ქრონიკული ბრონქიტი

მოკლედ

ქრონიკული ბრონქიტი არის სასუნთქი გზების ქრონიკული ანთებითი დაავადება, რომელიც ხასიათდება პროდუქტიული ხველით (ნახველიანი ხველა), რომელიც გრძელდება წელიწადში მინიმუმ სამი თვე, ორი ან მეტი წლის განმავლობაში. ეს არის ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების (ფქოდ/COPD) ერთ-ერთი ძირითადი ფორმა. ყველაზე ხშირი მიზეზი მოწევაა — პაციენტთა 85-90% მწეველი ან ყოფილი მწეველია. დაავადება ასევე გვხვდება ჰაერის დამაბინძურებელ გარემოში მომუშავე ადამიანებში. ქრონიკული ბრონქიტი თანდათან ამცირებს ფილტვის ფუნქციას, აუარესებს ცხოვრების ხარისხს და, მკურნალობის გარეშე, იწვევს სერიოზულ გართულებებს — ფილტვის ემფიზემას, გულის უკმარისობას და სუნთქვის უკმარისობას. მკურნალობა მოიცავს მოწევის შეწყვეტას, ბრონქოდილატატორებს, ინჰალაციურ კორტიკოსტეროიდებს და სასუნთქ რეაბილიტაციას.

რა არის და როგორ ხდება

ქრონიკული ბრონქიტი არის ბრონქების (სასუნთქი გზების) ლორწოვანი გარსის ხანგრძლივი ანთება. ნორმალურ პირობებში ბრონქების შიდა ზედაპირი დაფარულია თხელი ლორწოს ფენით, რომელიც იჭერს მტვერს, მიკრობებს და სხვა ნაწილაკებს. პატარა „წამწამები" (ცილიარული ეპითელიუმი) ამ ლორწოს ზემოთ მიმართულებით მოძრაობენ და ხელს უწყობენ სასუნთქი გზების გაწმენდას.

ქრონიკული გამღიზიანებლების (თამბაქოს კვამლი, მტვერი, ქიმიური აირები) ხანგრძლივი ზემოქმედებისას ბრონქებში ვითარდება ანთებითი პროცესი:

• ლორწოვანი ჯირკვლების ჰიპერტროფია — ჯირკვლები ზომაში იზრდება და ჭარბად გამოიმუშავებენ ლორწოს (ნახველს)
• წამწამოვანი ეპითელიუმის დაზიანება — წამწამები ნადგურდება და სასუნთქი გზების თვითგაწმენდის მექანიზმი ირღვევა
• ბრონქული კედლის შეშუპება — ანთების გამო კედელი სქელდება, სანათური ვიწროვდება
• ბრონქოსპაზმი — ბრონქების გლუვი კუნთოვანი ქსოვილი იკუმშება

ამ ცვლილებების ერთობლიობა იწვევს ჰაერის გამავლობის შეზღუდვას (ობსტრუქციას), ნახველის დაგროვებას და ქრონიკულ ხველას. დროთა განმავლობაში ბრონქის კედელში ვითარდება ფიბროზი (შემაერთებელი ქსოვილის ზრდა), რაც ცვლილებებს შეუქცევადს ხდის.

ანთებითი პროცესი ასევე იზიდავს ნეიტროფილებს და მაკროფაგებს, რომლებიც გამოყოფენ პროტეაზებს — ფერმენტებს, რომლებიც ფილტვის ქსოვილს აზიანებენ. ამიტომ ქრონიკული ბრონქიტი ხშირად ემფიზემასთან ერთად მიმდინარეობს და ორივე ერთად ფქოდ-ის (COPD) დიაგნოზის ქვეშ ერთიანდება (GOLD 2024 გაიდლაინი).

ვინ რისკის ჯგუფშია

მოწევა — ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკფაქტორი. მწეველთა 20-30%-ში ვითარდება ქრონიკული ბრონქიტი. რისკი პირდაპირპროპორციულია მოწევის ხანგრძლივობასა და ინტენსივობასთან (პაკეტ-წელი).

ასაკი — დაავადება ძირითადად 40 წელს ზემოთ ვლინდება, თუმცა პათოლოგიური ცვლილებები გაცილებით ადრე იწყება.

