zinc oxide · INN
zinc oxide (zinc oxide) ხელმისაწვდომია საქართველოში 5 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
თუთიის ოქსიდი (Zinc Oxide, ZnO) — ფართოდ გამოყენებული ტოპიკური დერმატოლოგიური საშუალებაა, რომელიც მიეკუთვნება კანის დამცველ, შემკვრელ (ასტრინგენტულ) და ანტისეპტიკურ პრეპარატებს. მას გააჩნია ადსორბენტული, შემაშრობელი, ანთების საწინააღმდეგო და ულტრაიისფერი სხივებისგან დამცავი თვისებები. გამოიყენება საფენის დერმატიტის, ეგზემის, მსუბუქი დამწვრობის, ჭრილობების, ბუასილის, აკნეს და მზისგან დაცვის მიზნით. პრეპარატი შედის WHO-ს აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List) როგორც კანის დამცავი საშუალება. თუთიის ოქსიდი ხელმისაწვდომია მალამოს, კრემის, პასტის, ფხვნილის და ლოსიონის ფორმით. მინიმალური სისტემური შეწოვის გამო უსაფრთხოდ ითვლება ახალშობილებში, ორსულებსა და მეძუძურ ქალებში. თუთიის ოქსიდი ხშირად კომბინირდება სხვა აქტიურ ინგრედიენტებთან — კალამინთან, ლანოლინთან, დექსპანთენოლთან და სხვა დერმატოპროტექტორებთან.
თუთიის ოქსიდი (Zinc Oxide, ქიმიური ფორმულა ZnO) წარმოადგენს თუთიის არაორგანულ ნაერთს — თეთრ, უსუნო კრისტალურ ფხვნილს, რომელიც პრაქტიკულად წყალში არ იხსნება. ფარმაკოლოგიურად მიეკუთვნება დერმატოპროტექტორთა ჯგუფს და გამოიყენება ტოპიკურ (გარეგან) პრეპარატებში.
თუთიის ოქსიდის სამკურნალო გამოყენება ათასწლეულებს ითვლის. ძველ ეგვიპტურ პაპირუსებში (ძვ.წ. ~2000 წ.) მოხსენიებულია თუთიის შემცველი მალამოები ჭრილობების სამკურნალოდ. ძველ ბერძნულ და რომაულ მედიცინაში ცნობილი იყო „ფილოსოფოსური მატყლის" (lana philosophica) სახელით. XIX საუკუნეში თუთიის ოქსიდმა ფართო გამოყენება ჰპოვა ოფიცინალურ ფარმაცევტიკაში და შევიდა უმრავლეს ფარმაკოპეაში. დღეს იგი ჩართულია WHO-ს აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List, 23rd Edition) კანის დამცავი საშუალების კატეგორიაში.
ATC კლასიფიკაციით თუთიის ოქსიდი მოხვდება რამდენიმე ჯგუფში:
ფიზიკურად — თეთრი ამორფული ფხვნილია, რომლის სიმკვრივეა 5.61 გ/სმ³, დნობის წერტილი — 1975°C. ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში ხელმისაწვდომია მიკრონიზებული და ნანო-ნაწილაკების ფორმით, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მზისგან დამცავ საშუალებებში (BNF 87).
თუთიის ოქსიდის ფარმაკოლოგიური მოქმედება მრავალმხრივია და მოიცავს რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ მექანიზმს:
თუთიის ოქსიდი, კანის ზედაპირზე წასმისას, ქმნის ფიზიკურ ბარიერს — ნახევრადგამჭვირვალე ფენას, რომელიც იცავს კანს გარეგანი გამღიზიანებლებისგან: ტენიანობისგან, შარდის, ფეკალიების ფერმენტებისგან და მექანიკური ფრიქციისგან. ეს მექანიზმი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საფენის დერმატიტის (საფენის დერმატიტი) პრევენციასა და მკურნალობაში.
ZnO-ს ნაწილაკები აქტიურად ადსორბენტებენ ტენს, ცხიმს და ეგზოტოქსინებს კანის ზედაპირიდან. ეს ამცირებს მაცერაციას (კანის დარბილება-დაზიანება ტენიან გარემოში) და ხელს უწყობს მშრალი, გაწმენდილი ზედაპირის ფორმირებას, რაც ოპტიმალურ პირობებს ქმნის ეპითელიზაციისთვის.
თუთიის იონები (Zn²⁺) ურთიერთქმედებს ქსოვილის ცილებთან და წარმოქმნის ცილა-მეტალის კომპლექსებს (ცილების დენატურაცია), რაც იწვევს ქსოვილის ზედაპირული ფენის „გამკვრივებას". ეს ამცირებს ტრანსეპიდერმულ წყლის დანაკარგს, ანთებით ექსუდაციას და ნერვული დაბოლოებების გამღიზიანებელობას, რაც კლინიკურად ვლინდება ქავილის შემცირებით (EMA SmPC).
თუთიის ოქსიდი აინჰიბირებს ანთებით ციტოკინებს, კერძოდ — ინტერლეიკინ-6-ს (IL-6) და სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორ-ალფას (TNF-α). ასევე ამცირებს რეაქტიული ჟანგბადის ფორმების (ROS) წარმოქმნას კერატინოციტებში, რითაც ამცირებს ოქსიდაციურ სტრესს და ანთებით პასუხს.
Zn²⁺ იონები ტოქსიკურია მრავალი მიკროორგანიზმისთვის. თუთია არღვევს ბაქტერიული უჯრედის მემბრანის ინტეგრობას, აინჰიბირებს ფერმენტებს სულფჰიდრილურ ჯგუფებთან შეკავშირებით და აფერხებს ბაქტერიულ ზრდას. განსაკუთრებით ეფექტურია Staphylococcus aureus-ისა და Streptococcus pyogenes-ის წინააღმდეგ.
თუთიის ოქსიდი ფიზიკური (მინერალური) მზისგან დამცავი ფილტრია — ის ასახავს და ბლოკავს როგორც UVA (320–400 ნმ), ისე UVB (290–320 ნმ) სპექტრის სხივებს, რაც მას ფართოსპექტრიან ფოტოპროტექტორად აქცევს (BNF 87).
თუთიის ოქსიდი გამოიყენება მრავალ დერმატოლოგიურ და სხვა მდგომარეობაში:
თუთიის ოქსიდის დოზირება დამოკიდებულია ჩვენებაზე, ფორმულაციასა და ასაკობრივ ჯგუფზე:
#### საფენის დერმატიტი
#### ეგზემა, ინტერტრიგო, მსუბუქი დერმატიტები
#### ბუასილი (რექტალური ფორმები)
#### მზისგან დაცვა
#### ჭრილობები და წყლულები (Unna Boot)
თუთიის ოქსიდი პერორალურად იშვიათად გამოიყენება, თუმცა WHO რეკომენდაციით ბავშვთა მწვავე დიარეის დროს:
ტოპიკური გამოყენებისას დოზის კორექტირება არ არის საჭირო მინიმალური სისტემური შეწოვის გამო. პერორალური თუთიის პრეპარატების მიღებისას მძიმე თირკმლის უკმარისობის დროს სიფრთხილეა საჭირო.
ტოპიკურად გამოყენებული თუთიის ოქსიდი პრაქტიკულად არ შეიწოვება ინტაქტური კანის გავლით. სისტემური ბიოხელმისაწვდომობა ტოპიკური ფორმებიდან უმნიშვნელოა (<1%). დაზიანებული კანის (ჭრილობები, ეროზიები) გავლით შეწოვა ოდნავ მეტია, თუმცა კლინიკურად უმნიშვნელო რჩება.
