აღწერა
კანის ქრონიკული ანთებითი დაავადება. ქავილი, წითელი, მშრალი კანი. მკურნალობა — დამატენიანებლი + ლოკალური სტეროიდი. სისტემური ანტიჰისტამინი ქავილისთვის.
Atopic dermatitis · ICD-10 L20
კანის ქრონიკული ანთებითი დაავადება. ქავილი, წითელი, მშრალი კანი. მკურნალობა — დამატენიანებლი + ლოკალური სტეროიდი. სისტემური ანტიჰისტამინი ქავილისთვის.
ატოპიური დერმატიტი (ეკზემა) — ქრონიკული ანთებითი კანის დაავადებაა, რომელიც ხასიათდება ინტენსიური ქავილით, სიმშრალით, სიწითლით და გამონაყრით. დაავადება ყველაზე ხშირად ბავშვობაში იწყება (პაციენტთა 80%-ში — 5 წლამდე ასაკში), თუმცა შეიძლება მოზრდილებშიც პირველად გამოვლინდეს. ატოპიური დერმატიტი ე.წ. „ატოპიური ტრიადის" ნაწილია — ბრონქულ ასთმასთან და ალერგიულ რინიტთან ერთად. დაავადება სიცოცხლისთვის საშიში არ არის, მაგრამ მნიშვნელოვნად აუარესებს ცხოვრების ხარისხს: იწვევს ძილის დარღვევას, ფსიქოლოგიურ სტრესს და კანის ინფექციების რისკს. მკურნალობა მოიცავს კანის დატენიანებას (ემოლენტებს), ტოპიკურ კორტიკოსტეროიდებს, ანტიჰისტამინურ პრეპარატებს და მძიმე შემთხვევებში — იმუნომოდულატორულ თერაპიას. დროული და სწორი მართვისას პროგნოზი ხელსაყრელია — ბავშვთა უმრავლესობას დაავადება ზრდასთან ერთად უმსუბუქდება.
ატოპიური დერმატიტი კანის ბარიერული ფუნქციის დარღვევასა და იმუნური სისტემის არასწორ რეაგირებაზეა დაფუძნებული. ჯანმრთელი კანი მოქმედებს როგორც ფარი — იცავს ორგანიზმს გარემო ფაქტორებისგან და ინარჩუნებს ტენიანობას. ატოპიური დერმატიტის დროს ეს ფარი „გატეხილია."
ბარიერის დარღვევა. კანის გარეგანი ფენა (ეპიდერმისი) შეიცავს ცილას — ფილაგრინს, რომელიც ქმნის კანის წყალგაუმტარ დამცავ ფენას. ატოპიური დერმატიტის მქონე პაციენტთა 20-50%-ს ფილაგრინის გენში მუტაცია აქვს, რის გამოც კანი კარგავს ტენს, ხმება და ხდება გარემო ალერგენების, ბაქტერიების და გამაღიზიანებელი ნივთიერებების მიმართ მოწყვლადი.
იმუნური რეაქცია. ბარიერის დაზიანებისას გარემოდან ალერგენები (მტვრის ტკიპა, ყვავილის მტვერი, ცხოველთა ქერატინი) იჭრება კანში და ააქტიურებს Th2 ტიპის იმუნურ უჯრედებს. ეს უჯრედები გამოყოფენ ანთებით ციტოკინებს — ინტერლეიკინ-4, ინტერლეიკინ-13 და ინტერლეიკინ-31-ს, რომლებიც იწვევენ ანთებას, ქავილს და კანის კიდევ მეტ დაზიანებას.
მანკიერი წრე. ქავილი → ფხოკვა → კანის მეტი დაზიანება → ანთების გაძლიერება → კიდევ მეტი ქავილი — ეს ე.წ. „ქავილი-ფხოკვის ციკლია", რომელიც დაავადების გამწვავების მთავარი მექანიზმია. კანის დაზიანებული ადგილები ხშირად კოლონიზდება Staphylococcus aureus-ით, რაც ანთებას კიდევ უფრო აძლიერებს (NICE, 2024).
დაავადება მიმდინარეობს ტალღისებურად — გამწვავების (ფლერის) და რემისიის პერიოდებით.