სქესი — ისტორიულად მამაკაცებში უფრო ხშირი იყო, თუმცა ქალთა შორის მოწევის გავრცელების ზრდის გამო სხვაობა შემცირდა.

პროფესიული ფაქტორები:

• მაღაროელები, სამშენებლო მუშები
• ქიმიური წარმოების თანამშრომლები
• ტექსტილის მრეწველობა
• სოფლის მეურნეობა (მტვერი, პესტიციდები)

გარემო ფაქტორები:

• ჰაერის დაბინძურება (ქალაქებში)
• ბიომასის (შეშა, ნაკელი) წვის პროდუქტები შენობაში
• პასიური მოწევა

გენეტიკური მიდრეკილება — ალფა-1-ანტიტრიფსინის დეფიციტი იშვიათი, მაგრამ მნიშვნელოვანი გენეტიკური რისკფაქტორია, განსაკუთრებით ახალგაზრდა პაციენტებში.

თანმხლები მდგომარეობები:

• ბრონქული ასთმა
• ბავშვობაში გადატანილი მძიმე რესპირაციული ინფექციები
• იმუნოდეფიციტი
• გასტროეზოფაგეალური რეფლუქსი

სიმპტომები

ქრონიკული ბრონქიტის სიმპტომები თანდათან ვითარდება და პაციენტები ხშირად შეჩვეულნი არიან მათ, რის გამოც ექიმთან მიმართვა ხშირად გვიან ხდება.

ძირითადი სიმპტომები:

• ქრონიკული ხველა ნახველით — ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი. ნახველი ჩვეულებრივ ლორწოვანია (გამჭვირვალე ან თეთრი), გამწვავების დროს — ჩირქოვანი (მოყვითალო-მომწვანო)
• ქოშინი (სუნთქვის გაძნელება) — თავდაპირველად მხოლოდ ფიზიკური დატვირთვისას, შემდეგ — მოსვენებულ მდგომარეობაშიც
• ტკივილი/სიმძიმე გულმკერდის არეში — განსაკუთრებით ხველის შემდეგ
• ხიხინი და სტვენა სუნთქვისას — ბრონქების შევიწროვების გამო
• გაძლიერებული ხველა დილით — ღამის განმავლობაში დაგროვილი ნახველის გამო

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• დაღლილობა და სისუსტე
• ციანოზი (ტუჩებისა და ნოკტების მოცისფრო შეფერადება) — მოწინავე სტადიებზე
• ფეხების შეშუპება — მარჯვენა პარკუჭის უკმარისობის ნიშანი
• წონაში კლება — მძიმე ფორმებში
• ხშირი რესპირაციული ინფექციები

დაავადების მიმდინარეობისთვის დამახასიათებელია გამწვავებები — პერიოდები, როცა სიმპტომები მკვეთრად ძლიერდება. გამწვავებას ჩვეულებრივ იწვევს ვირუსული ან ბაქტერიული ინფექცია, ჰაერის დაბინძურება ან ცივი ამინდი. გამწვავების დროს ნახველი მწვანდება, ხველა ძლიერდება, ქოშინი იმატებს და შესაძლოა ტემპერატურაც მოიმატოს. GOLD კლასიფიკაციის მიხედვით, გამწვავებების სიხშირე მნიშვნელოვანი ფაქტორია მკურნალობის სტრატეგიის განსაზღვრისთვის.

დიაგნოსტიკა

ქრონიკული ბრონქიტის დიაგნოსტიკა კლინიკურ ანამნეზს, ფიზიკალურ გასინჯვასა და ინსტრუმენტულ კვლევებს ეფუძნება.

კლინიკური კრიტერიუმები: დიაგნოზი ისმება, როცა პროდუქტიული ხველა გრძელდება წელიწადში მინიმუმ 3 თვე, ზედიზედ 2 ან მეტი წლის განმავლობაში, და ხველის სხვა მიზეზები (ტუბერკულოზი, ფილტვის კიბო, გულის უკმარისობა) გამორიცხულია.

სპირომეტრია (ფილტვის ფუნქციის ტესტი): ეს არის ფქოდ-ის დიაგნოსტიკის ოქროს სტანდარტი. ბრონქოდილატატორის მიღების შემდეგ FEV1/FVC < 0.70 მიუთითებს ობსტრუქციაზე. FEV1-ის მაჩვენებლით განისაზღვრება დაავადების სიმძიმის სტადია (GOLD I-IV).

გულმკერდის რენტგენოგრაფია: ადრეულ სტადიებზე შეიძლება ნორმალური იყოს. მოგვიანებით ჩანს ბრონქული კედლების გასქელება, ფილტვის ჰიპერინფლაცია, დიაფრაგმის გაბრტყელება.

კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT): უფრო დეტალური ინფორმაციას იძლევა ბრონქების კედლების, ემფიზემის და სხვა პათოლოგიების შესახებ.

ლაბორატორიული კვლევები:

• სისხლის სრული ანალიზი — პოლიციტემია (ჰიპოქსიის შედეგად)
• ნახველის ანალიზი — გამწვავების დროს მიკრობიოლოგიური კვლევა
• არტერიული სისხლის აირები — ჰიპოქსემია/ჰიპერკაპნია მოწინავე სტადიებზე
• ალფა-1-ანტიტრიფსინის დონე — 45 წლამდე პაციენტებში ან ოჯახური ანამნეზისას

პულსოქსიმეტრია: ჟანგბადის სატურაციის მარტივი, არაინვაზიური შეფასება. SpO2 < 92% მიუთითებს ჟანგბადოთერაპიის საჭიროებაზე.

მკურნალობა — წამლები

ქრონიკული ბრონქიტის მკურნალობის ძირითადი მიზანია სიმპტომების კონტროლი, გამწვავებების პრევენცია და დაავადების პროგრესირების შენელება (GOLD 2024, NICE NG115).

პირველი რიგის თერაპია — ბრონქოდილატატორები

მოკლე მოქმედების ბრონქოდილატატორები (SABA/SAMA): გამოიყენება „საჭიროებისამებრ", სიმპტომების სწრაფი მოხსნისთვის.

• ბეროდუალი N 10მლ 200დოზა აეროზოლი — კომბინირებული პრეპარატი (იპრატროპიუმი + ფენოტეროლი), 1-2 შესუნთქვა საჭიროებისამებრ, დღეში არაუმეტეს 8 დოზისა. ეფექტური როგორც ბრონქოსპაზმის, ისე ქრონიკული ობსტრუქციის დროს.
• ბეროდუალი 20მლ საინჰალაციო ხსნარი — ნებულაიზერისთვის, 1-2.5 მლ ხსნარი ფიზრაში განზავებული, დღეში 3-4-ჯერ. განსაკუთრებით გამოსადეგია მძიმე გამწვავების დროს.
• ატროვენტი N აეროზოლი — იპრატროპიუმის ბრომიდი, ანტიქოლინერგული ბრონქოდილატატორი, 2 შესუნთქვა დღეში 3-4-ჯერ.

ხანგრძლივი მოქმედების ბრონქოდილატატორები (LABA/LAMA): რეგულარული გამოყენებისთვის, როცა სიმპტომები მუდმივია.

• აკლიფი 50მკგ — ხანგრძლივი მოქმედების ანტიქოლინერგული პრეპარატი, 1 ინჰალაცია დღეში ერთხელ. მნიშვნელოვნად ამცირებს გამწვავებების სიხშირეს.

მეორე რიგის თერაპია — ანთების საწინააღმდეგო

ინჰალაციური კორტიკოსტეროიდები (ICS): ინიშნება ხშირი გამწვავებების დროს (წელიწადში ≥2), განსაკუთრებით ეოზინოფილიის არსებობისას.

• ბუდესონიდი 200მკგ — 200-400 მკგ დღეში 2-ჯერ. გვერდითი ეფექტები: პირის ღრუს კანდიდოზი, ხმის ჩახლეჩა. ინჰალაციის შემდეგ აუცილებელია პირის ღრუს გამოვლება.
• ბეკლომეტაზონი 250მკგ — 250-500 მკგ დღეში 2-ჯერ, ალტერნატიული ვარიანტი.

მუკოლიზური (ნახველგამამხმელებელი) პრეპარატები

ნახველის გათხელება და გამოძევების გაადვილება:

• ამბროქსოლი 30მგ — 30 მგ დღეში 3-ჯერ, შემდეგ 30 მგ დღეში 2-ჯერ. ხელს უწყობს ნახველის გათხელებასა და გამოძევებას.
• ამბროქსოლი 15მგ/5მლ სიროფი — სიროფის ფორმა, მოსახერხებელია პაციენტებისთვის, ვისაც აბების მიღება უჭირს.
• ბრომჰექსინი 8 ბერლინ-ხემი — 8 მგ დღეში 3-ჯერ, კლასიკური მუკოლიზური საშუალება.
• ბროვინი 120მლ სიროფი — ამბროქსოლის შემცველი სიროფი, 10 მლ (30 მგ) დღეში 2-3-ჯერ.

გამწვავებების მკურნალობა

ანტიბიოტიკები — ინიშნება ჩირქოვანი ნახველის, ტემპერატურის ან სიმპტომების მკვეთრი გაუარესების დროს:

• ამოქსიკლავი 2x 1000მგ — ამოქსიცილინი/კლავულანის მჟავა, 1 ტაბ დღეში 2-ჯერ, 7-10 დღე. პირველი რიგის არჩევანი (BNF 87, 2024).
• აზიმაკი 500მგ — აზითრომიცინი, 500 მგ დღეში ერთხელ, 3 დღე. ალტერნატივა პენიცილინზე ალერგიის დროს.
• აზითრომიცინი 500მგ — 500 მგ, პირველ დღეს 500 მგ, შემდეგ 250 მგ 4 დღე.

სისტემური კორტიკოსტეროიდები — მძიმე გამწვავებისას:

• დექსამეტაზონი 0.5მგ — მოკლე კურსი (5-7 დღე), ექიმის მეთვალყურეობით. ხანგრძლივი მიღება არ რეკომენდირდება გვერდითი ეფექტების (ოსტეოპოროზი, დიაბეტი, იმუნოსუპრესია) გამო.

დამხმარე თერაპია

• ალდობრონქიალი სიროფი — ბრონქოსპაზმოლიტური პრეპარატი, 10 მლ დღეში 2-3-ჯერ.

ჟანგბადოთერაპია ინიშნება, როცა მოსვენებული მდგომარეობისას PaO2 < 55 მმ ვწყ.სვ ან SpO2 < 88% (NICE NG115).

ცხოვრების წესი

მოწევის შეწყვეტა — ყველაზე მნიშვნელოვანი და ეფექტური ღონისძიება. მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ სტადიაზე ანელებს ფილტვის ფუნქციის დაქვეითებას. ნიკოტინის ჩანაცვლებითი თერაპია, ბუპროპიონი ან ვარენიკლინი შეიძლება დაეხმაროს.

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული, ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში (ფეხით სიარული, ველოსიპედი, ცურვა) — კვირაში მინიმუმ 150 წუთი
• სასუნთქი რეაბილიტაცია — სპეციალიზებული პროგრამები მნიშვნელოვნად აუმჯობესებენ ფიზიკურ ტოლერანტობასა და ცხოვრების ხარისხს
• ტუჩებში სუნთქვის ტექნიკა — შეანელებს ამოსუნთქვას და ამცირებს ქოშინს

კვება:

• მრავალფეროვანი, ბალანსირებული კვება
• საკმარისი ცილა კუნთოვანი მასის შესანარჩუნებლად
• ადეკვატური სითხის მიღება — ნახველის გათხელებისთვის
• ჭარბი წონის კონტროლი — ჭარბი წონა ამძიმებს ქოშინს

გარემო:

• ჰაერის გამწმენდი მოწყობილობების გამოყენება სახლში
• პროფესიული მავნებლობის თავიდან აცილება (მტვერი, ქიმიკატები)
• ცივ ამინდში შალი/ნიღაბი ცხვირ-პირზე
• გრიპისა და პნევმოკოკის ვაქცინაცია ყოველწლიურად/რეკომენდაციის მიხედვით

სტრესის მართვა: ქრონიკულ დაავადებასთან ცხოვრება ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერას მოითხოვს. დეპრესია და შფოთვა ხშირია ფქოდ-ის პაციენტებში.

