ხშირი გაცივება

მოკლედ

ხშირი გაცივება — ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი წელიწადში 4-ჯერ ან მეტჯერ ავადდება ზედა სასუნთქი გზების ვირუსული ინფექციებით (ARVI). მოზრდილებისთვის ნორმად ითვლება წელიწადში 2–3 გაცივება, ბავშვებისთვის კი — 6–8-მდე (AAP). თუ გაცივება ამ ნორმას აჭარბებს, ხანგრძლივად მიმდინარეობს ან გართულებებით სრულდება (ოტიტი, სინუსიტი, პნევმონია), ეს შეიძლება მიუთითებდეს იმუნური სისტემის დასუსტებაზე. უმეტეს შემთხვევაში მიზეზი ყოფითია — სტრესი, ძილის ნაკლებობა, არასრულფასოვანი კვება — და მარტივი ცხოვრების წესის ცვლილებით გამოსწორებადია. თუმცა იშვიათ შემთხვევებში ხშირი ინფექციები სერიოზული დაავადების ნიშანი შეიძლება იყოს.

შესაძლო მიზეზები

ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

ცხოვრების წესი და გარემო ფაქტორები — სტრესი, ქრონიკული ძილის ნაკლებობა (7 საათზე ნაკლები), არასრულფასოვანი კვება ვიტამინებისა და მინერალების დეფიციტით (განსაკუთრებით D ვიტამინი, C ვიტამინი, თუთია, რკინა), ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა ან ზედმეტი ფიზიკური დატვირთვა, მოწევა და ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება.

სეზონური ფაქტორები — შემოდგომა-ზამთარში ვირუსების აქტივობა იზრდება, დახურულ სივრცეში ხანგრძლივი ყოფნა ხელს უწყობს ინფექციის გადაცემას, ხოლო ცენტრალური გათბობა ჰაერს აშრობს და ლორწოვან გარსს ასუსტებს.

ალერგიული რინიტი — ალერგია ხშირად ჰგავს გაცივებას (ცხვირის გაჭედვა, ცემინება, თვალების ქავილი) და ლორწოვანის ქრონიკულ ანთებას იწვევს, რაც ვირუსული ინფექციებისადმი მგრძნობელობას ზრდის.

საშუალო სიხშირის მიზეზები

ქრონიკული დაავადებები — შაქრიანი დიაბეტი, ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადება (COPD), ასთმა, გულის უკმარისობა, თირკმლის ქრონიკული დაავადება — ყველა ეს მდგომარეობა ასუსტებს იმუნურ პასუხს.

მედიკამენტები — კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი მიღება, იმუნოსუპრესიული თერაპია, ქიმიოთერაპია, ზოგიერთი ბიოლოგიური პრეპარატი მნიშვნელოვნად ამცირებს ორგანიზმის დაცვის უნარს.

რკინადეფიციტური ანემია — განსაკუთრებით ხშირია ქალებში; რკინის ნაკლებობა იმუნური უჯრედების ფუნქციას აქვეითებს.

D ვიტამინის დეფიციტი — საქართველოში ფართოდ გავრცელებული პრობლემაა, რადგან მზის სხივებს ზამთარში ნაკლებად ვიღებთ. D ვიტამინი იმუნური სისტემის რეგულაციაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს (BMJ 2017).

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

პირველადი იმუნოდეფიციტი — თანდაყოლილი იმუნური დარღვევები (IgA დეფიციტი, საერთო ცვლადი იმუნოდეფიციტი — CVID).

აივ ინფექცია — ხშირი, განმეორებადი ინფექციები აივ-ის ერთ-ერთი ადრეული ნიშანია.

ჰემატოლოგიური დაავადებები — ლეიკემია, ლიმფომა, მიელოდისპლასტიკური სინდრომი.

აუტოიმუნური დაავადებები — სისტემური წითელი მგლურა, რევმატოიდული ართრიტი (როგორც თავად დაავადება, ასევე მისი მკურნალობა ასუსტებს იმუნიტეტს).

თანმხლები სიმპტომები

ხშირ გაცივებას თანმხლები სიმპტომები ადიფერენცირებენ „უბრალო" მდგომარეობასა და სერიოზულ პრობლემას შორის:

