სველი ხველა ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: მწვავე ბრონქიტი, პნევმონია, ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადება (COPD). ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
ამბროქსოლი 30მგ #20ტ (უკრაინა)
30 mg
აცც® 200
200 mg
ალდობრონქიალი სიროფი 2მგ/5მლ 100მლ ფლაკონი #1
2 mg
აზითრომიცინი
500 mg
ამოქსიკლავი ® 2x
აუგმენტინი
აზიმაკი ®
ამბროქსოლი 30 მგ. 20 ტაბლეტი
30 mg
ბეროდუალი N აეროზოლი საინჰალაციო 50მკგ+20მკგ/1დოზა 200დოზა/10მლ ფლაკონი #1
50 mcg
ატროვენტი N აეროზოლი საინჰალაციო 20მკგ/1დოზა 200დოზა ფლაკონი #1
20 mcg
აცც® ლონგი
600 mg
ამბროქსოლი 30
30 mg
ბეროდუალი N 10მლ/200დოზ.აეროზ
10 ml
ბეროდუალი ხსნარი საინჰალაციო 20მლ ფლაკონი #1
20 ml
ამბრობენე
30 mg
აფრინი
0.05%
ალერგოკრომი
20 mg
ამოქსიკლავი ®
დალიეთ საკმარისი რაოდენობით თბილი სითხე (ჩაი, წყალი, ბულიონი) — ეს ეხმარება ნახველის გათხელებას და ორგანიზმის ჰიდრატაციას.
შეინარჩუნეთ ოთახში ტენიანობის ოპტიმალური დონე; საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენეთ ჰუმიდიფიკატორი.
ძილის დროს ამაღლეთ თავი დამატებითი ბალიშით — ეს ამცირებს ხველის ინტენსივობას ღამით.
მოერიდეთ მოწევას და ტამბაქოს კვამლთან კონტაქტს, რადგან ეს აძლიერებს სასუნთქი გზების გაღიზიანებას.
თაფლი (1 ჩაის კოვზი) თბილ ჩაიში ამცირებს ყელის გაღიზიანებას და ხველის სიხშირეს (არ მისცეთ 1 წლამდე ასაკის ბავშვს).
სველი (პროდუქტიული) ხველა არის ხველა, რომლის დროსაც სასუნთქი გზებიდან ნახველის (ბალღამის) გამოყოფა ხდება. ეს არის ორგანიზმის დამცავი რეფლექსი — ბრონქებში დაგროვილი ლორწოს, მიკრობების და უცხო ნაწილაკების გასაწმენდად. უმეტეს შემთხვევაში სველი ხველა გაციებისა და ვირუსული ინფექციის თანმხლებია და 2-3 კვირაში თავისით გადის. თუმცა, თუ ხველა 3 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება, ნახველი სისხლიანი ან ჩირქოვანი ფერისაა, ან სუნთქვის გაძნელებას თან ახლავს — აუცილებელია ექიმთან მიმართვა. სველი ხველა შეიძლება იყოს როგორც უვნებელი პროცესის, ისე სერიოზული დაავადების — პნევმონიის, ბრონქიტის ან ფილტვის ქრონიკული პათოლოგიის ნიშანი.
სველი ხველის მიზეზები მრავალფეროვანია და მოიცავს როგორც ყოველდღიურ, ისე იშვიათ პათოლოგიებს.
მწვავე ვირუსული რესპირატორული ინფექცია (ARVI/გაციება): ყველაზე გავრცელებული მიზეზი. ვირუსი იწვევს ლორწოვანი გარსის ანთებას, ლორწოს ჭარბ წარმოქმნას და ხველას, რომელიც ჩვეულებრივ 7-14 დღეში წყდება, თუმცა ზოგჯერ 3 კვირამდეც ჩერდება (პოსტინფექციური ხველა).
მწვავე ბრონქიტი: ბრონქების ანთება, უმეტესად ვირუსული ეტიოლოგიის. ხასიათდება უხვი ნახველის გამოყოფით, ზოგჯერ მომწვანო ან მოყვითალო ფერის, რაც ყოველთვის არ მიუთითებს ბაქტერიულ ინფექციაზე (NICE NG120).
პოსტნაზალური გადინება (Post-nasal drip): სინუსიტის, ალერგიული რინიტის ან გაციების დროს ლორწო ცხვირ-ხახიდან ჩადის ყელში და იწვევს სველ ხველას, განსაკუთრებით ღამით ან დილით.
პნევმონია (ფილტვის ანთება): ბაქტერიული ან ვირუსული ინფექცია ფილტვის ქსოვილში. ხველას თან ახლავს ცხელება, ტკივილი გულმკერდში და ზოგჯერ ჟანგისფერი ან ჩირქოვანი ნახველი.
