ოსტეოართროზი

მოკლედ

ოსტეოართროზი (ოა) არის სახსრების ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული დაავადება, რომლის დროსაც ხრტილოვანი ქსოვილი თანდათან ცვდება და თხელდება. დაავადება ძირითადად აწუხებს 50 წელს გადაცილებულ ადამიანებს, განსაკუთრებით ქალებს. ყველაზე ხშირად ზიანდება მუხლის, თეძოს, ხელის თითების და ხერხემლის სახსრები. ძირითადი სიმპტომებია: ტკივილი მოძრაობისას, სახსრის შებოჭვა დილით, შეშუპება და მოძრაობის შეზღუდვა. დიაგნოზი ეფუძნება კლინიკურ სურათს და რენტგენოგრაფიას. მკურნალობა კომპლექსურია — მოიცავს ცხოვრების წესის ცვლილებას (წონის კორექცია, ვარჯიში), ტკივილგამაყუჩებელ და ანთების საწინააღმდეგო მედიკამენტებს, ფიზიოთერაპიას, ხოლო მძიმე შემთხვევებში — სახსრის ენდოპროთეზირებას. დაავადება სრულად განუკურნებელია, მაგრამ სწორი მართვით შესაძლებელია ტკივილის კონტროლი და ცხოვრების ხარისხის შენარჩუნება.

რა არის და როგორ ხდება

ოსტეოართროზი არის დეგენერაციული სახსრის დაავადება, რომლის დროსაც დაზიანების პროცესი მოიცავს არა მხოლოდ ხრტილს, არამედ მთელ სახსარს — ქვეხრტილოვან ძვალს, სინოვიალურ გარსს, იოგებს, კაფსულას და პერიარტიკულარულ კუნთებს.

ხრტილის დაზიანების მექანიზმი: ნორმალურ სახსარში ჰიალინური ხრტილი ასრულებს ამორტიზატორის ფუნქციას — იგი ძვლის ზედაპირს ფარავს და მოძრაობისას ხახუნს ამცირებს. ოსტეოართროზის დროს ხრტილის ქონდროციტები (ხრტილის უჯრედები) ვეღარ ახერხებენ ქსოვილის ადეკვატურ აღდგენას. ხრტილის მატრიქსში მცირდება პროტეოგლიკანებისა და კოლაგენის რაოდენობა, ხრტილი თხელდება, ხდება ბზარიანი და საბოლოოდ ძვლის ზედაპირი ღია რჩება.

ანთებითი კომპონენტი: მიუხედავად იმისა, რომ ოსტეოართროზს ტრადიციულად „არაანთებით" დაავადებად მიიჩნევდნენ, დღეს ცნობილია, რომ დაბალი ინტენსივობის ქრონიკული ანთება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. სინოვიალური გარსის ანთება (სინოვიტი) იწვევს სახსრის შეშუპებას და ტკივილის გაძლიერებას.

ძვლოვანი ცვლილებები: ხრტილის განადგურების პარალელურად, ქვეხრტილოვანი ძვალი სქელდება (სკლეროზი), ჩნდება ძვლოვანი გამონაზარდები — ოსტეოფიტები, ხოლო ძვლის სისქეში შეიძლება წარმოიქმნას კისტები. ეს ცვლილებები სახსრის ბიომექანიკას არღვევს, რაც კიდევ უფრო აჩქარებს დეგენერაციას.

პროცესი, როგორც წესი, ნელი და პროგრესირებადია — წლების განმავლობაში ვითარდება, თუმცა ზოგჯერ ტრავმის შემდეგ შედარებით სწრაფად შეიძლება პროგრესირება (პოსტტრავმული ოსტეოართროზი).