პერორალურად მიღებისას თუთია (Zn²⁺) შეიწოვება თორმეტგოჯა ნაწლავსა და ჯეჯუნუმში, ბიოხელმისაწვდომობა 20–30%-ია. შეწოვას ამცირებს ფიტატები, კალციუმი, რკინა და საკვების ბოჭკოვანი ნაწილი (BNF 87).
სისტემურ სისხლმიმოქცევაში მოხვედრილი თუთია უკავშირდება პლაზმის ცილებს — ძირითადად ალბუმინს (~60%) და α₂-მაკროგლობულინს (~30%). თუთია გროვდება კუნთებში, ძვალში, ღვიძლში, თირკმელებში, პროსტატასა და თვალის ბადურაში. სისხლის პლაზმაში თუთიის ნორმალური კონცენტრაცია 70–120 მკგ/დლ-ია.
თუთია, როგორც ესენციალური მიკროელემენტი, არ განიცდის კლასიკურ ჰეპატურ მეტაბოლიზმს. იგი ჩართულია 300-ზე მეტი ფერმენტული სისტემის ფუნქციონირებაში — მათ შორის ალკალური ფოსფატაზა, კარბოანჰიდრაზა, სუპეროქსიდდისმუტაზა (Cu/Zn-SOD).
თუთიის ექსკრეცია ძირითადად ხდება გასტროინტესტინალური ტრაქტით (ფეკალური ექსკრეცია ~90%). თირკმელებით გამოიყოფა მცირე რაოდენობით (~2%). ოფლთან ერთაც ხდება მცირე დანაკარგი. ნახევრად დაშლის პერიოდი (t½) სხეულში ელემენტარული თუთიის ~280 დღეა.
თუთიის ოქსიდი ტოპიკურად გამოყენებისას ზოგადად კარგად ტოლერანტული პრეპარატია, თუმცა შესაძლებელია შემდეგი გვერდითი ეფექტები:
ტოპიკური გამოყენებისას ხშირი სერიოზული გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ აღინიშნება. შესაძლებელია:
ხანგრძლივი პერორალური მიღებისას (>40 მგ/დღე ელემენტარული თუთია მოზრდილებში) შესაძლებელია:
მზისგან დამცავ საშუალებებში გამოყენებული ნანო-ზომის თუთიის ოქსიდის უსაფრთხოება შესწავლილია EMA-ს და FDA-ს მიერ. მიმდინარე მტკიცებულებები ადასტურებს, რომ ნანო-ZnO არ შეიჭრება ცოცხალ ეპიდერმისში ინტაქტური კანის გავლით და სისტემური ტოქსიკურობის რისკი დაბალია (EMA SmPC).
თუთიის ოქსიდის ტოპიკური ფორმებისთვის კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამალთა ურთიერთქმედებები ფაქტობრივად არ არსებობს, რადგან სისტემური შეწოვა მინიმალურია. თუმცა, პერორალური თუთიის პრეპარატებისთვის მნიშვნელოვანია:
თუთიის ოქსიდი ტოპიკური გამოყენებისას უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის ყველა ტრიმესტრში. FDA კატეგორია — C (ტოპიკური ფორმა), თუმცა სისტემური შეწოვის არარსებობის გამო რისკი პრაქტიკულად ნულთან ტოლია.
პერორალური თუთიის პრეპარატები ფიზიოლოგიურ დოზებში (11–15 მგ/დღე) რეკომენდებულია ორსულობის დროს თუთიის დეფიციტის პრევენციისთვის, რადგან თუთია ესენციალური მიკროელემენტია ნაყოფის ნორმალური განვითარებისთვის (WHO რეკომენდაცია).
თუთიის ოქსიდის ტოპიკური გამოყენება თავსებადია ძუძუთი კვებასთან. ძუძუს თავზე წასმისას რეკომენდებულია წოვამდე წაშლა, რათა ჩვილმა არ მიიღოს პერორალურად. თუთია ფიზიოლოგიურად გადადის დედის რძეში (~2 მგ/ლ), რაც ჩვილის ნორმალური განვითარებისთვის აუცილებელია (EMA SmPC, BNF 87).
