sulfanilamide · INN
sulfanilamide (sulfanilamide) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სულფანილამიდი (იგივე სტრეპტოციდი) წარმოადგენს სულფონამიდების ჯგუფის პირველ ანტიბაქტერიულ პრეპარატს, რომელიც კლინიკურ პრაქტიკაში 1930-იანი წლებიდან გამოიყენება. მისი მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია ბაქტერიული ფოლის მჟავას სინთეზის ინჰიბირებაზე — პარა-ამინობენზოის მჟავას (PABA) კონკურენტული ანტაგონიზმის გზით. დღესდღეობით სულფანილამიდი ძირითადად გამოიყენება ტოპიკურად (გარეგანი გამოყენებისთვის) — ფხვნილის ან მალამოს სახით ჭრილობების, დამწვრობისა და კანის ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ. სისტემური გამოყენება მნიშვნელოვნად შემცირდა თანამედროვე, უფრო ეფექტური და უსაფრთხო ანტიბიოტიკების გამოჩენის შემდეგ. ძირითადი გვერდითი ეფექტებიდან აღსანიშნავია ალერგიული რეაქციები, თირკმელების დაზიანება (კრისტალურია), ჰემატოლოგიური დარღვევები. სულფანილამიდი უკუნაჩვენებია სულფონამიდებისადმი ჰიპერმგრძნობელობის, მძიმე ღვიძლის/თირკმელების უკმარისობისა და ორსულობის მესამე ტრიმესტრის დროს.
---
სულფანილამიდი (INN: Sulfanilamide; ქიმიური ფორმულა: C₆H₈N₂O₂S) არის სულფონამიდების კლასის ყველაზე მარტივი წარმომადგენელი და, ფაქტობრივად, ანტიბაქტერიული ქიმიოთერაპიის ფუძემდებელი პრეპარატი. იგი წარმოადგენს 4-ამინობენზოლსულფონამიდს — თეთრი ფერის კრისტალურ ფხვნილს, ზომიერად ხსნადს წყალში.
სულფანილამიდის ანტიბაქტერიული თვისებები აღმოაჩინა გერმანელმა ბიოქიმიკოსმა გერჰარდ დომაგკმა 1932 წელს, როდესაც მან დაადგინა, რომ პრონტოზილი (წითელი საღებავი) ინ ვივო მეტაბოლიზდებოდა სულფანილამიდად და ავლენდა ბაქტერიოსტატიკურ აქტივობას. 1935 წელს ფრანგმა მეცნიერებმა (ტრეფუელის ჯგუფი, ინსტიტუტ პასტერი) გამოყვეს აქტიური მეტაბოლიტი — სულფანილამიდი — და აჩვენეს, რომ სწორედ ეს ნაერთი იყო ანტიმიკრობული ეფექტის მიზეზი. დომაგკს 1939 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.
სულფანილამიდი გახდა პირველი სისტემური ანტიბაქტერიული პრეპარატი, რომელმაც რადიკალურად შეცვალა ინფექციური დაავადებების მკურნალობა მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში. პოსტსაბჭოთა სივრცეში იგი ფართოდ ცნობილია „სტრეპტოციდის" სახელწოდებით.
დღეისათვის სულფანილამიდი ძირითადად გამოიყენება ტოპიკური ფორმით, ხოლო სისტემური მკურნალობისთვის უპირატესობა ენიჭება მის უფრო თანამედროვე წარმოებულებს — სულფამეტოქსაზოლს, სულფადიაზინს და სხვა (WHO Model List).
---
სულფანილამიდის ანტიბაქტერიული მოქმედება დაფუძნებულია ფოლის მჟავას (ვიტამინ B₉) ბიოსინთეზის ინჰიბირებაზე ბაქტერიულ უჯრედებში. ეს მექანიზმი ეფუძნება სტრუქტურულ მსგავსებას სულფანილამიდსა და პარა-ამინობენზოის მჟავას (PABA) შორის.