ატოპიური დერმატიტი მრავალფაქტორიანი დაავადებაა. ძირითადი რისკ-ფაქტორები მოიცავს:
ატოპიური დერმატიტის კლინიკური სურათი ასაკის მიხედვით განსხვავდება:
ჩვილობის ასაკი (0-2 წ.): გამონაყარი უმეტესად სახეზე (ლოყებზე), თავის კანზე, ტანის გამტენ ზედაპირებზე ვლინდება. ხშირია ტკბენარი.
ბავშვობა (2-12 წ.): გამონაყარი გადადის კიდურების მომხრელ ზედაპირებზე — იდაყვისა და მუხლის ნაკეცებში. ხშირია ლიქენიფიკაცია.
მოზარდობა და მოზრდილობა: გამონაყარი სახეზე, კისერზე, ხელის მტევნებზე, მომხრელ ნაკეცებში. კანი მუდმივად მშრალი, გასქელებული და უხეშია.
ქავილი იმდენად ინტენსიურია, რომ ძილის მნიშვნელოვან დარღვევას იწვევს, რაც ბავშვებში ყურადღების დეფიციტს, გაღიზიანებას და სწავლის პრობლემებს უკავშირდება.
ატოპიური დერმატიტის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურია — ეფუძნება ანამნეზსა და ფიზიკალურ გასინჯვას. სპეციფიკური ლაბორატორიული ტესტი არ არსებობს.
დიაგნოზისთვის აუცილებელია ქავილიანი კანის დაავადება + შემდეგიდან მინიმუმ 3:
რუტინული ლაბორატორია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. თუმცა შეიძლება დაინიშნოს:
გამოიყენება SCORAD ან EASI ინდექსები, რომლებიც ითვალისწინებენ დაზიანების ფართობს, ინტენსივობას და სუბიექტურ სიმპტომებს (ქავილი, ძილის დარღვევა). ეს აუცილებელია მკურნალობის სწორად დაგეგმვისთვის (EMA SmPC, 2024).
ატოპიური დერმატიტის მკურნალობა საფეხურებრივია — დაავადების სიმძიმის მიხედვით ინტენსივობა იზრდება (NICE NG203, 2024; BNF 87, 2024).
ემოლენტები (დამატენიანებლები) — მკურნალობის საფუძველი. უნდა გამოიყენებოდეს ყოველდღიურად, დღეში მინიმუმ 2-3-ჯერ, თავისუფალ პერიოდშიც კი. საჭიროა დიდი რაოდენობა — ზრდასრულს კვირაში 250-500 გ, ბავშვს 100-250 გ. ბეპანთენი 5% და დექსპანთენოლის კრემი გამოიყენება კანის აღდგენისა და დატენიანებისთვის, განსაკუთრებით ბავშვებში.
მსუბუქი ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები — მსუბუქი ეკზემისთვის, სახის და ნაკეცების არეში:
საშუალო სიმძიმის და მძიმე ეკზემისთვის:
მნიშვნელოვანი: ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების გამოყენებისას დაიცავით „თითის წვერის ერთეულის" (FTU) წესი — ერთი FTU (0.5 გ) საკმარისია ორი ხელისგულის ტოლი ფართობისთვის.
ქავილის შესამსუბუქებლად:
არამედიკამენტოზური ზომები მკურნალობის განუყოფელი ნაწილია:
კანის მოვლა:
დიეტა:
გარემო:
ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობა:
თავიდან აცილება:
მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მართვისას ატოპიური დერმატიტი სერიოზულ გართულებებს იწვევს:
კანის ინფექციები — ყველაზე ხშირი გართულება. დაზიანებული კანის ბარიერი იოლად ინფიცირდება:
ქრონიკული კანის ცვლილებები:
თვალის გართულებები:
ფსიქოსოციალური შედეგები:
ატოპიური დერმატიტის პროგნოზი ზოგადად ხელსაყრელია. ბავშვთა 60-70%-ს სიმპტომები მნიშვნელოვნად უმსუბუქდება ან სრულად ქრება მოზარდობის ასაკამდე. თუმცა 10-30% მოზრდილობაშიც აგრძელებს შემთხვევებს.
