ენცეფალიტი

მოკლედ

ენცეფალიტი არის თავის ტვინის ანთებითი დაავადება, რომელიც ძირითადად ვირუსული ინფექციით არის გამოწვეული, თუმცა ბაქტერიული, აუტოიმუნური და სხვა მიზეზებიც არსებობს. დაავადება შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ ასაკში, მაგრამ განსაკუთრებით საშიშია ბავშვებისა და ხანდაზმულებისთვის, ასევე იმუნოდეფიციტის მქონე პირებისთვის. სიმპტომებში შედის ცხელება, თავის ტკივილი, დაბნეულობა, კრუნჩხვები და, მძიმე შემთხვევებში, კომა. ენცეფალიტი სამედიცინო გადაუდებელი მდგომარეობაა — დროული მკურნალობის გარეშე შესაძლოა ტვინის შეუქცევადი დაზიანება ან სიკვდილი. მკურნალობა მიზეზზეა დამოკიდებული: ჰერპესული ენცეფალიტის დროს ანტივირუსული თერაპია (აციკლოვირი) სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, ხოლო ბაქტერიული წარმოშობის შემთხვევაში — ანტიბიოტიკები. პროგნოზი მნიშვნელოვნად უმჯობესდება ადრეული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის შემთხვევაში.

რა არის და როგორ ხდება

ენცეფალიტი ნიშნავს თავის ტვინის პარენქიმის (ქსოვილის) ანთებას. დაავადების პათოფიზიოლოგიის გასაგებად, მნიშვნელოვანია ორი ძირითადი მექანიზმის გარჩევა:

პირველადი (ინფექციური) ენცეფალიტი — გამომწვევი მიკროორგანიზმი (ყველაზე ხშირად ვირუსი) უშუალოდ შეიჭრება ტვინის ქსოვილში და იწვევს უჯრედების დაზიანებას. ჰერპეს სიმპლექს ვირუსი (HSV-1) ყველაზე გავრცელებული მიზეზია მოზრდილებში — ვირუსი ხშირად საფეთქლის წილებში ლოკალიზდება და იწვევს ნეკროზულ ანთებას. სხვა ვირუსები მოიცავს ენტეროვირუსებს, არბოვირუსებს (ტკიპისმიერი ენცეფალიტი) და რაბდოვირუსს (ცოფი).

მეორეული (პოსტინფექციური/აუტოიმუნური) ენცეფალიტი — ამ შემთხვევაში ტვინის ანთება ვითარდება არა თავად ინფექციის, არამა იმუნური სისტემის არასწორი რეაქციის შედეგად. ინფექციის ან ვაქცინაციის შემდეგ იმუნური სისტემა შეცდომით თავს ესხმის ტვინის ქსოვილს (მოლეკულური მიმბაძველობის პრინციპით). ეს ტიპი ცნობილია როგორც მწვავე დისემინირებული ენცეფალომიელიტი (ADEM).

ანთებითი პროცესის დროს ტვინში ვითარდება შეშუპება (ცერებრალური ედემა), რაც ზრდის ინტრაკრანიულ წნევას. ნეირონების დაზიანება იწვევს ნევროლოგიურ სიმპტომებს — კრუნჩხვებს, ცნობიერების დარღვევას, მეტყველებისა და მოძრაობის პრობლემებს. ჰემატოენცეფალური ბარიერის დარღვევა ხელს უწყობს ანთებითი უჯრედების და მედიატორების ტვინში შეღწევას, რაც კიდევ უფრო ამძიმებს მდგომარეობას.

ენცეფალიტი შეიძლება იყოს დიფუზური (მთელ ტვინში გავრცელებული) ან ფოკალური (კონკრეტულ არეში ლოკალიზებული). ჰერპესული ენცეფალიტი, მაგალითად, ტიპიურად საფეთქლისა და შუბლის წილებს აზიანებს.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ენცეფალიტი ნებისმიერ ადამიანში შეიძლება განვითარდეს, თუმცა გარკვეული ჯგუფები განსაკუთრებულ რისკს ექვემდებარებიან:

ასაკი: ყველაზე მაღალი რისკი აქვთ ბავშვებს (განსაკუთრებით 1 წლამდე ასაკის ჩვილებს) და 65 წელს ზემოთ ხანდაზმულებს. ახალშობილებში ჰერპესული ენცეფალიტი განსაკუთრებით მძიმედ მიმდინარეობს (WHO, 2023).