ბაქტერიები, ადამიანის უჯრედებისგან განსხვავებით, ვერ ითვისებენ ფოლის მჟავას გარემოდან და იძულებულნი არიან სინთეზირონ იგი de novo. ამ პროცესში გადამწყვეტი როლი აკისრია ფერმენტ დიჰიდროპტეროატ-სინთაზას (DHPS), რომელიც კატალიზებს PABA-ს და დიჰიდროპტერიდინის კონდენსაციას დიჰიდროპტეროის მჟავის წარმოქმნით.
სულფანილამიდი, PABA-ს სტრუქტურული ანალოგი, კონკურენტულად ბლოკავს DHPS-ის აქტიურ ცენტრს, რის შედეგადაც ხდება:
ამ მექანიზმით სულფანილამიდი ავლენს ბაქტერიოსტატიკურ ეფექტს — იგი არ კლავს ბაქტერიებს, არამედ აჩერებს მათ გამრავლებას, რაც იმუნურ სისტემას საშუალებას აძლევს გაუმკლავდეს ინფექციას.
სულფანილამიდი აქტიურია შემდეგი მიკროორგანიზმების მიმართ:
პრეპარატის სელექტიურობა (ტოქსიკურობა ბაქტერიებისთვის, არა ადამიანისთვის) აიხსნება იმით, რომ ძუძუმწოვრების უჯრედები არ სინთეზირებენ ფოლის მჟავას — ისინი ითვისებენ მას საკვებიდან. შესაბამისად, DHPS ფერმენტი ძუძუმწოვრებში არ არსებობს და სულფანილამიდი ადამიანის უჯრედებზე პრაქტიკულად არ მოქმედებს (BNF 87).
სამწუხაროდ, მრავალწლიანმა გამოყენებამ გამოიწვია ფართო რეზისტენტობის ჩამოყალიბება. ძირითადი მექანიზმებია: DHPS ფერმენტის მუტაცია, PABA-ს ჰიპერპროდუქცია ბაქტერიის მიერ, და სულფონამიდის შეღწევადობის შემცირება.
---
სულფანილამიდი, როგორც ტოპიკური და სისტემური ანტიბაქტერიული საშუალება, გამოიყენება შემდეგ კლინიკურ სიტუაციებში:
1. ჭრილობების ინფექციების პროფილაქტიკა და მკურნალობა სულფანილამიდის ფხვნილი გამოიყენება ღია ჭრილობების ზედაპირული ინფექციების პრევენციისთვის, განსაკუთრებით შეზღუდული სამედიცინო რესურსების პირობებში.
2. დამწვრობის ინფექციები ტოპიკური ფორმა (მალამო 5-10%) ეფექტურია I-II ხარისხის დამწვრობების სეკუნდარული ინფექციების პრევენციისთვის.
3. კანის ბაქტერიული ინფექციები
4. ცხვირ-ხახის ინფექციები სტრეპტოციდის ფხვნილი ტრადიციულად გამოიყენება ტონზილიტის და ფარინგიტის ადიუვანტურ მკურნალობაში (ტოპიკური აპლიკაცია).
სულფანილამიდის სისტემური გამოყენება დღეისათვის მნიშვნელოვნად შეიზღუდა, მაგრამ ისტორიულად იგი გამოიყენებოდა:
დღეისათვის ამ ჩვენებებში უპირატესობა ენიჭება სულფანილამიდის თანამედროვე წარმოებულებს — კერძოდ, სულფამეტოქსაზოლი/ტრიმეტოპრიმის (კო-ტრიმოქსაზოლი) კომბინაციას, რომელიც უზრუნველყოფს ფოლის მჟავას სინთეზის ორმაგ ბლოკადას და ბაქტერიციდულ ეფექტს (BNF 87; NICE NG136).
სულფანილამიდი ფართოდ გამოიყენება ვეტერინარიაშიც — ცხოველების ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ (WHO Model List).
---
მოზრდილები და 12 წელზე უფროსი ბავშვები:
ბავშვები (3-12 წელი):
სისტემური მიღება დღეისათვის თითქმის არ პრაქტიკდება, თუმცა ისტორიული დოზირების სქემა შემდეგია:
მოზრდილები:
ბავშვები:
სულფანილამიდის სისტემური გამოყენება უკუნაჩვენებია მძიმე თირკმელების უკმარისობის დროს (GFR <15 მლ/წთ). ზომიერი უკმარისობის დროს (GFR 15-30 მლ/წთ) საჭიროა დოზის 50%-ით შემცირება და ადექვატური ჰიდრატაცია კრისტალურიის პრევენციისთვის (EMA SmPC).
მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობის დროს სისტემური გამოყენება უკუნაჩვენებია. მსუბუქ-ზომიერი დარღვევის დროს — სიფრთხილით, ღვიძლის ფუნქციის მონიტორინგით.
ხანდაზმულებში რეკომენდებულია დოზის შემცირება რენალური ფუნქციის შესაბამისად, ადექვატური ჰიდრატაციის ფონზე.
---
პერორალური მიღების შემთხვევაში სულფანილამიდი კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 80-100%. მაქსიმალური პლაზმური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1-4 საათში (Tmax) პერორალური მიღებიდან. ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია მინიმალურია ინტაქტურ კანზე, თუმცა დაზიანებული კანის ზედაპირიდან შეიძლება მნიშვნელოვანი შეწოვა.
მეტაბოლიზმი ხდება ღვიძლში ძირითადად აცეტილაციის გზით. ძირითადი მეტაბოლიტია N⁴-აცეტილსულფანილამიდი, რომელიც ანტიმიკრობულად არააქტიურია, მაგრამ შედარებით ცუდად ხსნადია წყალში და შეიძლება გამოიწვიოს კრისტალურია თირკმელებში.
---
სულფანილამიდმა ისტორიულად გამოიწვია მეთჰემოგლობინემიის ეპიდემია 1937 წელს (ე.წ. „სულფანილამიდის კატასტროფა"), როდესაც პრეპარატი დიეთილენგლიკოლში იყო გახსნილი. ეს შემთხვევა გახდა აშშ-ში FDA-ს რეგულატორული რეფორმის საფუძველი (BNF 87).
სისტემური მიღების დროს რეკომენდებულია:
---
---
1. ვარფარინი და პერორალური ანტიკოაგულანტები სულფანილამიდი აძლიერებს ვარფარინის ეფექტს პლაზმის ცილებიდან დისპლაცემენტისა და CYP2C9 ინჰიბირების გზით. შედეგი: INR-ის მომატება, სისხლდენის რისკი. საჭიროა INR-ის მონიტორინგი (BNF 87).
2. მეთოტრექსატი სულფონამიდები ზრდიან მეთოტრექსატის თავისუფალ ფრაქციას პლაზმაში ცილებიდან გადაადგილებით, რაც აძლიერებს ტოქსიკურობას (პანციტოპენია, მუკოზიტი). კომბინაცია მოითხოვს განსაკუთრებულ სიფრთხილეს.
3. სულფონილშარდოვანას წარმოებულები (გლიბენკლამიდი, გლიკლაზიდი) სულფანილამიდი შეიძლება გააძლიეროს ჰიპოგლიკემიური ეფექტი დისპლაცემენტის მექანიზმით. საჭიროა გლიკემიის კონტროლი.
4. ფენიტოინი სულფონამიდები ინჰიბირებენ ფენიტოინის მეტაბოლიზმს, რაც ზრდის ფენიტოინის პლაზმურ კონცენტრაციას და ტოქსიკურობის რისკს.
5. ციკლოსპორინი სულფონამიდებთან ერთად მიღება ამცირებს ციკლოსპორინის კონცენტრაციას და ზრდის ნეფროტოქსიკურობის რისკს.
6. ტრიმეტოპრიმი ფარმაკოდინამიური სინერგიზმი — ფოლატის სინთეზის ორმაგი ბლოკადა. ეს სინერგიული ეფექტი თერაპიულად გამოიყენება კო-ტრიმოქსაზოლის სახით.
7. PABA-ს შემცველი პრეპარატები (ლოკალური ანესთეტიკები — პროკაინი, ბენზოკაინი) PABA ანტაგონიზებს სულფონამიდებს და ამცირებს ანტიბაქტერიულ ეფექტს. ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
8. დიურეტიკები (ფუროსემიდი, თიაზიდები) ჯვარედინი ალერგიული რეაქტიულობის რისკი (სულფონამიდური სტრუქტურა), თუმცა კლინიკურად ეს რისკი დაბალია.
