აღწერა
ვირუსული ან ბაქტერიული — ცხელება, ხველა, ცხვირის გამოცდა, ყელის ტკივილი. ვირუსული — სიმპტომატური მკურნალობა. ბაქტერიული — ანტიბიოტიკი (ამოქს. ან აზიტრო.).
Respiratory tract infection · ICD-10 J06
ვირუსული ან ბაქტერიული — ცხელება, ხველა, ცხვირის გამოცდა, ყელის ტკივილი. ვირუსული — სიმპტომატური მკურნალობა. ბაქტერიული — ანტიბიოტიკი (ამოქს. ან აზიტრო.).
სასუნთქი გზების ინფექცია (სგი) — ეს არის ვირუსული ან ბაქტერიული წარმოშობის ანთებითი დაავადება, რომელიც აზიანებს ცხვირს, ხახას, ხორხს, ტრაქეას, ბრონქებს ან/და ფილტვებს. განასხვავებენ ზემო სასუნთქი გზების ინფექციას (გაციება, ფარინგიტი, სინუსიტი, ოტიტი) და ქვემო სასუნთქი გზების ინფექციას (ბრონქიტი, პნევმონია). ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დაავადებაა მსოფლიოში — ზრდასრული ადამიანი წელიწადში საშუალოდ 2–4-ჯერ ავადდება, ბავშვები კი — 6–8-ჯერ. უმეტეს შემთხვევაში მიმდინარეობა მსუბუქია და თვითშეზღუდული, მაგრამ ხანდაზმულებში, ჩვილებში და იმუნოდეფიციტურ პაციენტებში შესაძლოა სერიოზული გართულებები განვითარდეს. მკურნალობა ძირითადად სიმპტომურია: სითბო, ჰიდრატაცია, ანტიპირეტიკები და ხველის საწინააღმდეგო საშუალებები. ანტიბიოტიკები მხოლოდ ბაქტერიული ინფექციის დადასტურების ან მაღალი ალბათობის შემთხვევაში ინიშნება.
სასუნთქი გზების ინფექცია აზიანებს სასუნთქ სისტემას — ცხვირის ღრუდან ფილტვის ალვეოლებამდე. ანატომიურად სასუნთქ გზებს ყოფენ ორ ნაწილად:
პათოფიზიოლოგია. გამომწვევი მიკროორგანიზმი (90%-ზე მეტ შემთხვევაში — ვირუსი) ჰაერწვეთოვანი ან კონტაქტურ-საყოფაცხოვრებო გზით ხვდება სასუნთქი გზების ლორწოვან გარსზე. ვირუსი (რინოვირუსი, გრიპის ვირუსი, RSV, კორონავირუსი, ადენოვირუსი და სხვა) აინფიცირებს ეპითელურ უჯრედებს, იწვევს მათ დესტრუქციას და ადგილობრივ ანთებას. ორგანიზმი პასუხობს იმუნური რეაქციით: იზრდება სისხლის მიდინება, გამოიმუშავება ანთებითი მედიატორები (ციტოკინები, პროსტაგლანდინები), ვითარდება შეშუპება, ლორწოს ჰიპერსეკრეცია და ტკივილი.
ბაქტერიული ინფექცია (სტრეპტოკოკი, ჰემოფილუს ინფლუენცე, მორაქსელა კატარჰალისი, პნევმოკოკი) შესაძლოა იყოს პირველადი ან მეორადი — ვირუსული ინფექციის შემდგომი გართულება. ბაქტერიის შემთხვევაში ანთება უფრო ღრმაა, შესაძლოა ჩირქოვანი ექსუდატის წარმოქმნა და ქსოვილის ნეკროზი.
ბავშვებში სასუნთქი გზები ანატომიურად უფრო ვიწროა, იმუნური სისტემა მოუმწიფებელია, ამიტომ ინფექცია უფრო ხშირად და მძიმედ მიმდინარეობს. ხანდაზმულებში მუკოცილიარული კლირენსი შესუსტებულია, რაც ინფექციის გავრცელებას ხელს უწყობს.
სასუნთქი გზების ინფექცია ნებისმიერ ადამიანს შეიძლება შეემთხვას, მაგრამ გარკვეულ ჯგუფებში რისკი მნიშვნელოვნად მომატებულია:
სეზონურობაც მნიშვნელოვანია — შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში ინფექციების სიხშირე მკვეთრად იზრდება.