ვინ რისკის ჯგუფშია

ოსტეოართროზის განვითარების რისკზე მრავალი ფაქტორი ახდენს გავლენას:

• ასაკი — ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკ-ფაქტორი. 65 წელს ზემოთ ადამიანების 50%-ზე მეტს აქვს ოსტეოართროზის რენტგენოლოგიური ნიშნები (WHO, 2023).
• სქესი — 50 წლის შემდეგ ქალებში მუხლისა და ხელის ოსტეოართროზი უფრო ხშირია, რაც ნაწილობრივ ჰორმონალურ ცვლილებებთან არის დაკავშირებული (ესტროგენის დაცემა მენოპაუზის შემდეგ).
• ჭარბი წონა და სიმსუქნე — ყოველი 5 კგ ჭარბი წონა მუხლის ოსტეოართროზის რისკს დაახლოებით 35%-ით ზრდის. წონა ზრდის მექანიკურ დატვირთვას და ცხიმოვან ქსოვილში წარმოქმნილი ანთებითი ციტოკინები ხრტილს აზიანებს.
• გენეტიკა — ოჯახური ანამნეზი, განსაკუთრებით ხელის და თეძოს სახსრის ოსტეოართროზის დროს, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
• ტრავმები — სახსრის ტრავმები (მენისკის, ჯვარედინი იოგების დაზიანება) მნიშვნელოვნად ზრდის პოსტტრავმული ოსტეოართროზის რისკს.
• პროფესია და ფიზიკური დატვირთვა — მძიმე ფიზიკური შრომა, მუხლზე ხშირი მოხრა-გაშლა, ხანგრძლივი დგომა.
• სპორტი — პროფესიონალ სპორტსმენებში, განსაკუთრებით ფეხბურთელებსა და მოჭიდავეებში, სახსრების ოსტეოართროზი ადრეულ ასაკში ვითარდება.
• თანმხლები დაავადებები — მეტაბოლური სინდრომი, შაქრიანი დიაბეტი, ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქცია.

სიმპტომები

ოსტეოართროზის კლინიკური სურათი თანდათანობით ვითარდება. ძირითადი სიმპტომებია:

• ტკივილი — ყველაზე ხშირი საჩივარი. ტიპიურად ტკივილი მოძრაობისას ჩნდება და მოსვენებისას მცირდება. დაავადების პროგრესირებისას ტკივილი მოსვენების დროსაც შეიძლება შეგაწუხოთ, განსაკუთრებით ღამით.
• დილის შებოჭვა — სახსრის სიმტკიცე გაღვიძების შემდეგ, როგორც წესი, 30 წუთზე ნაკლები ხანგრძლივობის (რევმატოიდული ართრიტისგან განსხვავებით, სადაც შებოჭვა საათობით გრძელდება).
• „გაშლა-მოხრის" ტკივილი — სახსრის მოძრაობის დაწყებისას განსაკუთრებით ძლიერი ტკივილი, რომელიც მოძრაობის გაგრძელებისას ნაწილობრივ მცირდება.
• შეშუპება — სინოვიტის დროს სახსარი ფორმას კარგავს, ზომაში იზრდება.
• კრეპიტაცია — მოძრაობისას სახსრიდან კრჭიალის, ხრაშუნის ხმა.
• მოძრაობის შეზღუდვა — თანდათან მცირდება სახსრის მოხრა-გაშლის ამპლიტუდა.
• დეფორმაცია — განსაკუთრებით ხელის თითების (ჰებერდენისა და ბუშარის კვანძები) და მუხლის სახსრის დროს (ვარუსული ან ვალგუსური დეფორმაცია).

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• სახსრის „ბლოკირება" — თავისუფალი ხრტილის ფრაგმენტის მოხვედრისას სახსრის ღრუში
• ინსტაბილურობის შეგრძნება — „ფეხი მეკეცება"
• კუნთების ატროფია — დაზიანებული სახსრის მიმდებარე კუნთოვნობის შესუსტება

ტკივილის ინტენსივობა შეიძლება მერყეობდეს — არის გამწვავების პერიოდები (შეტევები) და შედარებით მშვიდი ფაზები.