საქართველოში თუთიის ოქსიდი ხელმისაწვდომია როგორც მონოკომპონენტურ, ისე კომბინირებულ პრეპარატებში. ძირითადი ბრენდები მოიცავს:
თუთიის ოქსიდის ოფიცინალური მალამო და პასტა ხელმისაწვდომია აფთიაქებში მაგისტრალური რეცეპტით.
დიახ, თუთიის ოქსიდის მალამო უსაფრთხოა ახალშობილებისთვის დაბადებიდანვე. იგი წარმოადგენს საფენის დერმატიტის პრევენციისა და მკურნალობის პირველი რიგის საშუალებას. მალამო წაისვამეთ თხელი ფენით გაწმენდილ, მშრალ კანზე ყოველი საფენის შეცვლისას (NICE CKS).
მალამო (ointment) — ცხიმიანი, ოკლუზიური ფორმულაცია, უკეთ იცავს კანს ტენიანობისგან; იდეალურია საფენის დერმატიტისთვის. პასტა (paste) — მალამოზე სქელი, შეიცავს მეტ ფხვნილოვან კომპონენტს (25–50% ZnO), უკეთ შეაშრობს მოტირილ ზედაპირებს. კრემი (cream) — უფრო მსუბუქი, ადვილად ნაწილდება კანზე, ნაკლებ ცხიმიანია; შესაფერისია ყოველდღიური პროფილაქტიკისთვის.
დიახ, თუთიის ოქსიდი ფიზიკური (მინერალური) მზისგან დამცავი ფილტრია. იგი ბლოკავს UVA და UVB ორივე ტიპის სხივებს, რაც მას ფართოსპექტრიან ფოტოპროტექტორად აქცევს. FDA-ს მიერ აღიარებულია როგორც უსაფრთხო და ეფექტური (GRASE) მზისგან დამცავი ინგრედიენტი. განსაკუთრებით რეკომენდებულია მგრძნობიარე კანის, ბავშვებისა და ქიმიური ფილტრების მიმართ ალერგიის მქონე პირებისთვის.
დიახ, თუთიის ოქსიდი გამოიყენება აკნეს (აკნე) კომპლექსურ მკურნალობაში. მისი ადსორბენტული თვისებები ამცირებს ჭარბ ცხიმს, ხოლო ანტიმიკრობული აქტივობა აფერხებს Cutibacterium acnes-ის ზრდას. თუმცა, საშუალო და მძიმე აკნეს დროს თუთიის ოქსიდი მონოთერაპიად არ არის საკმარისი — საჭიროა დერმატოლოგის კონსულტაცია.
თუთიის ოქსიდის მალამოებისა და კრემების ვარგისიანობის ვადა ჩვეულებრივ 2–3 წელია (იხ. შეფუთვა). შეინახეთ ოთახის ტემპერატურაზე (15–25°C), მზის სხივებისგან დაცულ ადგილას. გახსნის შემდეგ — ჩვეულებრივ 6–12 თვეა გამოყენებადი. თუთიის ოქსიდის ფხვნილი ფაქტობრივად განუსაზღვრელ ვადას ინახავს მშრალ, გრილ პირობებში.
არა, თუთიის ოქსიდი არ არის კორტიკოსტეროიდი. იგი მინერალური წარმოშობის დერმატოპროტექტორია, რომელსაც არ აქვს ჰორმონალური აქტივობა. ამიტომ მისი ხანგრძლივი გამოყენება არ იწვევს კანის ატროფიას, სტრიებს ან სხვა სტეროიდებთან დაკავშირებულ გვერდით ეფექტებს. უსაფრთხოდ შეიძლება გამოიყენოთ ყოველდღიურად, ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში (BNF 87).