• წონაში კლება უმიზეზოდ — შეიძლება მიუთითებდეს ონკოლოგიურ დაავადებაზე ან აივ-ზე
• ღამის ოფლიანობა — ლიმფომის, ტუბერკულოზის ან აივ-ის ნიშანი
• ლიმფური კვანძების მუდმივი გადიდება — საჭიროებს ჰემატოლოგის კონსულტაციას
• ჭრილობების ნელი შეხორცება — შაქრიანი დიაბეტის ან იმუნოდეფიციტის მანიშნებელი
• ხშირი აფთოზური სტომატიტი — იმუნური დეფიციტის ნიშანი
• განმეორებადი ფუნგალური ინფექციები (პირის ღრუში, სასქესო ორგანოებზე) — იმუნოდეფიციტი, დიაბეტი
• ქრონიკული დაღლილობა, რომელიც დასვენებით არ იხსნება
• დიარეა ხანგრძლივი — შეიძლება ნაწლავის იმუნური ფუნქციის დარღვევაზე მიუთითებდეს

თუ გაცივებას რომელიმე ზემოთ ჩამოთვლილი სიმპტომი ახლავს, მნიშვნელოვანია ექიმის კონსულტაცია.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:

• სუნთქვის გაძნელება ან ქოშინი — შეიძლება მიუთითებდეს პნევმონიაზე ან სეპსისზე
• მაღალი ტემპერატურა (39°C-ზე მეტი), რომელიც 3 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება და ანტიპირეტიკებით არ ეცემა
• გულმკერდის ტკივილი ან შეგრძნება, რომ გულს „აწვება"
• ცნობიერების დარღვევა — დაბნეულობა, ძლიერი ძილიანობა, ორიენტაციის დაკარგვა
• კანის გამონაყარი, რომელიც სწრაფად ვრცელდება, განსაკუთრებით — პეტექიები (წვრილი სისხლჩაქცევები)
• კისრის სიმკაცრე ტემპერატურასთან ერთად — მენინგიტის ნიშანი
• ხშირი, მძიმე ინფექციები ბავშვში — წელიწადში 2-ზე მეტი პნევმონია, 2-ზე მეტი სეფსისი, ანტიბიოტიკოთერაპიის მიუხედავად ინფექციის გაუმჯობესება (Jeffrey Modell Foundation-ის 10 გამაფრთხილებელი ნიშანი პირველადი იმუნოდეფიციტისთვის)
• პირის ღრუს კანდიდოზი მოზრდილში ცნობილი მიზეზის გარეშე

თვით-დახმარება

ხშირი გაცივების შემთხვევაში შემდეგი ღონისძიებები დაგეხმარებათ:

ჰიდრატაცია — დალიეთ დღეში მინიმუმ 1,5–2 ლიტრი სითხე (წყალი, მწვანე ჩაი, ბალახეული ჩაი, ბულიონი). თბილი სითხეები ხელს უწყობენ ლორწოვანის დატენიანებას და ლორწოს გათხელებას.

ძილი — ზრდასრულმა ადამიანმა ყოველ ღამე 7–9 საათი უნდა იძინოს (CDC). ძილის ნაკლებობა ამცირებს T-ლიმფოციტების აქტივობას და ზრდის გაცივების რისკს 4-ჯერ.

ხელების ბანა — 20 წამის განმავლობაში საპნით; ეს არის ინფექციის პრევენციის ყველაზე ეფექტიანი მეთოდი (WHO).

ჰაერის დატენიანება — შეინარჩუნეთ ოთახში 40–60% ტენიანობა. მშრალი ჰაერი აზიანებს ცხვირის ლორწოვან გარსს.

ფიზიკური აქტივობა — ზომიერი ვარჯიში (კვირაში 150 წუთი ფეხით სიარული ან ველოსიპედი) აძლიერებს იმუნურ სისტემას (ACSM). თუმცა ტემპერატურის დროს ვარჯიში აკრძალულია.

კვება — საკვებში ჩართეთ ხილი, ბოსტნეული, რძემჟავა პროდუქტები (კეფირი, მატსონი), ნიორი, ჯანჯაფილი, კაკალი, თევზი.

სტრესის მართვა — ქრონიკული სტრესი კორტიზოლის დონეს ზრდის და იმუნურ ფუნქციას აქვეითებს. სცადეთ მედიტაცია, ღრმა სუნთქვა, ბუნებაში ყოფნა.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

სიმპტომური მკურნალობა გაცივებისას

ტკივილგამაყუჩებელი და ანტიპირეტიკი:

• ნუროფენი 200მგ — იბუპროფენი, ამცირებს ტემპერატურას, თავის ტკივილს, კუნთების ტკივილს. მოზრდილთა დოზა: 200–400 მგ ყოველ 6–8 საათში, მაქსიმუმ 1200 მგ/დღეში. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის მძიმე უკმარისობისა და ორსულობის III ტრიმესტრის დროს (BNF 87).
• ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი, ეფექტიანი ანტიპირეტიკი, მოკლევადიანი გამოყენებისთვის. უნდა მოერიდოთ ხანგრძლივ მიღებას აგრანულოციტოზის რისკის გამო.
• დექსალგინი 25მგ — დექსკეტოპროფენი, ძლიერი ტკივილგამაყუჩებელი, მოკლევადიანი (3–5 დღე) გამოყენებისთვის.

