტკივილს — მოძრაობა, დასვენება, ღამე?
• იყო თუ არა ტრავმა?
• აქვს თუ არა ოჯახს ართრიტის ისტორია?

ფიზიკური გასინჯვა მოიცავს სიარულის შეფასებას, სახსრის მოძრაობის მოცულობის შემოწმებას, პროვოკაციულ ტესტებს (FABER, FADIR ტესტები).

ინსტრუმენტული კვლევები

• რენტგენოგრაფია — ოსტეოართრიტის, მოტეხილობის გამოვლენა
• MRI — ლაბრუმის დაზიანება, ავასკულარული ნეკროზი, რბილი ქსოვილების პათოლოგია
• ულტრაბგერა — ბურსიტი, ტენდინიტი, გამონაჟონი

ლაბორატორიული კვლევები

• სისხლის საერთო ანალიზი, CRP, ESR — ანთებითი/ინფექციური პროცესის გამოსარიცხად
• შარდმჟავა — პოდაგრის ეჭვისას
• რევმატოიდული ფაქტორი, anti-CCP — აუტოიმუნური ართრიტის დროს
• სახსრის პუნქცია — სეპტიური ართრიტის ეჭვისას (გადაუდებელი)

პრევენცია

ლეჯის ტკივილის პრევენციისთვის:

• შეინარჩუნეთ ჯანსაღი წონა — ჭარბი წონა ლეჯის ოსტეოართრიტის მთავარი რისკფაქტორია
• რეგულარული ფიზიკური აქტივობა — ცურვა, ფეხით სიარული, ველოსიპედი. გააძლიერეთ თეძოს აბდუქტორები და კვადრიცეფსი
• გაჭიმვა — ვარჯიშის წინ და შემდეგ აუცილებლად გაჭიმეთ თეძოს მომხრელი კუნთები
• ერგონომიკა — სწორი პოზიცია ჯდომისას; ხანგრძლივი ჯდომისას ყოველ 30 წუთში ადექით
• ოსტეოპოროზის პრევენცია — ვიტამინი D, კალციუმი, ძვლის სიმკვრივის კვლევა მენოპაუზის შემდეგ
• ტრავმის პრევენცია — ხანდაზმულებში დაცემის პრევენციის პროგრამა (სახლის გარემოს უსაფრთხოება, ბალანსის ვარჯიშები)

ხშირად დასმული კითხვები

ლეჯის ტკივილი შეიძლება მუხლიდან მოდიოდეს?

არა, ჩვეულებრივ საპირისპიროა — ლეჯის პათოლოგია ხშირად მუხლის ტკივილით ვლინდება (რეფერირებული ტკივილი). ამიტომ, თუ მუხლის რენტგენი ნორმალურია, მაგრამ ტკივილი რჩება, აუცილებლად უნდა შემოწმდეს ლეჯის სახსარი.

რამდენ ხანს შეიძლება ვიმკურნალო სახლში ექიმთან მიუმართავად?

თუ ტკივილი მსუბუქი-ზომიერია, ტრავმა არ ყოფილა და გადაუდებელი ნიშნები არ გაქვთ — 2-3 კვირა შეგიძლიათ თვითდახმარება სცადოთ. თუ ამ ხნის განმავლობაში ტკივილი არ შემცირდა ან გაუარესდა, აუცილებლად მიმართეთ ორთოპედს ან ოჯახის ექიმს.

ლეჯის ართროზის დროს ვარჯიში შეიძლება?

დიახ, და რეკომენდირებულიცაა! NICE-ის გაიდლაინი (NG226) ვარჯიშს ოსტეოართრიტის მკურნალობის ქვაკუთხედად მიიჩნევს. ამჯობინეთ დაბალი ზემოქმედების აქტივობები: ცურვა, წყალში ვარჯიში, ველოსიპედი. მოერიდეთ სირბილს მაგარ ზედაპირზე და ნახტომებს.

შეიძლება თუ არა ლეჯის ტკივილი ზურგის პრობლემით იყოს გამოწვეული?

დიახ. ლუმბარული ხერხემლის დისკის პათოლოგია, სპინალური სტენოზი ან საკროილიაკური სახსრის დისფუნქცია შეიძლება ლეჯის მიდამოში ირადიაციას იძლეოდეს. ამ შემთხვევაში ტკივილი ხშირად დუნდულოდან ფეხისკენ ჩადის და თან ახლავს დაბუჟება ან ჩხვლეტა.

ლეჯის სახსრის პროთეზირება როდის ჩნდება საკითხად?

სახსრის ენდოპროთეზირება განიხილება მხოლოდ მაშინ, როცა კონსერვატიული მკურნალობა (ვარჯიში, წონის კონტროლი, მედიკამენტები, ინექციები) ამოწურულია და ტკივილი მნიშვნელოვნად აზიანებს ცხოვრების ხარისხს. ოპერაცია მაღალი წარმატების მაჩვენებლით ხასიათდება — 95%-ზე მეტ პაციენტში პროთეზი 15 წელზე მეტხანს ფუნქციონირებს.

ბავშვს ლეჯი რომ სტკივა, სერიოზულია?

ბავშვთა ლეჯის ტკივილი ყოველთვის სერიოზულად უნდა იქნას მიღებული. ყველაზე ხშირი მიზეზი — ტრანზიტორული სინოვიტი — უვნებელია, მაგრამ აუცილებელია სეპტიური ართრიტის, პერტესის დაავადებისა და ეპიფიზის სრიალის გამორიცხვა. თუ ბავშვს ცხელება აქვს ან ვერ/არ დგება ფეხზე, დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს.