მენსტრუალური ტკივილი

მოკლედ

მენსტრუალური ტკივილი (დისმენორეა) — ქვედა მუცლის კრამპისებური ტკივილია, რომელიც მენსტრუაციის დაწყებამდე ან მისი პირველი დღეების განმავლობაში ჩნდება. ქალების 50-90% განიცდის ამ სიმპტომს სიცოცხლეში ერთხელ მაინც. უმეტეს შემთხვევაში ტკივილი ფიზიოლოგიურია (პირველადი დისმენორეა) და საშიშროებას არ წარმოადგენს — იგი გამოწვეულია საშვილოსნოს კუნთოვანი შეკუმშვით პროსტაგლანდინების გავლენით. თუმცა, თუ ტკივილი პროგრესულად ძლიერდება, არ ემორჩილება ჩვეულებრივ ტკივილგამაყუჩებლებს, ან თან ახლავს მძიმე სისხლდენა და ცხელება, აუცილებელია ექიმთან ვიზიტი მეორეული მიზეზების გამოსარიცხად.

შესაძლო მიზეზები

მენსტრუალური ტკივილი იყოფა ორ ძირითად კატეგორიად:

პირველადი დისმენორეა (ყველაზე ხშირი)

ეს არის ტკივილი ორგანული პათოლოგიის გარეშე. მისი მიზეზია საშვილოსნოს ენდომეტრიუმში პროსტაგლანდინების (PGF2α, PGE2) ჭარბი გამომუშავება, რაც იწვევს საშვილოსნოს ინტენსიურ შეკუმშვას და სისხლმომარაგების დროებით დარღვევას. შედეგად წარმოიქმნება იშემიური ტიპის ტკივილი. პირველადი დისმენორეა, როგორც წესი, იწყება მენარქედან (პირველი მენსტრუაციიდან) 6-12 თვეში, როდესაც ციკლები ოვულატორული ხდება. ტკივილი ძლიერია 15-25 წლის ასაკში და ხშირად მცირდება ასაკის მატებასთან და მშობიარობის შემდეგ.

მეორეული დისმენორეა (პათოლოგიური მიზეზები)

ამ შემთხვევაში ტკივილს იწვევს მენჯის ღრუს კონკრეტული დაავადება:

• ენდომეტრიოზი — ყველაზე გავრცელებული მეორეული მიზეზი. ენდომეტრიუმის ქსოვილი იზრდება საშვილოსნოს გარეთ, რაც იწვევს ქრონიკულ ანთებას და პროგრესულ ტკივილს (NICE NG73).
• საშვილოსნოს ფიბრომიომა — კეთილთვისებიანი სიმსივნეები, რომლებიც ზრდიან ტკივილს და სისხლდენის მოცულობას.
• ადენომიოზი — ენდომეტრიუმის ქსოვილის შეჭრა საშვილოსნოს კუნთოვან შრეში.
• მენჯის ღრუს ანთებითი დაავადება (PID) — ინფექციით გამოწვეული ტკივილი, ხშირად თან ახლავს ცხელება და პათოლოგიური გამონადენი.
• საკვერცხეების ცისტები — განსაკუთრებით ენდომეტრიოიდული ცისტები.
• საშვილოსნოს ყელის სტენოზი — ვიწრო ცერვიკალური არხი აძნელებს მენსტრუალური სისხლის გამოდინებას.
• საშვილოსნოშიდა სპირალი (IUD) — სპილენძის სპირალი შეიძლება გაზარდოს ტკივილი, განსაკუთრებით პირველ თვეებში.

იშვიათი მიზეზები

• საშვილოსნოს თანდაყოლილი ანომალიები (მაგ., ორრქიანი საშვილოსნო)
• საშვილოსნოს ყელის ან სხეულის პოლიპები
• ჩარჩენილი მენსტრუალური ნარჩენები

თანმხლები სიმპტომები

მენსტრუალურ ტკივილს ხშირად თან ახლავს სხვა სიმპტომები, რომლებიც ექიმს ეხმარება დიფერენციალურ დიაგნოზში:

• გულისრევა და ღებინება — პროსტაგლანდინების სისტემური ეფექტით, დამახასიათებელია პირველადი დისმენორეასთვის.
• დიარეა ან შეკრულობა — პროსტაგლანდინები ნაწლავის პერისტალტიკაზეც მოქმედებენ.
• თავის ტკივილი და თავბრუსხვევა — განსაკუთრებით მძიმე სისხლდენის ფონზე.
• წელის ტკივილი — ირადიაცია საკრალურ არეში — ტიპურია დისმენორეასთვის.
• ბარძაყის შიდა ზედაპირის ტკივილი — ნერვული ირადიაცია.
• ცხელება + პათოლოგიური გამონადენი — მიუთითებს PID-ზე ან ინფექციაზე.
• დისპარეუნია (ტკივილი სქესობრივი კავშირის დროს) — ენდომეტრიოზის ნიშანი.
• უშვილობა + პროგრესული ტკივილი — ენდომეტრიოზის ან ადენომიოზის მაჩვენებელი.
• ძლიერი, გახანგრძლივებული სისხლდენა (მენორაგია) — მიომა ან ადენომიოზი.

როდის არის გადაუდებელი

დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:

• უეცარი, მწვავე ტკივილი ქვედა მუცელში, რომელიც არ ჰგავს ჩვეულებრივ მენსტრუალურ ტკივილს — შესაძლოა მიუთითებდეს საკვერცხის ცისტის გახეთქვას ან საკვერცხის ტორსიას.
• ვაგინალური სისხლდენა ორსულობის დროს ან შესაძლო ორსულობის ფონზე — შეიძლება იყოს ექტოპიური (საშვილოსნოსგარე) ორსულობა ან მუქარის აბორტი.
• ცხელება 38°C-ზე მაღალი + ქვედა მუცლის ტკივილი + სუნიანი გამონადენი — PID ან სეპტიკური მდგომარეობა.
• ძალიან მძიმე სისხლდენა — საჭიროებს საათში 1-ზე მეტი ჰიგიენური სახსრის შეცვლას 2 საათზე მეტხანს — ანემიის და ჰიპოვოლემიის რისკი.
• გულწასვლა ან კოლაფსი სისხლდენის ფონზე.
• ტკივილი, რომელიც არ ცხრება არავითარი ტკივილგამაყუჩებლით რამდენიმე საათის განმავლობაში.
• პირველად გაჩენილი ძლიერი ტკივილი 25 წლის ასაკის შემდეგ, რომელიც პროგრესულად იზრდება ციკლიდან ციკლამდე.

თვით-დახმარება

პირველადი დისმენორეას მართვა ხშირად შესაძლებელია სახლის პირობებში:

თბილი კომპრესი: მუცლის ქვედა ნაწილზე თბილი (არა ცხელი) საგების ან თერმული ბალიშის დადება კუნთების რელაქსაციას უწყობს ხელს. კვლევებით დადასტურებულია, რომ ლოკალური სითბო ტკივილგამაყუჩებლების ეფექტურობას უტოლდება.

ფიზიკური აქტივობა: მსუბუქი ვარჯიში — სიარული, იოგა, სტრეჩინგი — ზრდის ენდორფინების გამომუშავებას და ამცირებს ტკივილს. სრული უმოძრაობა, როგორც წესი, აუარესებს სიმპტომებს.

ჰიდრატაცია: საკმარისი სითხის მიღება (1,5-2 ლიტრი წყალი დღეში) ამცირებს შებერილობას. კოფეინის, ალკოჰოლის და ძალიან მარილიანი საკვების შეზღუდვა რეკომენდებულია.

პოზიცია: მუხლების მკერდთან მოხრა ("ემბრიონის პოზა") შეიძლება შეამციროს მუცლის ღრუში წნევა.

რელაქსაცია: ღრმა სუნთქვა, მედიტაცია ან თბილი აბაზანა ხელს უწყობს კუნთოვანი სპაზმის მოხსნას.

დიეტა: ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები (თევზი, ნიგვზი), მაგნიუმით მდიდარი საკვები (ბანანი, შავი შოკოლადი, სპანახი) და ვიტამინი B1 შეიძლება შეამციროს ტკივილი (Cochrane Review, 2016).

წამლები რომელიც დაგეხმარება

არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID)

NSAID-ები მენსტრუალური ტკივილის პირველი არჩევანის პრეპარატებია, რადგან ისინი პირდაპირ ბლოკავენ პროსტაგლანდინების სინთეზს (ACOG Practice Bulletin, 2018; BNF 87).

• იბუპროფენი: ყველაზე კარგად შესწავლილი პრეპარატი დისმენორეასთვის. ნუროფენი 200მგ — 200-400 მგ ყოველ 6-8 საათში, მაქსიმუმ 1200 მგ/დღეში. მიიღეთ საკვებთან ერთად კუჭის დასაცავად. ბრუფენ რაპიდი 400მგ — სწრაფი მოქმედების ფორმა, ეფექტურია ძლიერი ტკივილისთვის.

• დექსკეტოპროფენი: დექსალგინი 25მგ — 25 მგ ყოველ 8 საათში, მაქსიმუმ 75 მგ/დღეში. ძლიერი მოქმედების NSAID, ეფექტურია, როდესაც იბუპროფენი არასაკმარისად მოქმედებს.

• დიკლოფენაკი: დიკლოფენაკი 50მგ — 50 მგ 2-3-ჯერ დღეში. ალტერნატიული NSAID კარგი ეფექტურობით. ასევე ხელმისაწვდომია რეტარდის ფორმით: დიკლო-დენკი 100მგ — 100 მგ ერთხელ დღეში.

• ეტორიკოქსიბი: არკოქსია 60მგ — სელექტიური COX-2 ინჰიბიტორი. 60 მგ ერთხელ დღეში. უფრო ნაკლებად აზიანებს კუჭს, თუმცა კარდიოვასკულარული რისკის მქონე პაციენტებში სიფრთხილეა საჭირო.

მნიშვნელოვანი: NSAID-ები უკუნაჩვენებია კუჭ-ნაწლავის წყლულის, ასთმის (ასპირინით პროვოცირებული), მძიმე თირკმლის უკმარისობის და ორსულობის III ტრიმესტრის დროს.

რჩევა: NSAID-ის მიღება დაიწყეთ მენსტრუაციის მოსალოდნელ დღემდე 1-2 დღით ადრე — ეს მნიშვნელოვნად ზრდის ეფექტურობას (NICE NG88).

ანალგეტიკები

• მეტამიზოლი (ანალგინი): ანალგინი 500მგ — 500 მგ 1-2-ჯერ დღეში. ყურადღება: იშვიათ შემთხვევებში შეიძლება გამოიწვიოს აგრანულოციტოზი.

• პარაცეტამოლი: უსაფრთხო ალტერნატივა, თუ NSAID-ები უკუნაჩვენებია. 500-1000 მგ ყოველ 6 საათში, მაქსიმუმ 4 გ/დღეში.

სპაზმოლიტიკები

• ბუტილსკოპოლამინი: ბუსკოპანი 10მგ — 10-20 მგ 3-4-ჯერ დღეში. ამცირებს საშვილოსნოს სპაზმს. კარგად შეერთდება NSAID-ებთან.

რეცეპტით გასაცემი პრეპარატები

• კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივები (COC) — ამცირებენ ენდომეტრიუმის სისქეს და პროსტაგლანდინების წარმოქმნას. ეფექტურია როგორც პირველადი, ისე ენდომეტრიოზით გამოწვეული ტკივილისთვის (NICE NG73).
• ლევონორგესტრელიანი საშვილოსნოშიდა სისტემა (LNG-IUS) — განსაკუთრებით ეფექტურია ადენომიოზისა და ენდომეტრიოზის დროს.
• ძლიერი ტკივილგამაყუჩებლები — ექიმის დანიშნულებით, როდესაც NSAID-ები არაეფექტურია.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ანამნეზი: ექიმი გკითხავთ ტკივილის ხასიათს, ლოკალიზაციას, ხანგრძლივობას, ციკლთან კავშირს, მენარქეს ასაკს, ციკლის რეგულარობას, სისხლდენის მოცულობას, სექსუალურ ანამნეზს და კონტრაცეფციის მეთოდს.

გინეკოლოგიური გასინჯვა: ორმხრივი პალპაცია — საშვილოსნოს ზომა, ფორმა, მოძრაობა, ტკივილი თუ არის კულ-დე-საკში (ენდომეტრიოზის ნიშანი).

ულტრაბგერითი გამოკვლევა (ტრანსვაგინალური): პირველი არჩევანის კვლევა. ავლენს მიომებს, ადენომიოზს, საკვერცხის ცისტებს, ენდომეტრიუმის სისქეს.

ლაბორატორიული ანალიზები:

• სისხლის საერთო ანალიზი — ანემიის გამოსარიცხად
• CRP / ESR — ანთებითი პროცესის შესაფასებლად
• ორსულობის ტესტი (β-hCG) — ექტოპიური ორსულობის გამოსარიცხად
• ვაგინალური ნაცხი / STI სკრინინგი — PID-ის ეჭვის შემთხვევაში

დამატებითი კვლევები: MRI მენჯის ღრუს — ენდომეტრიოზის ეჭვისას; ჰისტეროსკოპია — საშვილოსნოს ღრუს პათოლოგიისას; ლაპაროსკოპია — ენდომეტრიოზის დიაგნოსტიკის ოქროს სტანდარტი.

პრევენცია

• რეგულარული ფიზიკური აქტივობა: კვირაში 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში ამცირებს დისმენორეის სიმძიმეს (WHO რეკომენდაცია).
• დაბალანსებული კვება: ომეგა-3, მაგნიუმი, ვიტამინი D, კალციუმი — კვლევებით დადასტურებულია მათი სასარგებლო ეფექტი.
• მოწევის შეწყვეტა: თამბაქო აუარესებს მენჯის ღრუს სისხლმომარაგებას და ზრდის ტკივილს.
• სტრესის მართვა: ქრონიკული სტრესი ზრდის ტკივილისადმი მგრძნობელობას.
• ჰორმონალური კონტრაცეფცია: თუ ტკივილი ხშირი და ძლიერია, ექიმმა შეიძლება რეკომენდაცია გაუწიოს COC-ებს პროფილაქტიკურად.
• NSAID-ების პრევენციული მიღება: მენსტრუაციის მოსალოდნელ დღემდე 1 დღით ადრე დაწყება.

ხშირად დასმული კითხვები

მენსტრუალური ტკივილი ნორმალურია?

დიახ, ზომიერი ტკივილი ქვედა მუცელში მენსტრუაციის პირველ 1-3 დღეს ფიზიოლოგიურია და ქალების უმრავლესობას აღენიშნება. თუმცა, თუ ტკივილი ხელს გიშლით ყოველდღიურ საქმიანობაში, სამსახურში ან სწავლაში, და ტკივილგამაყუჩებლები ვერ უმკლავდებიან — ეს აღარ არის „ნორმა" და ექიმთან ვიზიტია საჭირო.

შეიძლება მენსტრუალური ტკივილის დროს ვარჯიში?

დიახ, და რეკომენდებულიცაა! მსუბუქი და ზომიერი ფიზიკური აქტივობა (სიარული, იოგა, ცურვა) ხელს უწყობს ენდორფინების გამოყოფას და ტკივილის შემცირებას. მძიმე ძალოვანი ვარჯიში არ არის აუცილებლად საზიანო, მაგრამ მოუსმინეთ თქვენს სხეულს.

რა ასაკში უნდა ვიფიქრო ენდომეტრიოზზე?

თუ ტკივილი პროგრესულად იზრდება ციკლიდან ციკლამდე, არ ემორჩილება NSAID-ებს, თან ახლავს ტკივილი სქესობრივი კავშირის დროს ან ნაწლავის/შარდის ბუშტის სიმპტომები ციკლის დროს — ენდომეტრიოზის გამოკვლევა ნებისმიერ ასაკში (მენარქედან მოყოლებული) აუცილებელია. საშუალოდ, ენდომეტრიოზის დიაგნოსტირებას 7-10 წელი სჭირდება — ნუ გადადებთ ექიმთან ვიზიტს.

NSAID-ების ხანგრძლივი მიღება საშიშია?

NSAID-ების მიღება მხოლოდ მენსტრუაციის 2-3 დღის განმავლობაში, თვეში ერთხელ, ჯანმრთელი ქალებისთვის უსაფრთხოა. თუმცა, კუჭ-ნაწლავის პრობლემების (წყლული, გასტრიტი) ან თირკმლის დაავადების არსებობისას ალტერნატიული მკურნალობა უნდა განიხილოთ ექიმთან ერთად.

ტკივილი მშობიარობის შემდეგ გაივლის?

ბევრ ქალში პირველადი დისმენორეა მშობიარობის შემდეგ მცირდება ან სრულად ქრება — ეს დაკავშირებულია საშვილოსნოს ყელის გაფართოებასთან და ნერვული ბოჭკოების ცვლილებებთან. თუმცა, მეორეული დისმენორეა (მაგ., ენდომეტრიოზით გამოწვეული) მშობიარობის შემდეგ შეიძლება არ გაუმჯობესდეს და სპეციფიკურ მკურნალობას საჭიროებს.

როდის მივმართო გინეკოლოგს?

მიმართეთ ექიმს, თუ: ტკივილი ძლიერდება ციკლიდან ციკლამდე; NSAID-ები აღარ ეხმარება; სისხლდენა 7 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ან ძალიან ძლიერია; ტკივილი ციკლის შუა პერიოდშიც გაქვთ; 25 წლის ასაკის შემდეგ პირველად გაჩნდა ძლიერი ტკივილი; ან გაქვთ ნაყოფიერების პრობლემები.