ბავშვობაში დაწყებული ეკზემა ხშირად „ატოპიურ მარშში" გადადის — თანმიმდევრულად ვითარდება ალერგიული რინიტი (30-50%) და ბრონქული ასთმა (25-35%).
მძიმე, ადრეულ ასაკში დაწყებული, ფილაგრინის მუტაციით მიმდინარე ეკზემა — პროგნოზის თვალსაზრისით ყველაზე არახელსაყრელია და უფრო ხშირად ხდება ქრონიკული.
ხარისხიანი მოვლა (ემოლენტები), ტრიგერების თავიდან აცილება და გამწვავებების დროული მკურნალობა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ცხოვრების ხარისხს და ამცირებს გართულებების რისკს (WHO, 2023).
დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:
დიახ, მაგრამ სწორი თანმიმდევრობით. ჯერ წაისვით ემოლენტი, დაელოდეთ 15-30 წუთი (კანმა რომ შეიწოვოს) და შემდეგ წაისვით ტოპიკური კორტიკოსტეროიდი, მაგალითად ადვანტანი, მხოლოდ დაზიანებულ უბნებზე. ემოლენტი მთელ სხეულზე წაისვით, კორტიკოსტეროიდი — მხოლოდ პრობლემურ ადგილებზე.
კატეგორიულად არა. ატოპიური დერმატიტი არ არის ინფექციური დაავადება და არ გადაედება სხვა ადამიანს კონტაქტით, საერთო საგნებით ან ნებისმიერი სხვა გზით. ეს გენეტიკურად განპირობებული იმუნური და ბარიერული ფუნქციის დარღვევაა.
ალკოჰოლი ეკზემის პირდაპირი მიზეზი არ არის, მაგრამ შეუძლია გამწვავების პროვოცირება რამდენიმე მექანიზმით: იწვევს კანის სისხლძარღვების გაფართოებას და ქავილის გაძლიერებას, ზრდის კანის სიმშრალეს, ასუსტებს იმუნიტეტს. ანტიჰისტამინურ პრეპარატებთან, განსაკუთრებით ატარაქსთან, ერთად მიღებისას სედაციის რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება. რეკომენდებულია ალკოჰოლის მინიმუმამდე შემცირება.
ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები უსაფრთხოა, თუ სწორად გამოიყენება: შესაბამისი სიძლიერე, შესაბამის ანატომიურ ზონაში, განსაზღვრული ხანგრძლივობით. არასწორი (ზედმეტად ხანგრძლივი, ზედმეტად ძლიერი) გამოყენება შეიძლება გამოიწვიოს კანის ატროფია, სტრიები და ტელანგიექტაზიები. დერმოვეიტი (კლობეტაზოლი) — ყველაზე ძლიერია და მაქსიმუმ 2 კვირით გამოიყენება, ხოლო ადვანტანი — საშუალო სიძლიერისაა და უფრო ხანგრძლივად შეიძლება. ექიმის მითითებების ზუსტი დაცვა გადამწყვეტია.
ქლორიანი წყალი შეიძლება კანს გააღიზიანოს, მაგრამ ცურვა აკრძალული არ არის. რეკომენდაციები: ცურვის წინ ემოლენტის სქელი ფენა წაისვით (წყალგამძლე ბარიერის შესაქმნელად), ცურვის შემდეგ კარგად ჩამოიბანეთ სუფთა წყლით და დაუყოვნებლივ წაისვით ემოლენტი. ზღვის წყალი ზოგ პაციენტს აუმჯობესებს მდგომარეობას, ზოგს — აუარესებს; ინდივიდუალურია.
ორსულობის დროს ეკზემა შეიძლება გაუარესდეს ან გაუმჯობესდეს — ინდივიდუალურია. ემოლენტები სრულად უსაფრთხოა. მსუბუქი და საშუალო სიძლიერის ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები (მაგ., ადვანტანი) ზოგადად უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობაში, თუმცა ძლიერი პრეპარატები (დერმოვეიტი) მხოლოდ აუცილებლობისას, მინიმალური ხანგრძლივობით. ატარაქსი ორსულობაში უკუნაჩვენებია. ცეტირიზინი ან დესლორატადინი შედარებით უსაფრთხოა, მაგრამ ექიმთან კონსულტაცია აუცილებელია (BNF 87, 2024).