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მკურნალობისას ქრონიკული ბრონქიტი სერიოზულ გართულებებს იწვევს:

ფილტვის ემფიზემა — ალვეოლების (საჰაერო ბუშტუკების) კედლების განადგურება, რაც ჰაერის ხაფანგის ეფექტს ქმნის. განვითარდება 5-15 წელიწადში, პროცესი შეუქცევადია.

ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება (ფქოდ) — ფილტვის ფუნქციის პროგრესირებული დაქვეითება. მძიმე სტადიებზე (GOLD III-IV) ყოველდღიური საქმიანობა შეზღუდულია.

ფილტვისმიერი ჰიპერტენზია და კორ პულმონალე — ფილტვის არტერიების წნევის მომატება იწვევს მარჯვენა პარკუჭის გადატვირთვას და უკმარისობას. სიმპტომები: ფეხების შეშუპება, ღვიძლის გადიდება, ყელის ვენების გადაჭიმვა.

სუნთქვის უკმარისობა — ქრონიკული ჰიპოქსემია (ჟანგბადის ნაკლებობა) და ჰიპერკაპნია (CO2-ის დაგროვება). მოითხოვს ხანგრძლივ ჟანგბადოთერაპიას.

რეციდიული პნევმონია — ბრონქების დამცავი მექანიზმების დარღვევის გამო ინფექციებისადმი მზარდი მგრძნობელობა.

პნევმოთორაქსი — ემფიზემატოზური ბულების გასკდომა, სასიცოცხლოდ საშიში მდგომარეობა.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ქრონიკული ბრონქიტის პროგნოზი მნიშვნელოვნად განსხვავდება დაავადების სტადიის, მოწევის სტატუსისა და მკურნალობისადმი ერთგულების მიხედვით.

მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ეტაპზე აუმჯობესებს პროგნოზს — ფილტვის ფუნქციის კლების ტემპი მკვეთრად ნელდება და ახლოვდება ჯანმრთელი ადამიანის მაჩვენებელთან.

ადრეულ სტადიებზე (GOLD I-II) დიაგნოსტირებული და ადეკვატურად მკურნალობილი პაციენტები ინარჩუნებენ ცხოვრების კარგ ხარისხს. მძიმე ობსტრუქციის (GOLD III-IV) დროს 5-წლიანი სიცოცხლის ხანგრძლივობა მნიშვნელოვნად მცირდება, განსაკუთრებით ხშირი გამწვავებების, დაბალი სხეულის მასის ინდექსისა და ფიზიკური შესაძლებლობების შეზღუდვის დროს.

BODE ინდექსი (BMI, ობსტრუქცია, დისპნოე, ფიზიკური დატვირთვის ტოლერანტობა) საუკეთესო პროგნოსტიკული ინსტრუმენტია ფქოდ-ის პაციენტებისთვის.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

• ხველა ნახველით 3 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება — საჭიროა პირველადი შეფასება და ტუბერკულოზის/სხვა მიზეზების გამორიცხვა
• ნახველში სისხლი გამოჩნდა (ჰემოფტიზი) — სასწრაფოდ საჭიროა კვლევა ფილტვის კიბოსა და სხვა სერიოზული მიზეზების გამოსარიცხად
• ქოშინი მკვეთრად გაუარესდა ან მოსვენებულ მდგომარეობაში სუნთქვა გაგიჭირდათ — შესაძლოა საჭირო იყოს ჰოსპიტალიზაცია
• ტემპერატურა 38.5°C-ზე მაღალი ჩირქოვან ნახველთან ერთად — ბაქტერიული გამწვავების ან პნევმონიის ნიშანი
• ტუჩები ან თითის წვერები მოცისფრო გახდა (ციანოზი) — ჟანგბადის კრიტიკული ნაკლებობის ნიშანი, საჭიროა სასწრაფო სამედიცინო დახმარება
• ფეხები ან ტერფები შეგიშუპდათ — გულის უკმარისობის შესაძლო ნიშანი

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ქრონიკული ბრონქიტის სრულად განკურნება?