დიაგნოსტიკა

ოსტეოართროზის დიაგნოსტიკა ძირითადად კლინიკურ შეფასებასა და ვიზუალიზაციას ეფუძნება (NICE guideline NG226, 2022):

კლინიკური გამოკვლევა:

• ანამნეზის შეგროვება — ტკივილის ხასიათი, ლოკალიზაცია, ხანგრძლივობა, გამწვავების ფაქტორები
• ფიზიკალური გასინჯვა — სახსრის დეფორმაცია, შეშუპება, პალპაციის ტკივილი, კრეპიტაცია, მოძრაობის მოცულობა

რენტგენოგრაფია — პირველი რიგის კვლევა. ტიპიური ნიშნებია:

• სახსრის ნაპრალის შევიწროვება
• ქვეხრტილოვანი ძვლის სკლეროზი
• ოსტეოფიტები (ძვლოვანი გამონაზარდები)
• ქვეხრტილოვანი კისტები

მნიშვნელოვანია: რენტგენოლოგიური ცვლილებების სიმძიმე ყოველთვის არ შეესაბამება ტკივილის ინტენსივობას.

ლაბორატორიული კვლევები:

• სისხლის ზოგადი და ბიოქიმიური ანალიზი — ძირითადად გამორიცხვის მიზნით (რევმატოიდული ართრიტი, ფოდაგრა)
• C-რეაქტიული ცილა (CRP) და ერითროციტების დალექვის სიჩქარე (ედს) — ჩვეულებრივ ნორმის ფარგლებშია ან ოდნავ მომატებული
• რევმატოიდული ფაქტორი, ანტი-CCP — უარყოფითია (გამორიცხავს რევმატოიდულ ართრიტს)
• შარდმჟავას დონე — ფოდაგრის გამორიცხვისთვის

MRI — სპეციალური ჩვენებით: ადრეული დიაგნოსტიკისთვის, ხრტილის, მენისკის, იოგების მდგომარეობის შეფასებისთვის.

სინოვიალური სითხის ანალიზი — შეშუპებული სახსრიდან სითხის ამოღება ინფექციური ართრიტის ან კრისტალური ართროპათიის (ფოდაგრა) გამორიცხვისთვის.

მკურნალობა — წამლები

ოსტეოართროზის ფარმაკოთერაპია საფეხურეობრივ მიდგომას ეყრდნობა (NICE NG226, 2022; EULAR 2019):

პირველი რიგის მედიკამენტები

პარაცეტამოლი (აცეტამინოფენი) — ტკივილის დროს ამოსავალი საფეხური, თუმცა ბოლო წლებში მისი ეფექტურობა ოსტეოართროზის დროს ეჭვის ქვეშ დადგა. მაქსიმალური დოზა — 4 გ/დღეში. ღვიძლის დაავადების მქონე პაციენტებმა დოზა ექიმთან უნდა შეათანხმონ.

ადგილობრივი არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები (აასს) — მუხლის და ხელის ოსტეოართროზის დროს პირველი არჩევანია ადგილობრივი ფორმები, რადგან სისტემური გვერდითი მოვლენების რისკი მინიმალურია:

• დიკლოფენაკის გელი 1% 40გ — წაისვით დაზიანებული სახსრის მიდამოზე დღეში 3-4-ჯერ
• არტოქსანი გელი 1% 45გ — ადგილობრივი გელი, დღეში 2-3-ჯერ
• ამელოტექსი გელი 1.5% 60გ — მელოქსიკამის ადგილობრივი ფორმა

პერორალური აასს — როდესაც ადგილობრივი მკურნალობა საკმარისი არაა:

• დიკლოფენაკი 50მგ — 50 მგ დღეში 2-3-ჯერ (მაქსიმალური 150 მგ/დღე). გულ-სისხლძარღვთა და კუჭ-ნაწლავის რისკების გათვალისწინებით, შეძლებისდაგვარად მოკლე კურსით
• დიკლო-დენკი 50მგ — 50 მგ, ანალოგიური დოზირება
• არკოქსია 60მგ — ეტორიკოქსიბი 60 მგ დღეში ერთხელ. COX-2 სელექტიური ინჰიბიტორი — კუჭ-ნაწლავის გვერდითი მოვლენების ნაკლები რისკით (EMA SmPC)
• არკოქსია 90მგ — მწვავე გამწვავების დროს 90 მგ, მაქსიმუმ 7 დღე
• არტოქსანი 20მგ კაფსულა — ტენოქსიკამი 20 მგ/დღეში

მნიშვნელოვანი: აასს-ით მკურნალობისას კუჭის დაცვისთვის რეკომენდებულია პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი (PPI), განსაკუთრებით 65 წელს ზემოთ პაციენტებში (BNF 87, 2024).

