კანის აბსცესი

მოკლედ

კანის აბსცესი არის კანქვეშ ან კანის სისქეში დაგროვილი ჩირქის (პუსის) შემოსაზღვრული კოლექცია, რომელიც ჩვეულებრივ ბაქტერიული ინფექციის შედეგად ვითარდება. ყველაზე ხშირი გამომწვევი — Staphylococcus aureus, მათ შორის მეთიცილინრეზისტენტული შტამი (MRSA). აბსცესი შეიძლება გაჩნდეს სხეულის ნებისმიერ ადგილას, მაგრამ ხშირია იღლიაში, საზარდულში, პერიანალურ არეში და სახეზე. ძირითადი სიმპტომებია: მტკივნეული, წითელი, შეშუპებული კვანძი, რომელიც რბილდება და ფლუქტუაციის ნიშნებს იძენს. მცირე აბსცესი შეიძლება თავისით გაიხსნას, მაგრამ უმეტეს შემთხვევაში საჭიროა ქირურგიული ინციზია და დრენაჟი. ანტიბიოტიკოთერაპია ინიშნება გართულებული შემთხვევებისას, ცელულიტის თანაარსებობისას ან იმუნოკომპრომეტირებულ პაციენტებში. დროული მკურნალობის შემთხვევაში პროგნოზი შესანიშნავია, თუმცა რეციდივები არაიშვიათია.

რა არის და როგორ ხდება

კანის აბსცესი წარმოადგენს ლოკალიზებულ ინფექციას, რომელშიც ორგანიზმი ბაქტერიებს „ამოსაზღვრავს" ქსოვილებში ჩირქოვანი კაფსულის ფორმირებით. ეს, ფაქტობრივად, იმუნური სისტემის დამცავი რეაქციაა — სხეული ცდილობს, ინფექცია ადგილობრივად შეზღუდოს და ორგანიზმში გავრცელება თავიდან აიცილოს.

პათოფიზიოლოგიური მექანიზმი ასეთია: ბაქტერია კანში შედის მიკროტრავმის, თმის ფოლიკულის ანთების (ფოლიკულიტი), ჭრილობის ან ინსექტის ნაკბენის გზით. კანქვეშა ქსოვილში ბაქტერიები მრავლდებიან, რასაც ორგანიზმი ნეიტროფილების (თეთრი სისხლის უჯრედების) მასიური მობილიზებით პასუხობს. ნეიტროფილები ბაქტერიებს ანადგურებენ, მაგრამ თავადაც იღუპებიან — წარმოიქმნება ჩირქი, რომელიც ნეკროტული ქსოვილის, მკვდარი ბაქტერიებისა და ლეიკოციტების ნარევია.

ამ პროცესის გარშემო ფორმირდება ფიბროზული კაფსულა — აბსცესის კედელი, რომელიც ინფექციას იზოლირებს. სწორედ ეს კაფსულა ხდის აბსცესს ანტიბიოტიკებისადმი ნაკლებად მგრძნობიარეს: პრეპარატები სისხლიდან კაფსულის შიგნით ცუდად აღწევენ. ამიტომ მკურნალობის ძირითადი მეთოდი ქირურგიული დრენაჟია, და არა მხოლოდ მედიკამენტური თერაპია.

ყველაზე ხშირი გამომწვევი ბაქტერია Staphylococcus aureus-ია (70-80% შემთხვევებში). ასევე მონაწილეობას იღებენ სტრეპტოკოკები, ანაერობული ბაქტერიები და, იშვიათად, გრამუარყოფითი მიკროორგანიზმები. პერიანალურ აბსცესებში ხშირად ნარევი ფლორაა — აერობულ-ანაერობული.

ვინ რისკის ჯგუფშია

კანის აბსცესი ნებისმიერ ასაკში შეიძლება განვითარდეს, მაგრამ გარკვეული ფაქტორები რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის:

• შაქრიანი დიაბეტი — ჰიპერგლიკემია ასუსტებს ნეიტროფილების ფუნქციას და ქმნის ხელსაყრელ გარემოს ბაქტერიებისთვის. დიაბეტიანებში აბსცესები უფრო ხშირი, ხოლო გართულებები — უფრო მძიმეა.
• იმუნოსუპრესია — აივ/შიდსი, ქიმიოთერაპია, კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი მიღება, ორგანოთა ტრანსპლანტაცია.
• სიმსუქნე — კანის ნაოჭებში ტენიანობა და ხახუნი ხელს უწყობს ბაქტერიების გამრავლებას.
• ინტრავენური ნარკომანია — არასტერილური ინექციები ინფექციის პირდაპირი წყაროა.
• ქრონიკული კანის დაავადებები — ეგზემა, ფსორიაზი, აკნე.
• MRSA-ს ტარება — ცხვირში ან კანზე S. aureus-ის მეთიცილინრეზისტენტული შტამის ტარება მნიშვნელოვნად ზრდის რეციდივის რისკს.
• ცუდი ჰიგიენა და ხალხმრავალი, ახლო კონტაქტის პირობები (საჯარისო ცხოვრება, სპორტული გუნდები).
• პილონიდალური სინუსი — გავაზე/კუდუსუნის არეში თმის ზრდის ანომალია.
• ჰიდრადენიტი სუპურატივა — ქრონიკული ანთებითი დაავადება, რომელიც რეციდივულ აბსცესებს იწვევს იღლიასა და საზარდულში.

ქალებში ხშირია ვულვოვაგინალური აბსცესები, ხოლო მამაკაცებში — პერიანალური და პერინეალური აბსცესები.

სიმპტომები

კანის აბსცესის კლინიკური სურათი, როგორც წესი, ნათელია. ძირითადი სიმპტომებია:

• მტკივნეული შეშუპება — თავდაპირველად მაგარი, შემდეგ რბილდება
• სიწითლე — აბსცესის ირგვლივ კანი ერითემატოზურია
• სითბო — დაზიანებული არე შეხებით თბილია ან ცხელი
• ფლუქტუაცია — სითხოვანი შიგთავსის „ტალღოვანი" შეგრძნება პალპაციისას
• ტკივილი — პულსირებადი, მუდმივი, გამოხატული
• ზომა — რამდენიმე მილიმეტრიდან რამდენიმე სანტიმეტრამდე
• სპონტანური დრენაჟი — ზოგჯერ აბსცესი თავისით იხსნება და ჩირქი გადმოდის

ნაკლებად ხშირი, მაგრამ მნიშვნელოვანი სიმპტომები:

• ტემპერატურის მომატება (≥38°C) — მიუთითებს სისტემური ინფექციის განვითარებაზე
• შემცივნება, ოფლიანობა
• რეგიონალური ლიმფური კვანძების გადიდება
• წითელი ზოლები აბსცესიდან ლიმფური კვანძებისკენ (ლიმფანგიტი)
• ზოგადი სისუსტე, უმადობა

აბსცესი ხშირად იწყება ფურუნკულის ან ინფიცირებული ეპიდერმული ცისტის სახით. თუ ახლომდებარე რამდენიმე ფურუნკული ერთმანეთს უერთდება, ფორმირდება კარბუნკული — უფრო ფართო და ღრმა ჩირქოვანი პროცესი, რომელიც სისტემურ რეაქციას უფრო ხშირად იწვევს.

დიაგნოსტიკა

კანის აბსცესის დიაგნოზი უმეტეს შემთხვევაში კლინიკურია — ანუ ფიზიკური გამოკვლევის საფუძველზე ისმება, სპეციალური კვლევების გარეშე.

ფიზიკური გამოკვლევა:

• ტკივილიანი, ფლუქტუირებადი, ერითემატოზური კვანძის პალპაცია
• ფლუქტუაციის სიმპტომის შეფასება (რომელიც ჩამოყალიბებულ აბსცესს ახასიათებს)

დამატებითი კვლევები (საჭიროების შემთხვევაში):

• ულტრაბგერითი გამოკვლევა (ექოსკოპია) — სასარგებლოა, როცა აბსცესი ღრმად მდებარეობს ან ფლუქტუაცია გაურკვეველია. ექოზე ჩანს ანეხოგენური ან ჰიპოეხოგენური სივრცე (სითხის კოლექცია).
• ჩირქის კულტურა და ანტიბიოტიკოგრამა — ინციზიისა და დრენაჟის შემდეგ ჩირქი იგზავნება ბაქტერიოლოგიურ ლაბორატორიაში. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია MRSA-ს ენდემურ რეგიონებში, რეციდივულ აბსცესებში ან იმუნოკომპრომეტირებულ პაციენტებში (IDSA Guidelines, 2014).
• სისხლის საერთო ანალიზი — ლეიკოციტოზი და C-რეაქტიული ცილის მომატება სისტემური ინფექციის ნიშანია.
• სისხლის კულტურა — საჭიროა ცხელების, შემცივნების ან სეფსისის ეჭვისას.
• გლუკოზის ტესტი — რეციდივულ აბსცესებისას ყოველთვის უნდა გამოირიცხოს ფარული შაქრიანი დიაბეტი.
• კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) — იშვიათად, ღრმა ქსოვილების ინფექციის ან ნეკროტიზირებადი ფასციტის ეჭვისას.

დიფერენციული დიაგნოზი: ინფიცირებული ეპიდერმული ცისტა, ლიპომა, ლიმფადენიტი, ჰიდრადენიტი სუპურატივა, ბართოლინის ჯირკვლის აბსცესი.

მკურნალობა — წამლები

კანის აბსცესის მკურნალობის ოქროს სტანდარტი ინციზია და დრენაჟია (I&D) — ეს ქირურგიული პროცედურა პირველი რიგის ღონისძიებაა ყველა ჩამოყალიბებული აბსცესისთვის (IDSA, 2014; NICE CKS, 2024). ანტიბიოტიკები დამხმარე როლს ასრულებენ.

პირველი რიგის თერაპია — ინციზია და დრენაჟი + ტკივილის კონტროლი

ინციზიის შემდეგ ტკივილის მართვისთვის გამოიყენება:

• ნუროფენი 200მგ — იბუპროფენი, 200-400 მგ ყოველ 6-8 საათში, საკვებთან ერთად. ანთების საწინააღმდეგო და ტკივილგამაყუჩებელი. მაქსიმალური დღიური დოზა — 1200 მგ (რეცეპტის გარეშე).
• ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი, 500 მგ 2-3-ჯერ დღეში, ტკივილის დროს. მოკლევადიანად, არაუმეტეს 3-5 დღე (აგრანულოციტოზის იშვიათი რისკი).

ანტიბიოტიკოთერაპიის ჩვენებები

IDSA-ს რეკომენდაციით, ანტიბიოტიკები ინიშნება შემდეგ შემთხვევებში:

• აბსცესის ირგვლივ ცელულიტი (გავრცელებული სიწითლე >2 სმ)
• სისტემური ნიშნები — ცხელება, ტაქიკარდია
• იმუნოსუპრესია ან შაქრიანი დიაბეტი
• მრავლობითი აბსცესები
• სახის აბსცესი (ინტრაკრანიული გავრცელების რისკი)
• ინციზიის შემდეგ არასაკმარისი კლინიკური პასუხი

პირველი რიგის ანტიბიოტიკები

მსუბუქი-საშუალო სიმძიმის შემთხვევაში (პერორალურად):

• აუგმენტინი 625მგ — ამოქსიცილინი/კლავულანის მჟავა, 625 მგ 3-ჯერ დღეში, 7-10 დღე. ეფექტურია სტაფილოკოკისა და სტრეპტოკოკის წინააღმდეგ. გავრცელებული გვერდითი მოვლენა — დიარეა.
• ამოქსიკლავი 1000მგ — ალტერნატიულად, 1000 მგ 2-ჯერ დღეში, 7 დღე.
• ცეფალექსინი 500მგ — I თაობის ცეფალოსპორინი, 500 მგ 4-ჯერ დღეში, 7-10 დღე. კარგად აიტანება, მეთიცილინმგრძნობიარე S. aureus-ის წინააღმდეგ.

MRSA-ს ეჭვისას:

• აზიმაკი 500მგ — აზითრომიცინი, 500 მგ 1-ელ დღეს, შემდეგ 250 მგ 2-5 დღეები. გამოიყენება ალტერნატივად, თუმცა MRSA-ს მიმართ არ არის პირველი არჩევანი.
• ტრიმეთოპრიმ-სულფამეთოქსაზოლი (ბისეპტოლი) — ბისეპტოლი 480მგ, 960 მგ (2 ტაბლეტი) 2-ჯერ დღეში, 7-10 დღე. MRSA-ს მიმართ კარგი აქტივობით (IDSA, 2014). სითხის ადეკვატური მიღება სავალდებულოა.

მეორე რიგის ანტიბიოტიკები

• ცეფტრიაქსონი 1გ — ინტრავენურად ან ინტრამუსკულარულად, 1-2 გ/დღეში, ჰოსპიტალიზებულ პაციენტებში, სისტემური ინფექციისას.
• ცეფუროქსიმი 500მგ — 500 მგ 2-ჯერ დღეში პერორალურად, 7 დღე.

ადგილობრივი თერაპია

• ბეთადინი 10% ხსნარი — პოვიდონ-იოდის ხსნარი ჭრილობის ირიგაციისა და ანტისეფტიკური დამუშავებისთვის ინციზიის შემდეგ.
• ბანეოცინი — ბაციტრაცინი/ნეომიცინი, ადგილობრივი ანტიბაქტერიული ფხვნილი, ჭრილობის ზედაპირზე, დღეში 2-3-ჯერ.
• ბაქტრობანი მალამო — მუპიროცინი 2%, MRSA-ს დეკოლონიზაციისთვის ცხვირის ღრუში, დღეში 2-ჯერ, 5 დღე (რეციდივების პრევენცია).

ტკივილის დამატებითი მართვა

• ადოლორი B12 — დიკლოფენაკი + ვიტამინი B12, ინტრამუსკულარულად, ძლიერი ტკივილისას, 1-3 დღე.

ცხოვრების წესი

კანის აბსცესის პრევენციისა და რეციდივების თავიდან ასაცილებლად ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს:

ჰიგიენა:

• ყოველდღიური შხაპი ანტიბაქტერიული საპნით ან ქლორჰექსიდინის სარეცხი საშუალებით (განსაკუთრებით MRSA-ს ტარებისას)
• ხელების რეგულარული დაბანა
• პირსახოცების, საწოლის თეთრეულისა და ტანსაცმლის ინდივიდუალური გამოყენება
• ბუნებრივი ქსოვილის (ბამბის) ტანსაცმელი კანის ნაოჭებში ვენტილაციისთვის

ჭრილობების მოვლა:

• ნებისმიერი კანის დაზიანება (კაწრი, ნაკბენი, ჭრილობა) დროულად უნდა გასუფთავდეს და დაიფაროს
• თმის გაპარსვისას ამჯობინეთ ელექტრო საპარსი ან თმის მოშორების ქიმიური საშუალებები სამართებლის ნაცვლად

კვება და წონის კონტროლი:

• ჯანსაღი, დაბალანსებული კვება იმუნური სისტემის მხარდასაჭერად
• ჭარბი წონის კორექცია — კანის ნაოჭებში ტენიანობის შემცირებისთვის
• შაქრიანი დიაბეტის კომპენსაცია (HbA1c <7%)

თავი აარიდეთ:

• აბსცესის დამოუკიდებლად დაჭყლეტას/გახსნას — ეს ინფექციას ავრცელებს
• სხვა ადამიანების ჭრილობებთან კონტაქტს
• მოწევას — ანელებს ჭრილობის შეხორცებას

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან დაგვიანებული მკურნალობის შემთხვევაში კანის აბსცესმა შეიძლება გამოიწვიოს:

• ცელულიტი — ინფექციის გავრცელება ირგვლივ რბილ ქსოვილებში, რაც 48-72 საათში შეიძლება სწრაფად პროგრესირებდეს
• ლიმფანგიტი და ლიმფადენიტი — ლიმფური სისტემის ანთება
• ბაქტერიემია და სეფსისი — ბაქტერიების სისხლში მოხვედრა, რაც სიცოცხლისთვის საშიშია და ინტენსიურ თერაპიას მოითხოვს. განვითარება შეიძლება რამდენიმე დღეში.
• ნეკროტიზირებადი ფასციტი — იშვიათი, მაგრამ მძიმე გართულება, რომლის დროსაც ფასციები და კანქვეშა ქსოვილი ნეკროზს განიცდის. სიკვდილიანობა 20-40%-ს აღწევს.
• ენდოკარდიტი — S. aureus-ის ბაქტერიემიის ფონზე, განსაკუთრებით ინტრავენური ნარკოტიკების მომხმარებლებში
• ოსტეომიელიტი — ძვლის ინფექცია, როცა აბსცესი ძვალთან ახლოს მდებარეობს
• ფისტულა — ქრონიკული აბსცესებისას, განსაკუთრებით პერიანალურ არეში

გრძელვადიანი პროგნოზი

კანის აბსცესის პროგნოზი დროული მკურნალობის შემთხვევაში შესანიშნავია. ინციზიისა და დრენაჟის შემდეგ სრული გამოჯანმრთელება 1-2 კვირაში მოსალოდნელია.

თუმცა, რეციდივები პრობლემას წარმოადგენს: კვლევებით, პაციენტთა 10-20%-ს აბსცესი 12 თვეში მეორდება, განსაკუთრებით MRSA-ს ტარების, დიაბეტის ან ჰიდრადენიტის ფონზე. MRSA-ს დეკოლონიზაციის სტრატეგიები (მუპიროცინი + ქლორჰექსიდინის აბაზანები) რეციდივს 50%-ით ამცირებს (IDSA, 2014).

სიცოცხლისთვის საფრთხე მინიმალურია გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ვითარდება სეფსისი ან ნეკროტიზირებადი ფასციტი. ცხოვრების ხარისხზე აბსცესი, როგორც წესი, ხანმოკლე გავლენას ახდენს.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:

• ტემპერატურა 38°C-ზე მეტი აბსცესთან ერთად — შეიძლება მიუთითებდეს სეფსისზე
• სწრაფად მზარდი სიწითლე აბსცესის ირგვლივ, განსაკუთრებით წითელი ზოლების გამოჩენა (ლიმფანგიტი)
• აბსცესი სახეზე — განსაკუთრებით ცხვირ-ტუჩის სამკუთხედში, ინტრაკრანიული გავრცელების რისკის გამო
• 2 კვირაში არ იკურნება ინციზიის შემდეგ ან კვლავ ჩირქი მოდის
• შაქრიანი დიაბეტი ან იმუნოსუპრესია + აბსცესის ნიშნები — დაგვიანება საშიშია
• რეციდივული აბსცესები (წელიწადში 3 ან მეტი) — საჭიროა MRSA-ს სკრინინგი და მართვის სპეციალური გეგმა

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება აბსცესი სახლში გავხსნა?

არა, კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. სახლში აბსცესის „დაჭყლეტა" ინფექციის გავრცელებას, არასრულ დრენაჟს და სეფსისის რისკს ზრდის. ინციზია და დრენაჟი სტერილურ პირობებში, ექიმის მიერ უნდა ჩატარდეს. მცირე ფურუნკულზე შეგიძლიათ თბილი კომპრესი დაადოთ (15-20 წუთი, დღეში 3-4-ჯერ), რაც ხელს უწყობს აბსცესის „მომწიფებას".

შემიძლია ანტიბიოტიკის დალევა აბსცესის გარეშე გახსნისა?

ანტიბიოტიკი მარტო, დრენაჟის გარეშე, ჩვეულებრივ არაეფექტურია ჩამოყალიბებული აბსცესის სამკურნალოდ. აბსცესის კაფსულა ხელს უშლის ანტიბიოტიკის შეღწევას ჩირქოვან ღრუში. IDSA-ს გაიდლაინებით, დრენაჟი პირველი რიგის ღონისძიებაა, ხოლო ანტიბიოტიკი — დამხმარე (IDSA, 2014).

ალკოჰოლის მიღება შეიძლება ანტიბიოტიკის კურსის დროს?

ანტიბიოტიკოთერაპიის პერიოდში ალკოჰოლის მიღება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი ასუსტებს იმუნურ სისტემას, ხელს უშლის ჭრილობის შეხორცებას და ზოგიერთ ანტიბიოტიკთან (მეტრონიდაზოლი) ძლიერ უარყოფით რეაქციას (დისულფირამის მსგავს ეფექტს) იწვევს. ამოქსიცილინ-კლავულანატის მიღებისას ალკოჰოლი ღვიძლის დატვირთვას ზრდის.

ორსულობის დროს რა მკურნალობა არის უსაფრთხო?

ორსულობის დროს ინციზია და დრენაჟი უსაფრთხოდ ტარდება ადგილობრივი ანესთეზიით. ანტიბიოტიკებიდან ამოქსიცილინ-კლავულანატი (აუგმენტინი 625მგ) FDA-ს B კატეგორიას მიეკუთვნება და ორსულობაში ფართოდ გამოიყენება. ტრიმეთოპრიმ-სულფამეთოქსაზოლი I ტრიმესტრში და ბოლო თვეებში არ არის რეკომენდებული. ყოველთვის მიმართეთ ექიმს.

კანის აბსცესი გადამდებია?

თავად აბსცესი არ არის გადამდები, მაგრამ მისი გამომწვევი ბაქტერია (S. aureus, მათ შორის MRSA) გადამდებია პირდაპირი კონტაქტით. ჩირქთან ან ინფიცირებულ ჭრილობასთან კონტაქტი თავიდან უნდა იქნეს აცილებული. ოჯახის წევრებმა ხელები ხშირად უნდა დაიბანონ, პირსახოცები არ უნდა გააზიარონ.

მუშაობა და სპორტი შეიძლება აბსცესის დროს?

მცირე აბსცესისა და ინციზიის შემდეგ უმეტესობა 1-3 დღეში უბრუნდება ყოველდღიურ აქტივობას. საკონტაქტო სპორტი (ჭიდაობა, ფეხბურთი) შეზღუდეთ ჭრილობის სრულ შეხორცებამდე — ჩვეულებრივ 1-2 კვირა. ჭრილობა წყალგაუმტარი სახვევით უნდა იყოს დაფარული.