იმუნოდეფიციტი: აივ/შიდსის მქონე პირები, ორგანოტრანსპლანტაციის შემდგომ იმუნოსუპრესიული თერაპიის მიმღებნი, ქიმიოთერაპიაზე მყოფი პაციენტები და თანდაყოლილი იმუნოდეფიციტის მქონე ადამიანები განსაკუთრებულ რისკ-ჯგუფში არიან.

გეოგრაფიული ფაქტორი: ტკიპისმიერი ენცეფალიტი ენდემურია ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის, მათ შორის საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში. იაპონური ენცეფალიტი — სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში გავრცელებული დაავადებაა.

სეზონურობა: არბოვირუსული ენცეფალიტები ხშირია გაზაფხულ-ზაფხულის პერიოდში, როდესაც ტკიპები და კოღოები აქტიურია.

ცხოვრების წესი: ტყეში ხშირი ყოფნა (ტკიპისმიერი ენცეფალიტის რისკი), ცხოველებთან კონტაქტი, მოგზაურობა ენდემურ რეგიონებში.

გენეტიკა: გარკვეული გენეტიკური ვარიანტები (მაგ., TLR3 გენის მუტაციები) ზრდიან ჰერპესული ენცეფალიტისადმი მიდრეკილებას.

ავაქცინირებელი პირები: წითელას, ყბაყურას, რუბელას და სხვა ვაქცინაპრევენტაბელური ინფექციების წინააღმდეგ აუცხრილებელი ადამიანები.

სიმპტომები

ენცეფალიტის კლინიკური გამოვლინება ხშირად სწრაფად ვითარდება — რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე. სიმპტომები შეიძლება დაიყოს პროდრომულ (ადრეულ) და ნევროლოგიურ ფაზებად:

ადრეული (პროდრომული) სიმპტომები:

• ცხელება (38-40°C და ზემოთ)
• თავის ტკივილი — ინტენსიური, დიფუზური
• საერთო სისუსტე, ადინამია
• კუნთებისა და სახსრების ტკივილი
• გულისრევა და ღებინება

ძირითადი ნევროლოგიური სიმპტომები:

• ცნობიერების დარღვევა — დაბნეულობიდან კომამდე
• კრუნჩხვები — ფოკალური ან გენერალიზებული (პაციენტთა 30-40%-ში)
• ქცევითი ცვლილებები — აგრესიულობა, აგზნება, ჰალუცინაციები
• მეტყველების დარღვევა — აფაზია (განსაკუთრებით ჰერპესულ ენცეფალიტში)
• მოძრაობის დარღვევა — ჰემიპარეზი, ატაქსია
• ფოტოფობია — შუქის მიმართ მომატებული მგრძნობელობა
• კისრის სიმტკიცე — მენინგოენცეფალიტის ნიშანი

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• ორმაგი ხედვა (დიპლოპია)
• სახის ნერვის დამბლა
• ავტონომიური დისფუნქცია (გულისცემის და არტერიული წნევის მერყეობა)
• ფსიქიატრიული სიმპტომები (პარანოია, პიროვნული ცვლილებები)

ჩვილებში სიმპტომატიკა განსხვავებულია: გაუთავებელი ტირილი, ბუმბულის შეშუპება, კვების უარყოფა, ტანის მოუქნელობა ან უჩვეულო მოდუნება.

ჰერპესულ ენცეფალიტში სიმპტომები, როგორც წესი, ასიმეტრიულია და საფეთქლის წილის დაზიანების ნიშნებს ასახავს — ყნოსვის ჰალუცინაციები, მეხსიერების დარღვევა და აფაზია (NICE, 2024).

დიაგნოსტიკა

ენცეფალიტის დიაგნოსტიკა კომპლექსურ მიდგომას მოითხოვს და დროის ფაქტორი კრიტიკულია:

ლუმბალური პუნქცია (ცერებროსპინალური სითხის ანალიზი):

ეს არის ყველაზე მნიშვნელოვანი დიაგნოსტიკური პროცედურა. ცერებროსპინალურ სითხეში (CSF) ვირუსული ენცეფალიტის დროს ტიპიურად აღინიშნება:

• ლიმფოციტური პლეოციტოზი (10-500 უჯრედი/მკლ)
• ოდნავ მომატებული ცილა
• ნორმალური ან ოდნავ შემცირებული გლუკოზა
• PCR ტესტი — ოქროს სტანდარტია ჰერპეს სიმპლექს ვირუსის და სხვა გამომწვევების იდენტიფიცირებისთვის (BNF 87, 2024)

ნეიროვიზუალიზაცია:

• მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI) — უპირატესობა ენიჭება CT-ს წინაშე. ჰერპესულ ენცეფალიტში ტიპიურად ჩანს საფეთქლის წილების ცალმხრივი ან ორმხრივი დაზიანება T2/FLAIR რეჟიმში.
• კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) — ნაკლებად მგრძნობიარეა, მაგრამ ხელმისაწვდომია გადაუდებელ სიტუაციებში. გამოიყენება ლუმბალური პუნქციის წინ ინტრაკრანიული წნევის მომატების გამოსარიცხად.

ელექტროენცეფალოგრაფია (EEG):

გამოავლენს ეპილეპტიფორმულ აქტივობას და ფოკალურ ნელტალღოვან ცვლილებებს. ჰერპესულ ენცეფალიტში კლასიკურია პერიოდული ლატერალიზებული ეპილეპტიფორმული გამონადენი (PLEDs) საფეთქლის წილში.

სისხლის ანალიზები:

• სისხლის საერთო ანალიზი, CRP, ელექტროლიტები
• სეროლოგიური ტესტები (IgM/IgG ანტისხეულები კონკრეტული ვირუსების მიმართ)
• აუტოიმუნური ენცეფალიტის მარკერები (ანტი-NMDA-R, ანტი-LGI1 ანტისხეულები)

ტვინის ბიოფსია:

იშვიათ შემთხვევებში, როდესაც დიაგნოზი გაურკვეველია და მკურნალობა არაეფექტურია.

მკურნალობა — წამლები

ენცეფალიტის მკურნალობა ეტიოლოგიურ მიზეზზეა დამოკიდებული. მკურნალობა უნდა დაიწყოს სასწრაფოდ, დიაგნოზის საბოლოო დადასტურებამდეც კი (NICE, 2024).

პირველი რიგის თერაპია

ანტივირუსული მკურნალობა (ჰერპესული ენცეფალიტი):

აციკლოვირი არის ჰერპესული ენცეფალიტის მკურნალობის ოქროს სტანდარტი. ინტრავენური ფორმა გამოიყენება სტაციონარში (10 მგ/კგ ყოველ 8 საათში, 14-21 დღის განმავლობაში). მკურნალობის დაგვიანება მნიშვნელოვნად აუარესებს პროგნოზს — ყოველი დაკარგული საათი ზრდის სიკვდილიანობასა და ინვალიდიზაციის რისკს.

გამოწერის შემდეგ, ამბულატორიულ ეტაპზე, ექიმის გადაწყვეტილებით შესაძლოა პერორალურ ფორმაზე გადასვლა:

• აციკლოვირი 400მგ — სუპრესიული თერაპიისთვის, ექიმის მიერ განსაზღვრული დოზირებით
• აციკლოვირი დენკი 200მგ — ალტერნატიული ფორმულა

გვერდითი ეფექტები: თირკმლის ფუნქციის დარღვევა (განსაკუთრებით ინტრავენური მიღებისას), გულისრევა, თავის ტკივილი. საჭიროა ადეკვატური ჰიდრატაცია.