მეორე რიგის მედიკამენტები

ინტრაარტიკულარული კორტიკოსტეროიდები — სახსარში ინექცია მწვავე სინოვიტის და ძლიერი ტკივილის დროს:

• დექსამეტაზონი 4მგ — ექიმის მიერ შეყვანა სახსარში
• ეფექტი, როგორც წესი, 2-6 კვირა გრძელდება. წელიწადში 3-4-ჯერ მეტი ინექცია არ რეკომენდებულია

ტრამადოლი / ძლიერი ტკივილგამაყუჩებლები — მხოლოდ მაშინ, როდესაც აასს კონტრაინდიცირებულია ან არაეფექტურია, მოკლე კურსით. დამოკიდებულების რისკის გათვალისწინებით, მკაცრად ექიმის ზედამხედველობით.

დამხმარე მედიკამენტები

კუნთის რელაქსანტები — კუნთის სპაზმის თანხლებისას:

• ბაკლოფენი 10მგ — 10 მგ დღეში 3-ჯერ, თანდათანობით გაზრდით

ადგილობრივი ტკივილგამაყუჩებელი ინექციები:

• დექსალგინი 2მლ — დექსკეტოპროფენი 50 მგ/2 მლ, ი/მ ინექცია მწვავე ტკივილის დროს, 2-3 დღის მანძილზე
• დექსალგინი 25მგ ტაბლეტი — პერორალური ფორმა, მწვავე ტკივილის შემთხვევაში 25 მგ ყოველ 8 საათში

ქონდროპროტექტორები:

• ალფლუტოპი 1მლ — ზღვის ბიოაქტიური კონცენტრატი, ინტრაარტიკულარული ან ინტრამუსკულარული ინექცია. მტკიცებულებათა ბაზა შეზღუდულია, თუმცა ზოგიერთ პაციენტში სიმპტომატური ეფექტი აღინიშნება

ანტიდეპრესანტები — ქრონიკული ტკივილის სინდრომის მართვისთვის:

• ამიტრიპტილინი 25მგ — დაბალი დოზით (10-25 მგ ღამით), ტკივილის მოდულაციისა და ძილის გაუმჯობესებისთვის

ცხოვრების წესი

არაფარმაკოლოგიური მიდგომები ოსტეოართროზის მართვის საფუძველია (OARSI, 2019; EULAR 2023):

წონის კორექცია — ჭარბწონიან პაციენტებში სხეულის წონის 5-10%-ით შემცირება მუხლის ტკივილს მნიშვნელოვნად ამცირებს. ყოველი დაკარგული კილოგრამი მუხლის სახსარზე 4-ჯერ მეტ დატვირთვას ხსნის.

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული, ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში (კვირაში მინიმუმ 150 წუთი)
• რეკომენდებულია: ცურვა, წყალში ვარჯიში, ველოსიპედი, იოგა, სიარული
• კუნთების განმტკიცების ვარჯიშები — კვადრიცეფსის გაძლიერება მუხლის ოსტეოართროზის დროს
• თავიდან აარიდეთ: სირბილი, ნახტომები, ხანგრძლივი ჩოქვა

კვება:

• ხილი, ბოსტნეული, თევზი (ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები)
• ანტიოქსიდანტებით მდიდარი საკვები (ვიტამინი C, E)
• თავიდან აარიდეთ გადამუშავებული საკვები, ჭარბი შაქარი

ორთოპედიული საშუალებები:

• ორთოპედიული ფეხსაცმელი ან ჩანართები
• საყრდენი ჯოხი (საპირისპირო ხელში) — მუხლის/თეძოს დატვირთვის შესამცირებლად
• მუხლის ბანდაჟი

ფიზიოთერაპია — თერმული პროცედურები, ულტრაბგერა, ელექტრომიოსტიმულაცია.

ძილი — ადეკვატური ძილი (7-8 საათი) ქრონიკული ტკივილის მართვაში მნიშვნელოვანია.