ბრონქული ასთმა (ხველის ვარიანტი): ქრონიკული ანთებითი დაავადება, რომელსაც შეიძლება თან ახლდეს სველი ხველა, განსაკუთრებით ღამით, ფიზიკური დატვირთვისას ან ალერგენებთან კონტაქტის შემდეგ.
ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადება (COPD): ძირითადად მწეველებში. ხასიათდება ქრონიკული სველი ხველით, განსაკუთრებით დილის საათებში, სუნთქვის გაძნელებით.
გასტროეზოფაგური რეფლუქსი (GERD): კუჭის მჟავა საყლაპავიდან ამაღლდება და ხველას იწვევს. ხშირად ხველა ღამით ძლიერდება.
სველი ხველის თანმხლები სიმპტომები მნიშვნელოვანია დიფერენციული დიაგნოსტიკისთვის:
ნახველის ფერს დიაგნოსტიკური მნიშვნელობა აქვს: გამჭვირვალე ან თეთრი — ვირუსული; მწვანე/ყვითელი — შეიძლება ბაქტერიული; ჟანგისფერი — პნევმოკოკური პნევმონია; ვარდისფერი ქაფოვანი — ფილტვის შეშუპება.
სველი ხველის დროს დაუყოვნებლივ მიმართეთ სასწრაფო დახმარებას (112) ან გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:
ასევე აუცილებელია ექიმთან (არაგადაუდებელი) მიმართვა, თუ სველი ხველა 3 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება, ან თუ პაციენტს აქვს ქრონიკული დაავადება (გულის უკმარისობა, COPD, იმუნოსუპრესია).
როცა სველი ხველა ვირუსული ინფექციით არის გამოწვეული, შემდეგი ზომები დაგეხმარებათ:
ჰიდრატაცია: სთხიერეთ უხვი თბილი სითხე — წყალი, ჩაი, ბულიონი. ადეკვატური ჰიდრატაცია ნახველს ათხელებს და მის გამოყოფას აადვილებს.
ჰაერის ტენიანობა: ოთახში ჰაერის ტენიანობის შენარჩუნება (40-60%) ხელს უწყობს ლორწოვანი გარსის დატენიანებას. შეგიძლიათ გამოიყენოთ ჰუმიდიფაიერი ან აბაზანაში ორთქლი.
პოზიციონირება: ძილის დროს თავი ოდნავ მაღლა დაიდეთ (ბალიშით), რათა პოსტნაზალური გადინება შემცირდეს.
თაფლი (1 წელზე უფროს ასაკში): კვლევებმა აჩვენა, რომ თაფლის 1-2 ჩაის კოვზი ძილის წინ ამცირებს ხველის სიხშირეს ბავშვებში (NICE NG120 რეკომენდაცია). ჩვილებისთვის (12 თვემდე) თაფლი კატეგორიულად აკრძალულია ბოტულიზმის რისკის გამო.
ორთქლით ინჰალაცია: თბილი ორთქლი (არა ცხელი!) დაეხმარება ნახველის გათხევადებას. ფრთხილად იყავით დამწვრობის თავიდან ასაცილებლად.
მოწევის თავიდან აცილება: თამბაქოს კვამლი აღიზიანებს ბრონქებს და ხველას ამწვავებს. პასიური მოწევაც საზიანოა.
ფიზიკური აქტივობა: ძლიერი ფიზიკური დატვირთვა შეზღუდეთ, მაგრამ სრული უმოძრაობა საჭირო არ არის.
სველი ხველის სამკურნალოდ რამდენიმე ჯგუფის პრეპარატი გამოიყენება. მნიშვნელოვანია: სველი ხველის დროს ხველის მადამთრგუნავი პრეპარატები (კოდეინი, ბუტამირატი) არ უნდა გამოიყენოთ, რადგან ნახველის დაგროვება ინფექციის გამწვავებას იწვევს.
ამბროქსოლი: ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული მუკოლიზური პრეპარატი. ათხელებს ნახველს და აადვილებს მის გამოყოფას. მოზრდილებისთვის: 30 მგ დღეში 3-ჯერ.
ბრომჰექსინი: მუკოლიზური პრეპარატი, ორგანიზმში ნაწილობრივ ამბროქსოლად გარდაიქმნება. მოზრდილებისთვის: 8 მგ დღეში 3-ჯერ.
აცეტილცისტეინი (ACC): ანადგურებს ნახველის სტრუქტურას და ათხელებს მას. ეფექტურია განსაკუთრებით სქელი, ძნელად გამოსაყოფი ნახველის დროს.