მეორე რიგის თერაპია

ბაქტერიული ენცეფალიტის/მენინგოენცეფალიტის დროს:

სანამ ვირუსული ეტიოლოგია დადასტურდება, ხშირად ემპირიულად ინიშნება ანტიბიოტიკები ბაქტერიული მენინგიტის/ენცეფალიტის გამოსარიცხად:

• ცეფტრიაქსონი 1გ — ფართო სპექტრის ცეფალოსპორინი, ინტრავენურად 2გ ყოველ 12 საათში
• ამპიცილინი 500მგ — ლისტერიას ენცეფალიტის საწინააღმდეგოდ (განსაკუთრებით ხანდაზმულებში და იმუნოკომპრომეტირებულ პაციენტებში)

აუტოიმუნური ენცეფალიტის დროს: იმუნომოდულატორული თერაპია (კორტიკოსტეროიდები, ინტრავენური იმუნოგლობულინი, პლაზმაფერეზი) — ინიშნება სპეციალისტის მიერ სტაციონარულ პირობებში.

დამხმარე (ადიუვანტური) თერაპია

ანტიეპილეპტური პრეპარატები: კრუნჩხვების კონტროლისთვის — ნევროლოგის დანიშნულებით.

სიცხის და ტკივილის კონტროლი:

• ანტიპირეტიკები ცხელების სამართავად
• ადეკვატური ჰიდრატაცია ინტრავენურად

ცერებრალური ედემის მართვა: ინტრაკრანიული წნევის მომატებისას — ოსმოსური დიურეტიკები (მანიტოლი) და/ან კორტიკოსტეროიდები სტაციონარულ პირობებში.

რეაბილიტაცია: მწვავე ფაზის გავლის შემდეგ — ფიზიკური, მეტყველებითი და ოკუპაციური თერაპია ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში (WHO, 2023).

> ⚠️ მნიშვნელოვანი: ენცეფალიტის მკურნალობა მხოლოდ სტაციონარულ პირობებში, ნევროლოგის ან ინფექციონისტის ზედამხედველობით უნდა მოხდეს. თვითმკურნალობა დაუშვებელია.

ცხოვრების წესი

ენცეფალიტის გადატანის შემდეგ ცხოვრების წესის ცვლილებები გამოჯანმრთელების პროცესისა და რეციდივის პრევენციისთვის მნიშვნელოვანია:

ძილი და დასვენება: ტვინის აღდგენისთვის ხარისხიანი ძილი კრიტიკულია. რეკომენდებულია 8-10 საათიანი ძილი, განსაკუთრებით გამოჯანმრთელების პირველ 3-6 თვეში. თავი აარიდეთ ეკრანის ზედმეტ გამოყენებას ძილის წინ.

ფიზიკური აქტივობა: თანდათანობით დაუბრუნდით ფიზიკურ აქტივობას. დაიწყეთ მოკლე სეირნობით და ნელ-ნელა გაზარდეთ ინტენსივობა. მძიმე ფიზიკური დატვირთვა თავი აარიდეთ ექიმის ნებართვის გარეშე.

კვება: ანტიოქსიდანტებით მდიდარი დიეტა (ხილი, ბოსტნეული, ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები) ხელს უწყობს ნეირონული აღდგენის პროცესს. ადეკვატური წყლის მიღება მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით ანტივირუსული მკურნალობის ფონზე.

სტრესის მართვა: ენცეფალიტის შემდგომი პერიოდი ხშირად ფსიქოლოგიურად რთულია. მედიტაცია, სუნთქვის სავარჯიშოები და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა სასარგებლოა.

ალკოჰოლი და ნარკოტიკები: კატეგორიულად ავერიდეთ თავს ალკოჰოლის მიღებას — ის ამცირებს კრუნჩხვის ზღურბლს და ხელს უშლის ტვინის აღდგენას.

პრევენცია: ტკიპისმიერი ენცეფალიტის წინააღმდეგ ვაქცინაცია რეკომენდებულია ენდემურ რეგიონებში; ტკიპებისგან დამცავი საშუალებების გამოყენება; ჰიგიენის ნორმების დაცვა.

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან დაგვიანებული თერაპიის შემთხვევაში ენცეფალიტმა შეიძლება მძიმე და შეუქცევადი შედეგები გამოიწვიოს:

მწვავე ფაზის გართულებები (პირველი დღეები-კვირები):

• ცერებრალური ედემა და თავის ტვინის ჩაჭედვა — სასიკვდილო მდგომარეობა
• ეპილეპტიკური სტატუსი — უწყვეტი კრუნჩხვები
• სუნთქვის უკმარისობა — ხელოვნური ვენტილაციის საჭიროება
• სიკვდილიანობა: არანამკურნალები ჰერპესული ენცეფალიტის სიკვდილიანობა 70%-ს აღწევს

გრძელვადიანი გართულებები (კვირები-თვეები-წლები):

• კოგნიტური დარღვევები — მეხსიერების, ყურადღების, აზროვნების დაქვეითება (პაციენტთა 50-60%-ში)
• ეპილეფსია — პაციენტთა 20-30%-ში ვითარდება მწვავე ფაზის შემდეგ
• მოძრაობის დარღვევები — ჰემიპარეზი, ატაქსია, ტრემორი
• ქცევითი და ფსიქიატრიული პრობლემები — დეპრესია, შფოთვა, პიროვნული ცვლილებები
• აფაზია — მეტყველების მუდმივი დარღვევა
• ჰორმონული დარღვევები — ჰიპოთალამო-ჰიპოფიზური სისტემის დაზიანებისას

ბავშვებში ენცეფალიტის შემდგომი გართულებები შეიძლება მოიცავდეს ინტელექტუალურ განვითარების შეფერხებას.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ენცეფალიტის პროგნოზი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ეტიოლოგიისა და მკურნალობის დროულობის მიხედვით:

ჰერპესული ენცეფალიტი: აციკლოვირით მკურნალობის შემთხვევაში სიკვდილიანობა შეადგენს 10-20%-ს (მკურნალობის გარეშე — 70%). გადარჩენილთა 40-60%-ს რჩება რაიმე ხარისხის ნევროლოგიური დეფიციტი (BNF 87, 2024).

ვირუსული ენცეფალიტი (სხვა): მსუბუქი შემთხვევები ხშირად სრულად გამოჯანმრთელდებიან კვირებში-თვეებში. რეაბილიტაცია შეიძლება 6-12 თვე ან მეტი გაგრძელდეს.

აუტოიმუნური ენცეფალიტი: ადეკვატური იმუნოთერაპიით პაციენტთა 80%-ში მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება აღინიშნება, თუმცა რეციდივები შესაძლებელია.

ხარისხიანი რეაბილიტაციის პროგრამა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს გრძელვადიან ფუნქციურ შედეგებს. ბევრი პაციენტი უბრუნდება ყოველდღიურ საქმიანობას, თუმცა ზოგიერთს მუდმივი მხარდაჭერა ესაჭიროება.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

ენცეფალიტი სამედიცინო გადაუდებელი მდგომარეობაა. სასწრაფო სამედიცინო დახმარება საჭიროა შემდეგ შემთხვევებში:

• მაღალი ცხელება (38.5°C+) თავის ძლიერ ტკივილთან ერთად — განსაკუთრებით თუ ტკივილი არ იხსნება ჩვეულებრივი ტკივილგამაყუჩებლებით
• ცნობიერების ნებისმიერი დარღვევა — დაბნეულობა, ძილიანობა, რეაქციის შემცირება, ვერ აღიქვამს გარემოს
• კრუნჩხვები — განსაკუთრებით თუ კრუნჩხვითი ეპიზოდი პირველად მოხდა ან ჩვეულებრივზე ხანგრძლივია
• ქცევის მკვეთრი ცვლილება — აგრესიულობა, ჰალუცინაციები, უჩვეულო ქცევა, დეზორიენტაცია
• კისრის სიმტკიცე ცხელებასთან ერთად — მენინგიტის/ენცეფალიტის კლასიკური ნიშანი
• ჩვილის შეცვლილი ქცევა — გაუთავებელი ტირილი, კვების უარყოფა, ბუმბულის გადაჭიმვა ცხელებასთან ერთად

> ⚠️ ნუ დაელოდებით „გაივლის"-ს. ენცეფალიტის დროს ყოველი საათი მნიშვნელოვანია. დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ უახლოეს საავადმყოფოს.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ენცეფალიტის სახლში მკურნალობა?