სიმპტომები დამოკიდებულია ინფექციის ლოკალიზაციასა და გამომწვევ მიკროორგანიზმზე.
მნიშვნელოვანია: ზემო სასუნთქი გზების ინფექციის დროს სიმპტომები ჩვეულებრივ მსუბუქია და 7–10 დღეში თავისთავად გადის. თუ სიმპტომები 10 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება, მძიმდება ან ბრუნდება გაუარესებით — ეს შეიძლება მიუთითებდეს ბაქტერიულ გართულებაზე (NICE, 2024).
ბავშვებში დამატებით ყურადღება უნდა მიექცეს: ჭამის უარყოფას, გაღიზიანებას, ციანოზს (ტუჩებისა და კანის მოლურჯებას), ნეკნთაშუა შევარდნას სუნთქვისას.
სასუნთქი გზების ინფექციის დიაგნოზი უმეტეს შემთხვევაში კლინიკურია — ეყრდნობა ანამნეზს და ფიზიკალურ გასინჯვას.
კლინიკური შეფასება:
ლაბორატორიული კვლევები (საჭიროებისამებრ):
ინსტრუმენტული კვლევები:
NICE-ის რეკომენდაციით (2024), გაუთავებელი გაციებისას ანტიბიოტიკის დანიშვნამდე სასურველია CRP-ის განსაზღვრა: 20–100 მგ/ლ — დაკვირვება, > 100 მგ/ლ — ანტიბიოტიკის დანიშვნა.
ანტიპირეტიკები და ტკივილგამაყუჩებლები:
ხველის საწინააღმდეგო და მუკოლიზური საშუალებები:
ცხვირის გაჭედილობის შესამსუბუქებლად:
ხახის ტკივილის შესამსუბუქებლად:
ანტიჰისტამინები (ალერგიულ კომპონენტის არსებობისას):
პირველი რიგის ანტიბიოტიკები:
მეორე რიგის ანტიბიოტიკები (პენიცილინის ალერგიის ან წინააღმდეგობის დროს):
მძიმე ინფექციის დროს (საავადმყოფო პირობებში):
სასუნთქი გზების ინფექციის პროფილაქტიკისა და სწრაფი გამოჯანმრთელებისთვის ცხოვრების წესის კორექცია უმნიშვნელოვანესია:
ჰიდრატაცია: დღეში მინიმუმ 2–2.5 ლიტრი სითხე (წყალი, მწვანე ჩაი, ბულიონი). ადეკვატური ჰიდრატაცია ნახველს ათხევებს და ორგანიზმის ინტოქსიკაციას ამცირებს.
დასვენება: ინფექციის მწვავე ფაზაში საჭიროა ადეკვატური ძილი (8–10 საათი) და ფიზიკური აქტივობის შეზღუდვა.
კვება: მდიდარი ვიტამინებითა და მინერალებით — ხილი, ბოსტნეული, ცილები. ნიორი, ჯანჯაფილი, ლიმონი და თაფლი ტრადიციულად გამოიყენება და გარკვეული ანტიმიკრობული თვისებები აქვთ.
მოწევის შეწყვეტა: მოწევა მკვეთრად აუარესებს სასუნთქი გზების ინფექციის მიმდინარეობას და ხელს უწყობს ქვემო სასუნთქ გზებზე ინფექციის გავრცელებას.
ჰაერის ტენიანობა: ოთახში ჰაერის ტენიანობა 40–60%-ის ფარგლებში შეინარჩუნეთ. მშრალი ჰაერი აშრობს ლორწოვან გარსებს და აძლიერებს ხველას.
ხელების ჰიგიენა: ხშირი ხელების დაბანა საპნით (მინიმუმ 20 წამის განმავლობაში) — ინფექციის გავრცელების პრევენციის ყველაზე ეფექტიანი ხერხი (WHO, 2024).
ვაქცინაცია: გრიპისა და პნევმოკოკის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია რეკომენდებულია რისკის ჯგუფებისთვის.
სასუნთქი გზების ინფექციის უმრავლესობა გაურთულებლად მიმდინარეობს, მაგრამ უყურადღებობის შემთხვევაში შესაძლოა სერიოზული გართულებები განვითარდეს:
სასუნთქი გზების ინფექციის პროგნოზი უმრავლეს შემთხვევაში საუკეთესოა. ზემო სასუნთქი გზების ვირუსული ინფექცია 7–14 დღეში სრულად გადის. გაურთულებელი ბრონქიტი 2–3 კვირაში იხსნება, თუმცა ხველა შეიძლება 4–6 კვირა გაგრძელდეს.