---
სულფანილამიდი გადალახავს პლაცენტურ ბარიერს და აღწევს ნაყოფის სისხლმიმოქცევაში.
სულფანილამიდი გამოიყოფა დედის რძეში. მეძუძური ქალების შემთხვევაში:
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე სულფანილამიდი ძირითადად ხელმისაწვდომია „სტრეპტოციდის" სახელწოდებით, ტოპიკური ფორმებით (ფხვნილი, მალამო). გარდა ამისა, ბაზარზე წარმოდგენილია სულფონამიდების ჯგუფის სხვა პრეპარატებიც:
სულფანილამიდის სისტემური ფორმების ხელმისაწვდომობა საქართველოში შეზღუდულია. ტოპიკური სტრეპტოციდი ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ურეცეპტოდ.
---
სულფანილამიდი არის ქიმიოთერაპიული (სინთეზური) ანტიბაქტერიული საშუალება, და არა ანტიბიოტიკი ტრადიციული გაგებით. ანტიბიოტიკები თავდაპირველად მიკროორგანიზმების მიერ წარმოქმნილ ნივთიერებებს ეწოდებოდა (მაგ., პენიცილინი), ხოლო სულფონამიდები მთლიანად სინთეზური წარმოშობისაა. პრაქტიკაში ტერმინი „ანტიბიოტიკი" ხშირად ფართო გაგებით გამოიყენება და სულფონამიდებსაც მოიცავს.
სტრეპტოციდის (სულფანილამიდის) ფხვნილი ტრადიციულად გამოიყენებოდა ზედაპირული ჭრილობების მოსაფხვნელად. თუმცა თანამედროვე მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ღრმა ჭრილობების შემთხვევაში ფხვნილის გამოყენებამ შეიძლება შეანელოს ქსოვილის რეგენერაცია. მცირე ჭრილობებისთვის შეიძლება გამოიყენოთ, მაგრამ ღრმა, ვრცელი ან ძლიერ დაბინძურებული ჭრილობების შემთხვევაში მიმართეთ ექიმს.
არა. სულფანილამიდი მოქმედებს მხოლოდ ბაქტერიებზე, რომლებიც სინთეზირებენ ფოლის მჟავას. ვირუსებზე, სოკოებზე ან პარაზიტებზე (გარდა ზოგიერთი პროტოზოის) იგი არ მოქმედებს. გრიპის, კოვიდ-19-ის ან სხვა ვირუსული ინფექციების დროს სულფანილამიდის გამოყენება არაეფექტური და არამიზანშეწონილია.
სულფონამიდები, მათ შორის სულფანილამიდი, იწვევენ ფოტოსენსიტიზაციას — კანის მგრძნობელობის მომატებას ულტრაიისფერი დასხივების მიმართ. სისტემური მიღებისას რეკომენდებულია: მზისგან დამცავი საშუალებების (SPF ≥30) გამოყენება, პირდაპირი მზის სხივების თავიდან აცილება, დამცავი ტანსაცმლის ტარება.
ეს რთული საკითხია. მიუხედავად იმისა, რომ სულფონამიდური ანტიბიოტიკები და სულფონამიდური დიურეტიკები სტრუქტურულად განსხვავდებიან, ჯვარედინი ალერგიის თეორიული რისკი არსებობს. პრაქტიკაში ჯვარედინი რეაქტიულობა იშვიათია (<2%), მაგრამ ანაფილაქსიის ანამნეზის შემთხვევაში რეკომენდებულია სულფანილამიდის თავიდან აცილება და ალტერნატიული პრეპარატის შერჩევა ექიმთან კონსულტაციით (BNF 87).
ტოპიკური სტრეპტოციდის გამოყენება, როგორც წესი, არ უნდა აღემატებოდეს 7-10 დღეს. თუ ამ პერიოდში ჭრილობა არ შეხორცდა ან ინფექციის ნიშნები არ შემცირდა (სიწითლე, შეშუპება, ჩირქი), აუცილებელია ექიმთან მიმართვა ადექვატური ანტიბაქტერიული თერაპიის დასანიშნად.