არა. ენცეფალიტი მოითხოვს ჰოსპიტალიზაციას — ხშირად ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში. ინტრავენური ანტივირუსული თერაპია, ტვინის შეშუპების მონიტორინგი და კრუნჩხვების კონტროლი მხოლოდ სტაციონარულ პირობებშია შესაძლებელი. მწვავე ფაზის გავლის შემდეგ პაციენტი გადადის ნევროლოგიურ განყოფილებაში და შემდეგ ამბულატორიულ მეთვალყურეობაზე.

არის თუ არა ენცეფალიტი გადამდები?

თავად ენცეფალიტი, როგორც ტვინის ანთება, არ არის გადამდები. თუმცა ვირუსები, რომლებიც ენცეფალიტს იწვევენ, შეიძლება იყოს გადამდები. მაგალითად, ენტეროვირუსები ფეკალურ-ორალური გზით გადაეცემა, ჰერპეს ვირუსი — პირდაპირი კონტაქტით. ტკიპისმიერი ენცეფალიტი ტკიპის ნაკბენით გადადის და ადამიანიდან ადამიანზე არ გადაეცემა.

შეიძლება თუ არა ენცეფალიტის პრევენცია ვაქცინაციით?

კი, ზოგიერთი ტიპის ენცეფალიტის წინააღმდეგ ვაქცინა არსებობს. ტკიპისმიერი ენცეფალიტის ვაქცინა რეკომენდებულია ენდემური რეგიონების მოსახლეობისა და მოგზაურებისთვის. იაპონური ენცეფალიტის ვაქცინა ხელმისაწვდომია აზიაში მოგზაურთათვის. ასევე, წითელას, ყბაყურას და წითურას (MMR) ვაქცინა ხელს უშლის ამ ვირუსებით გამოწვეულ ენცეფალიტს (WHO, 2023).

რა ხდება ენცეფალიტის შემდეგ — შესაძლებელია თუ არა სრული გამოჯანმრთელება?

სრული გამოჯანმრთელება შესაძლებელია, განსაკუთრებით მსუბუქი ფორმების და დროული მკურნალობის შემთხვევაში. თუმცა მძიმე შემთხვევებში, განსაკუთრებით ჰერპესულ ენცეფალიტში, პაციენტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი განიცდის გრძელვადიან ნევროლოგიურ შედეგებს. რეაბილიტაციის პროცესი შეიძლება თვეებს ან წლებს გაგრძელდეს და მოიცავს ფიზიკურ, მეტყველებით და კოგნიტურ თერაპიას.

შეიძლება თუ არა მანქანის მართვა ენცეფალიტის გადატანის შემდეგ?

ეს დამოკიდებულია გადატანილი ენცეფალიტის სიმძიმეზე და შემდგომ ნევროლოგიურ სტატუსზე. თუ პაციენტს კრუნჩხვები ჰქონდა, საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად, მართვის მოწმობის აღდგენისთვის გარკვეული პერიოდის განმავლობაში კრუნჩხვის გარეშე ყოფნა სჭირდება. ექიმის-ნევროლოგის ნებართვა აუცილებელია მანქანის მართვის განახლებამდე.

რამდენად ეფექტურია აციკლოვირი და რატომ არის მისი დროული დანიშვნა ასე მნიშვნელოვანი?

აციკლოვირმა ჰერპესული ენცეფალიტის სიკვდილიანობა 70%-დან 10-20%-მდე შეამცირა — ეს ერთ-ერთი ყველაზე დრამატიული წარმატებაა ნევროლოგიის ისტორიაში. პრეპარატი ყველაზე ეფექტურია პირველ 48 საათში დაწყებისას — რაც უფრო ადრე, მით უკეთესი. სწორედ ამიტომ, ჰერპესულ ენცეფალიტზე ეჭვის შემთხვევაში, აციკლოვირი ინიშნება PCR-ის შედეგის მოლოდინის გარეშეც (NICE, 2024). ამბულატორიულ ეტაპზე აციკლოვირი 400მგ ტაბლეტების სახით შეიძლება გამოყენებულ იქნას ექიმის მითითებით.