ქრონიკული ბრონქიტი, სამწუხაროდ, სრულად განსაკურნებელი დაავადება არ არის — ბრონქებში მომხდარი სტრუქტურული ცვლილებები ნაწილობრივ შეუქცევადია. თუმცა, მოწევის შეწყვეტა, ადეკვატური მკურნალობა და ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვნად ანელებს დაავადების პროგრესირებას, ამცირებს სიმპტომებს და აუმჯობესებს ცხოვრების ხარისხს. ადრეულ სტადიაზე სიმპტომები შეიძლება თითქმის სრულად გაქრეს.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება ქრონიკული ბრონქიტის დროს?

ზომიერი ალკოჰოლის მიღება, როგორც წესი, უშუალოდ ბრონქიტს არ ამწვავებს. თუმცა, ალკოჰოლი ურთიერთმოქმედებს ბევრ წამალთან, შეიძლება გააძლიეროს სედაცია და დათრგუნოს ხველის რეფლექსი, რაც ნახველის დაგროვებას უწყობს ხელს. ანტიბიოტიკების კურსის დროს ალკოჰოლისგან თავის შეკავება სასურველია. თეორაპევტს აუცილებლად უნდა აცნობოთ ალკოჰოლის მიღების ჩვევის შესახებ.

შეიძლება თუ არა ქრონიკული ბრონქიტის დროს სპორტით დაკავება და მუშაობის გაგრძელება?

ფიზიკური აქტივობა არა მხოლოდ ნებადართულია, არამედ რეკომენდებულია. ზომიერი ვარჯიში აუმჯობესებს ფილტვის ფუნქციას, გამძლეობას და ემოციურ მდგომარეობას. დაწყება უნდა მოხდეს თანდათანობით, ექიმის რეკომენდაციით. მუშაობასთან დაკავშირებით — ოფისური სამუშაო ჩვეულებრივ შესაძლებელია; მტვრიან ან ქიმიურად დაბინძურებულ გარემოში მუშაობა კი კატეგორიულად უკუნაჩვენებია და სამუშაო ადგილის შეცვლა აუცილებელია.

ორსულობა და ქრონიკული ბრონქიტი — რა უნდა ვიცოდე?

ორსულობის დაგეგმვამდე აუცილებელია ფილტვოლოგთან კონსულტაცია. ზოგიერთი მედიკამენტი (მაგალითად, ტეოფილინი) ორსულობის დროს სიფრთხილეს მოითხოვს. ინჰალაციური ბრონქოდილატატორები (იპრატროპიუმი, სალბუტამოლი) ზოგადად უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის დროს (EMA SmPC). მოწევის შეწყვეტა ორსულობამდე კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ორივე — დედისა და ნაყოფის ჯანმრთელობისთვის.

რა განსხვავებაა ბრენდული და გენერიკული ინჰალატორების შორის?

გენერიკული ინჰალატორები შეიცავენ იგივე აქტიურ ნივთიერებას, რაც ბრენდულები, და ეფექტურობით თანაბარია. თუმცა ინჰალატორის მოწყობილობა შეიძლება განსხვავდებოდეს — გამოყენების ტექნიკა, დოზის მიწოდების მექანიზმი. ამიტომ, პრეპარატის შეცვლისას ფარმაცევტმა ან ექიმმა უნდა გასწავლოთ ახალი ინჰალატორის სწორად გამოყენება, რადგან არასწორი ტექნიკა მნიშვნელოვნად ამცირებს მკურნალობის ეფექტურობას.

რა ვქნა, თუ შვებულების/მოგზაურობის დროს გამწვავება დაიწყო?

ყოველთვის იქონიეთ თან მოკლე მოქმედების ბრონქოდილატატორი (მაგ., ბეროდუალი N აეროზოლი) და „გამწვავების სამოქმედო გეგმა" (ექიმის მიერ წინასწარ შედგენილი ინსტრუქცია). მოგზაურობამდე ექიმმა შეიძლება ჩაგიწეროთ ანტიბიოტიკისა და პრედნიზოლონის სარეზერვო კურსი. ავიაფრენის დროს ყურადღება მიაქციეთ კაბინის დაბალ ტენიანობას — მეტი სითხე მიიღეთ. ყოველთვის ჩაიტანეთ წამლები ხელბარგში, არა ბარგში.