ცხვირის შეშუპების მოსახსნელად:

• აფრინი — ოქსიმეტაზოლინი, ცხვირის სპრეი. იყენებთ არაუმეტეს 3–5 დღისა, წინააღმდეგ შემთხვევაში „რიკოშეტის ეფექტი" ვითარდება.
• ანტაზოლი 0.05% — ბავშვებისთვის ცხვირის წვეთები.

ხველების საწინააღმდეგო:

• ამბროქსოლი 30მგ — მუკოლიზური საშუალება, ხელს უწყობს ნახველის გათხელებას და გამოდევნას.
• ბრომჰექსინი — 8 მგ, მუკოლიზური ეფექტით.
• ბროვინი სიროფი — ბავშვებისთვის ხველის სიროფი.

ყელის ტკივილისთვის:

• ბენეთი სპრეი — ანტისეპტიკური სპრეი ყელის ტკივილის შესამსუბუქებლად.
• ბენეთი პლუსი გარგლი — ყელის გარეცხვისთვის.

იმუნიტეტის მხარდამჭერი საშუალებები

D ვიტამინი:

• დეტრივიტი 2000 სე — D3 ვიტამინის შევსებისთვის. მოზრდილთა საშუალო დოზა: 1000–2000 სე/დღეში. დეფიციტის შემთხვევაში ექიმი მაღალ დოზას დანიშნავს. D ვიტამინის დანამატების რეგულარული მიღება 12%-ით ამცირებს რესპირატორული ინფექციების სიხშირეს (BMJ 2017, მეტა-ანალიზი).
• დეტრივიტი ფორტე 5000 სე — უფრო მაღალი დოზა, მძიმე დეფიციტის კორექციისთვის, ექიმის რეკომენდაციით.
• ბიოლანდი ჯუნიორი D3 — ბავშვებისთვის D ვიტამინის წვეთები.

C ვიტამინი:

• ბენე ვიტამინი C 1000მგ — შუშხუნა ტაბლეტები. მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ C ვიტამინის რეგულარული მიღება ოდნავ ამცირებს გაცივების ხანგრძლივობას (Cochrane 2013), თუმცა პრევენციული ეფექტი შეზღუდულია.

პრობიოტიკები:

• ბიფიფორმი — ნაწლავის მიკრობიომის ბალანსის შენარჩუნება, რაც იმუნურ ფუნქციას უწყობს ხელს (WHO/FAO).
• ბიოგაია პრობიოტიკი — ბავშვებისთვის.

ანტიბიოტიკები — მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით:

გაცივება ვირუსულია და ანტიბიოტიკი არ ეხმარება! ანტიბიოტიკი (მაგ., ამოქსიკლავი 625მგ, აზიმაკი 500მგ) ინიშნება მხოლოდ ბაქტერიული გართულების (ოტიტი, სინუსიტი, პნევმონია) დროს. თვითმკურნალობა ანტიბიოტიკებით ხელს უწყობს ანტიბიოტიკორეზისტენტობის განვითარებას (NICE NG120).

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ანამნეზი: ექიმი გამოკითხავს ინფექციების სიხშირეს, ხანგრძლივობას, გართულებებს, ოჯახის ანამნეზს (იმუნოდეფიციტები), მედიკამენტებს, ცხოვრების წესს, პროფესიულ ფაქტორებს.

ლაბორატორიული კვლევები:

• სრული სისხლის ანალიზი (CBC) — ლეიკოციტების, ლიმფოციტების, ნეიტროფილების რაოდენობა; ანემიის გამორიცხვა
• C-რეაქტიული ცილა (CRP) და ESR — ანთების მარკერები
• იმუნოგლობულინების დონე (IgG, IgA, IgM) — პირველადი იმუნოდეფიციტის გამორიცხვა (ESID კრიტერიუმები)
• ფერიტინი — რკინის მარაგების შეფასება
• D ვიტამინის დონე (25-OH-D) — დეფიციტის დადგენა
• გლიკირებული ჰემოგლობინი (HbA1c) — ფარული დიაბეტის გამორიცხვა
• აივ ტესტი — განსაკუთრებით რისკ-ჯგუფებში
• ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები (TSH, T4) — ჰიპოთირეოზის გამორიცხვა

დამატებითი კვლევები (საჭიროებისამებრ): გულმკერდის რენტგენი, სინუსების CT, ლიმფოციტების სუბპოპულაციის ანალიზი (CD4/CD8), ალერგოლოგიური ტესტირება.