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ოსტეოართროზი პროგრესირებს და შემდეგ გართულებებს იწვევს:

• სახსრის სრული დესტრუქცია — ხრტილის განადგურება ძვალ-ძვალზე კონტაქტს იწვევს, რაც ძლიერი ტკივილითა და ფუნქციის სრული დაკარგვით ვლინდება. ეს პროცესი 5-15 წლის მანძილზე ვითარდება.
• მობილურობის დაკარგვა — განსაკუთრებით მუხლისა და თეძოს ოსტეოართროზის დროს, პაციენტი შეიძლება ეტლთან მიჯაჭვული გახდეს.
• კუნთების ატროფია — ტკივილის გამო ფიზიკური აქტივობის შემცირება კუნთების შესუსტებას იწვევს, რაც მანკიერ წრეს ქმნის.
• ფსიქოლოგიური პრობლემები — ქრონიკული ტკივილი და შეზღუდული მობილურობა ხშირად იწვევს დეპრესიას და შფოთვას (პაციენტთა 20-30%-ში).
• გულ-სისხლძარღვთა რისკი — უმოძრაო ცხოვრების წესი კარდიოვასკულარული დაავადებების რისკს ზრდის.
• დაცემის რისკი — მუხლის ინსტაბილურობა ხანდაზმულებში დაცემებისა და მოტეხილობების რისკს ზრდის.
• აასს-ის გრძელვადიანი გვერდითი მოვლენები — კუჭის წყლული, თირკმლის ფუნქციის დაქვეითება, გულ-სისხლძარღვთა მოვლენები.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ოსტეოართროზი ქრონიკული, პროგრესირებადი დაავადებაა, რომლის სრული განკურნება შეუძლებელია. თუმცა პროგნოზი მნიშვნელოვნად განსხვავდება პაციენტებს შორის:

• პაციენტთა საკმაოდ დიდ ნაწილში დაავადება ნელი პროგრესირებით მიმდინარეობს და კონსერვატიული მკურნალობით კარგად კონტროლდება.
• 10-15%-ს საბოლოოდ სახსრის ენდოპროთეზირება ესაჭიროება. მუხლის ან თეძოს პროთეზირების შედეგები, როგორც წესი, ძალიან კარგია — პაციენტთა 90%-ზე მეტი კმაყოფილია ოპერაციის შედეგებით 15 წლის შემდეგაც (NICE, 2020).
• წონის კონტროლი, რეგულარული ვარჯიში და სახსრის სწორი მართვა პროგრესირებას მნიშვნელოვნად ანელებს.
• დაავადება სიცოცხლის ხანგრძლივობას პირდაპირ არ ამცირებს, მაგრამ ცხოვრების ხარისხზე არსებით გავლენას ახდენს.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ ან მალე მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:

• სახსრის მკვეთრი შეშუპება, სიწითლე და ცხელება — შეიძლება ინფექციური ართრიტი ან ფოდაგრის შეტევა იყოს, რაც გადაუდებელ მკურნალობას მოითხოვს
• ტკივილი, რომელიც ღამით გაძლიერდება და მოსვენების დროს არ მცირდება — მოითხოვს სხვა, უფრო სერიოზული პათოლოგიის (მათ შორის ონკოლოგიური) გამორიცხვას
• სახსრის უეცარი „ბლოკირება" — მოძრაობა შეუძლებელი ხდება
• ტკივილი, რომელიც აასს-ის მიუხედავად პროგრესირებს — მკურნალობის გადახედვა და ინტრაარტიკულარული ინექციის ან ქირურგიული ჩარევის განხილვაა საჭირო
• სიარულის მნიშვნელოვანი გაძნელება — საყოფაცხოვრებო აქტივობების შესრულება შეუძლებელი ხდება
• სხეულის ტემპერატურის მომატება სახსრის ტკივილთან ერთად — სეპტიური ართრიტის სიმპტომი შეიძლება იყოს

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მოხმარება ოსტეოართროზის მკურნალობის დროს?