ბროვინი (გუაიფენეზინი): ხელს უწყობს ნახველის გამოყოფას ბრონქების ლორწოვანიდან.
თუ ხველას ბრონქოსპაზმი თან ახლავს:
ბაქტერიული ინფექციის დადასტურების შემთხვევაში:
მნიშვნელოვანი გაფრთხილება: ანტიბიოტიკები არ უნდა მიიღოთ ექიმის დანიშნულების გარეშე. ვირუსული ხველის დროს ანტიბიოტიკი არაეფექტურია და ბაქტერიული რეზისტენტობის განვითარებას უწყობს ხელს (WHO რეკომენდაცია).
ექიმთან ვიზიტის დროს ჩვეულებრივ შემდეგი ნაბიჯები ხორციელდება:
ანამნეზი (გამოკითხვა):
ფიზიკალური გასინჯვა:
ლაბორატორიული კვლევები:
ინსტრუმენტული გამოკვლევები:
სველი ხველის პრევენცია მოიცავს სასუნთქი გზების ინფექციების თავიდან აცილებას:
ვირუსული ინფექციის შემდეგ ხველა ჩვეულებრივ 2-3 კვირაში გადის, მაგრამ ზოგ შემთხვევაში „პოსტინფექციური ხველა" 8 კვირამდეც შეიძლება გაგრძელდეს (NICE NG120). თუ ხველა 3 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება ან მძიმდება, ექიმთან მიმართვა აუცილებელია სხვა მიზეზების გამოსარიცხად.
არა აუცილებლად. მწვანე ან ყვითელი ნახველი ნეიტროფილების (თეთრი სისხლის უჯრედების) აქტივობის შედეგია და ვირუსულ ინფექციასაც შეიძლება ახლდეს. ნახველის ფერი მარტო არ არის ანტიბიოტიკის დანიშვნის საფუძველი (NICE NG120). ექიმი მთლიან კლინიკურ სურათს აფასებს — ცხელების ხანგრძლივობას, საერთო მდგომარეობას და ლაბორატორიულ მონაცემებს.
არ რეკომენდირებულია. სველი ხველა ორგანიზმის დამცავი მექანიზმია — ბრონქებიდან ნახველის, ბაქტერიების და მიკრობების გასაწმენდად. ხველის მადამთრგუნავი საშუალებები (კოდეინი, ბუტამირატი) აფერხებენ ნახველის გამოყოფას, რამაც შეიძლება ინფექციის გამწვავება გამოიწვიოს. ამის ნაცვლად, გამოიყენეთ მუკოლიზური საშუალებები (ამბროქსოლი, ACC), რომლებიც ნახველის გამოყოფას აადვილებენ.
ბავშვებში ექიმთან მიმართვა აუცილებელია, თუ: ბავშვი 3 თვეზე პატარაა და ცხელება აქვს; სუნთქვა დაჩქარებულია ან გაძნელებულია; ჩვილი უარს ამბობს კვებაზე; ხველა 2 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება; ნახველში სისხლია; ან ბავშვი ლეთარგიულია. 1 წლამდე ასაკის ბავშვებისთვის არ გამოიყენოთ თაფლი და ყოველთვის გაიარეთ კონსულტაცია პედიატრთან მედიკამენტის მიღებამდე (BNF for Children).
ნებულაიზერი პირდაპირ სასუნთქ გზებში აწვდის პრეპარატს, რაც უფრო სწრაფ ეფექტს იძლევა, განსაკუთრებით ბრონქოსპაზმის დროს. ბეროდუალი ნებულაიზერით ეფექტურია ბრონქების სპაზმის მოხსნაში. თუმცა, ჩვეულებრივი სველი ხველის დროს მუკოლიზურები ტაბლეტის ან სიროფის ფორმით სავსებით საკმარისია. ნებულაიზერის გამოყენება საჭიროა ექიმის დანიშნულებით.
სველი ხველა ნახველის გამოყოფით ხასიათდება — ბრონქებში ლორწო წარმოიქმნება და ხველის რეფლექსი მას გარეთ გამოდევნის. მშრალი ხველა ნახველის გარეშე მიმდინარეობს, ხშირად ხელის შემშლელი და მტანჯველია. მკურნალობის მიდგომა განსხვავებულია: სველ ხველაზე მუკოლიზურები და ექსპექტორანტები გამოიყენება, ხოლო მშრალ ხველაზე — ხველის მადამთრგუნავი საშუალებები. ზოგჯერ მშრალი ხველა დროთა განმავლობაში სველში გადადის, რაც ხშირად გამოჯანმრთელების ნიშანია.