პრევენცია

• ვაქცინაცია — ყოველწლიური გრიპის ვაქცინა, პნევმოკოკური ვაქცინა რისკ-ჯგუფებში, COVID-19 ვაქცინა (ACIP რეკომენდაციები)
• ხელების ჰიგიენა — საპნით ხშირი დაბანა, ანტისეპტიკის გამოყენება
• სრულფასოვანი კვება — ხილ-ბოსტნეულით, ცილებით და ჯანსაღი ცხიმებით მდიდარი რაციონი
• D ვიტამინის მიღება — განსაკუთრებით ოქტომბრიდან აპრილამდე
• რეგულარული ფიზიკური აქტივობა — კვირაში 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის
• ადეკვატური ძილი — 7–9 საათი
• მოწევის შეწყვეტა — თამბაქო აზიანებს სასუნთქი გზების ლორწოვან გარსს
• სტრესის მართვა — ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობის მოვლა
• ავადმყოფ ადამიანებთან კონტაქტის მინიმიზაცია სეზონური ეპიდემიების დროს

ხშირად დასმული კითხვები

წელიწადში რამდენი გაცივება ითვლება ნორმად?

მოზრდილთათვის — 2–4, ბავშვებისთვის (განსაკუთრებით საბავშვო ბაღის ასაკში) — 6–8 ეპიზოდი წელიწადში ნორმის ფარგლებშია. თუ ეს რიცხვი მნიშვნელოვნად აჭარბებს ნორმას, გაცივება 10 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ან ყოველთვის ბაქტერიული გართულებით მთავრდება, ღირს ექიმთან მისვლა იმუნური სტატუსის შეფასებისთვის.

ეხმარება თუ არა C ვიტამინი გაცივების პრევენციას?

Cochrane-ის სისტემატური მიმოხილვის (2013) მიხედვით, C ვიტამინის ყოველდღიური მიღება (200 მგ+) არ ამცირებს გაცივების სიხშირეს ჩვეულებრივ მოსახლეობაში, თუმცა ამცირებს ხანგრძლივობას საშუალოდ 8%-ით მოზრდილებში. ფიზიკური სტრესის პირობებში (მარათონელები, ჯარისკაცები) პრევენციული ეფექტი უფრო მკაფიოა.

სჭირდება თუ არა ანტიბიოტიკი ხშირი გაცივებისას?

არა! გაცივება ვირუსული ინფექციაა და ანტიბიოტიკი ვირუსებზე არ მოქმედებს. ანტიბიოტიკი მხოლოდ ბაქტერიული გართულების (სინუსიტი, ოტიტი, პნევმონია) დროს არის საჭირო და მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით უნდა მიიღოთ. ანტიბიოტიკის უმიზნო მიღება აზიანებს ნაწლავის მიკროფლორას და ქმნის რეზისტენტულ ბაქტერიებს (NICE NG120).

შეუძლია თუ არა სტრესს იმუნიტეტის დასუსტება?

დიახ. ქრონიკული ფსიქოლოგიური სტრესი ზრდის კორტიზოლის დონეს, რაც თრგუნავს ლიმფოციტების ფუნქციას და ამცირებს ანტისხეულების წარმოქმნას. კარნეგი-მელონის უნივერსიტეტის კვლევამ (Cohen et al., 2012) აჩვენა, რომ ქრონიკული სტრესის მქონე ადამიანებში გაცივების რისკი 2–3-ჯერ მაღალია.

როდის უნდა მივმართო იმუნოლოგს?

Jeffrey Modell Foundation-ის კრიტერიუმებით, იმუნოლოგის კონსულტაცია რეკომენდებულია, თუ: წელიწადში 4-ზე მეტი ოტიტი გაქვთ; წელიწადში 2-ზე მეტი სინუსიტი; 2 თვეზე მეტი ანტიბიოტიკოთერაპია ეფექტის გარეშე; წელიწადში 2-ზე მეტი პნევმონია; ბავშვს წონაში მატება და ზრდა შეფერხებული აქვს; ან ოჯახში პირველადი იმუნოდეფიციტის შემთხვევებია.

რა როლი აქვს D ვიტამინს იმუნიტეტში?

D ვიტამინი აქტიურად მონაწილეობს როგორც თანდაყოლილი, ისე ადაპტური იმუნიტეტის რეგულაციაში. იგი ხელს უწყობს ანტიმიკრობული პეპტიდების (კათელიციდინი) წარმოქმნას. BMJ-ში გამოქვეყნებული მეტა-ანალიზის (2017) მიხედვით, D ვიტამინის დანამატების მიღება საშუალოდ 12%-ით ამცირებს მწვავე რესპირატორული ინფექციების რისკს, ხოლო მძიმე დეფიციტის მქონე ადამიანებში ეფექტი 70%-მდე აღწევს.