ზომიერი ალკოჰოლის მოხმარება (დღეში 1 ერთეულამდე ქალებისთვის, 2 ერთეულამდე მამაკაცებისთვის) ჩვეულებრივ ნებადართულია, თუმცა გაითვალისწინეთ, რომ ალკოჰოლი აასს-ით (დიკლოფენაკი, ეტორიკოქსიბი) მკურნალობისას კუჭ-ნაწლავის სისხლდენის რისკს ზრდის, ხოლო პარაცეტამოლთან ერთად ღვიძლზე დამატებით ტოქსიკურ ზემოქმედებას ახდენს. ამიტომ მედიკამენტების მიღების პერიოდში ალკოჰოლის მინიმიზაცია მიზანშეწონილია.

შეიძლება თუ არა ვარჯიში ოსტეოართროზის დროს?

არა მხოლოდ შეიძლება, არამედ აუცილებელია! ფიზიკური აქტივობის სრული შეწყვეტა დაავადებას აუარესებს. რეკომენდებულია დაბალი ზემოქმედების ვარჯიშები — ცურვა, ველოსიპედი, იოგა, პილატესი, სიარული. კვადრიცეფსის გამაძლიერებელი ვარჯიშები მუხლის ოსტეოართროზის ტკივილს 20-30%-ით ამცირებს (Cochrane Review, 2022). ვარჯიშის პროგრამა ფიზიოთერაპევტთან უნდა შეადგინოთ.

ორსულობის დროს როგორ ვმკურნალობ ოსტეოართროზს?

ორსულობის დროს მედიკამენტების არჩევანი შეზღუდულია. აასს (დიკლოფენაკი, იბუპროფენი) III ტრიმესტრში კატეგორიულად კონტრაინდიცირებულია, ხოლო I-II ტრიმესტრში მხოლოდ მკაცრი ჩვენებით. პარაცეტამოლი შედარებით უსაფრთხოა, მაგრამ მინიმალური ეფექტური დოზით. ძირითადი აქცენტი ფიზიოთერაპიაზე, ვარჯიშებზე, ორთოპედიულ საშუალებებსა და ცივ/თბილ კომპრესებზე უნდა იყოს. აუცილებლად მიმართეთ ექიმს მკურნალობის სქემის შესათანხმებლად.

ბრენდული და გენერიკული პრეპარატები ერთნაირად მოქმედებს?

დიახ, ფარმაცევტული თვალსაზრისით გენერიკული პრეპარატები ბრენდულის ბიოეკვივალენტურია — ანუ ერთნაირი აქტიური ნივთიერება, ერთნაირი დოზით, ერთნაირი ბიოშეთვისებით. მაგალითად, დიკლო-დენკი 50მგ და დიკლოფენაკი 50მგ ერთი და იგივე ნივთიერებას შეიცავს. არჩევანი ექიმთან უნდა განიხილოთ, განსაკუთრებით თუ ერთ პრეპარატზე გვერდითი მოვლენა აღგენიშნათ.

შეიძლება თუ არა მართვა და მუშაობა ოსტეოართროზის დროს?

ოსტეოართროზი, როგორც წესი, მართვას და მუშაობას არ უშლის ხელს, თუმცა გაითვალისწინეთ: ზოგიერთი ტკივილგამაყუჩებელი (ტრამადოლი, ამიტრიპტილინი ღამით) თავბრუსხვევას და ძილიანობას იწვევს, რაც მართვის უნარზე გავლენას ახდენს. სამუშაო ადგილზე ერგონომიული ცვლილებები (მაღალი სკამი, ხელის საყრდენები) მნიშვნელოვნად გაუმჯობესებს კომფორტს.

რა ვქნა, თუ შვებულებაში/მოგზაურობისას ტკივილი გამიძლიერდა?

ყოველთვის იქონიეთ თან სწრაფად მოქმედი ტკივილგამაყუჩებელი — დექსალგინი 25მგ ან არკოქსია 60მგ გამოდგება. ადგილობრივი დიკლოფენაკის გელი ასევე სასარგებლოა. გრძელი ფრენის ან მგზავრობის დროს რეგულარულად მოიძრავეთ, გაჭიმეთ ფეხები ყოველ 1-2 საათში. ცივი კომპრესი (ყინულის პარკი) შეშუპების შემცირებაში დაგეხმარებათ.