პნევმონიის შემდეგ სრული აღდგენა 4–6 კვირას მოითხოვს, ხოლო ხანდაზმულებში — 3 თვემდე. მძიმე პნევმონიის ლეტალობა ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში 5–15%-ს შეადგენს (BNF 87, 2024).
რეციდიული ინფექციების დროს (წელიწადში 6-ზე მეტი ეპიზოდი) საჭიროა იმუნოლოგიური სტატუსის შეფასება. ადეკვატური პრევენციული ზომების დაცვით (ვაქცინაცია, ჰიგიენა, ცხოვრების ჯანსაღი წესი) ინფექციების სიხშირე მნიშვნელოვნად მცირდება.
სასწრაფოდ მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:
არა. გაციების 90%-ზე მეტი ვირუსული ეტიოლოგიისაა და ანტიბიოტიკი ვირუსზე არ მოქმედებს. ანტიბიოტიკის არასაჭირო მიღება ქმნის რეზისტენტობის (მდგრადობის) პრობლემას და იწვევს გვერდით ეფექტებს — დიარეას, ალერგიულ რეაქციებს, დისბაქტერიოზს. ანტიბიოტიკი ინიშნება მხოლოდ ბაქტერიული ინფექციის დადასტურებისას ან მაღალი კლინიკური ალბათობის დროს, ექიმის რეკომენდაციით (NICE, 2024).
მკურნალობის პერიოდში ალკოჰოლის მიღება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი ასუსტებს იმუნურ სისტემას, აძლიერებს დეჰიდრატაციას, ამცირებს ძილის ხარისხს და ურთიერთქმედებს წამლებთან — განსაკუთრებით პარაცეტამოლთან (ღვიძლის დაზიანების რისკი) და ანტიბიოტიკებთან (მეტრონიდაზოლთან — ღებინება, აზითრომიცინთან — გვერდითი ეფექტების გაძლიერება).
ორსულობისას მკურნალობა განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს. პარაცეტამოლი ითვლება უსაფრთხო ანტიპირეტიკად ორსულობის ყველა ტრიმესტრში. იბუპროფენი უკუნაჩვენებია მესამე ტრიმესტრში. ანტიბიოტიკებიდან ამოქსიცილინი და ცეფალოსპორინები ორსულობისას შედარებით უსაფრთხოა, ხოლო დოქსიციკლინი აკრძალულია. ნებისმიერ შემთხვევაში, ექიმთან კონსულტაცია სავალდებულოა.
ვირუსული სასუნთქი გზების ინფექციის დროს ადამიანი ყველაზე გადამდებია სიმპტომების გამოჩენის წინა 1–2 დღე და პირველი 3–5 დღე. გრიპის დროს გადამდებობა 5–7 დღეს გრძელდება. ამიტომ მწვავე ფაზაში რეკომენდებულია სახლში იზოლაცია, ხველისა და ცემინების ეტიკეტის დაცვა (იდაყვის მოხრილში ხველა, ხელსახოცის გამოყენება).
მსუბუქი ზემო სასუნთქი გზების ინფექციის დროს მუშაობა შესაძლებელია, თუმცა სხვების ინფიცირების რისკი გასათვალისწინებელია. მანქანის მართვის შეზღუდვა დამოკიდებულია სიმპტომების სიმძიმეზე და მიღებულ მედიკამენტებზე — ზოგიერთი ანტიჰისტამინი და ხველის პრეპარატი ძილიანობას იწვევს. მაღალი ცხელების, მძიმე სისუსტისა და კონცენტრაციის დარღვევის დროს მართვა საშიშია.
ჯენერიკული პრეპარატი შეიცავს იმავე აქტიურ ნივთიერებას, იმავე დოზით და მისი ეფექტიანობა ორიგინალის თანაბარია — ეს დადასტურებულია ბიოეკვივალენტობის კვლევებით (EMA). მაგალითად, ამოქსიცილინი 500მგ და ამოქსი-დენკი 500მგ ერთნაირად ეფექტურია. განსხვავება შეიძლება იყოს მხოლოდ დამხმარე ნივთიერებებში, რაც იშვიათად, მაგრამ შესაძლოა გავლენას ახდენდეს ატანადობაზე.