risperidone · INN
risperidone (risperidone) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
რისპერიდონი (Risperidone) არის მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოზური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური ეპიზოდებისა და აუტიზმთან ასოცირებული გაღიზიანებადობის სამკურნალოდ. პრეპარატი ბლოკავს დოფამინის D₂ და სეროტონინის 5-HT₂A რეცეპტორებს, რაც უზრუნველყოფს როგორც პოზიტიური, ისე ნეგატიური ფსიქოზური სიმპტომების კონტროლს. რისპერიდონი ხელმისაწვდომია პერორალური ტაბლეტების, ხსნარისა და ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო ფორმის სახით. ძირითადი გვერდითი ეფექტებია ექსტრაპირამიდული სიმპტომები, წონაში მატება, ჰიპერპროლაქტინემია და სედაცია. პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List).
რისპერიდონი არის ბენზიზოქსაზოლის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოზური პრეპარატების კლასს. იგი სინთეზირებულ იქნა Janssen Pharmaceutica-ს მიერ 1980-იან წლებში და კლინიკურ პრაქტიკაში პირველად 1993 წელს დაინერგა აშშ-ს სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციის (FDA) მიერ დამტკიცების შემდეგ (EMA SmPC).
ატიპიურ ანტიფსიქოზურ საშუალებებს „ატიპიურს" უწოდებენ იმის გამო, რომ ისინი, კლასიკური (პირველი თაობის) ნეიროლეპტიკებისგან განსხვავებით, ნაკლებ ექსტრაპირამიდულ გვერდით ეფექტებს იწვევენ თერაპიული დოზებით. რისპერიდონი, თუმცა, ამ კლასის წარმომადგენელთა შორის შედარებით მაღალი ექსტრაპირამიდული რისკით გამოირჩევა, განსაკუთრებით მაღალ დოზებში (BNF 87).
ქიმიურად რისპერიდონი წარმოადგენს 3-[2-[4-(6-ფტორ-1,2-ბენზიზოქსაზოლ-3-ილ)პიპერიდინ-1-ილ]ეთილ]-2-მეთილ-6,7,8,9-ტეტრაჰიდრო-4H-პირიდო[1,2-a]პირიმიდინ-4-ონს. მოლეკულური მასა შეადგენს 410.49 გ/მოლ. პრეპარატი პრაქტიკულად უხსნადია წყალში, მაგრამ კარგად იხსნება ორგანულ გამხსნელებში.
რისპერიდონი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების მოდელურ ნუსხაში, როგორც ფსიქოზური აშლილობების მკურნალობის არსებითი საშუალება (WHO Model List). ევროპის მედიკამენტების სააგენტოს (EMA) მიერ ავტორიზებულია მრავალი ჩვენებით, მათ შორის შიზოფრენია, მანია და ქცევითი დარღვევები.
რისპერიდონის ფარმაკოლოგიური მოქმედება ეფუძნება მრავალ რეცეპტორულ ანტაგონიზმს, რომელშიც ცენტრალური ადგილი უკავია დოფამინური და სეროტონინერგული სისტემის მოდულაციას.
რისპერიდონი არის დოფამინის D₂ რეცეპტორების მძლავრი ანტაგონისტი. მეზოლიმბურ გზაში D₂ რეცეპტორების ბლოკადა განაპირობებს ანტიფსიქოზურ ეფექტს — პოზიტიური სიმპტომების (ჰალუცინაციები, ბოდვა, აზროვნების დარღვევა) შემცირებას. D₂ ოკუპაციის დონე 60-80% დიაპაზონში ოპტიმალურ ანტიფსიქოზურ ეფექტს უზრუნველყოფს, ხოლო 80%-ზე მეტი ოკუპაცია ექსტრაპირამიდული სიმპტომების რისკს ზრდის (EMA SmPC).
რისპერიდონი 5-HT₂A რეცეპტორებთან მიმართებაში D₂ რეცეპტორებზე მაღალი აფინობით ხასიათდება. ეს თანაფარდობა (5-HT₂A/D₂ ანტაგონიზმი) ატიპიური ანტიფსიქოტიკების დამახასიათებელი თვისებაა და რამდენიმე კლინიკურ უპირატესობას განაპირობებს:
რისპერიდონი ასევე ავლენს ანტაგონისტურ მოქმედებას შემდეგ რეცეპტორებზე:
მნიშვნელოვანია, რომ რისპერიდონს მუსკარინულ ქოლინერგულ რეცეპტორებზე მინიმალური აფინობა აქვს, რაც ანტიქოლინერგული გვერდითი ეფექტების (პირის სიმშრალე, ყაბზობა, შარდის რეტენცია) დაბალ სიხშირეს განაპირობებს.
ნიგროსტრიატულ გზაში D₂ ბლოკადა ექსტრაპირამიდული მოტორული სიმპტომების მიზეზია, თუმცა 5-HT₂A ანტაგონიზმი ნაწილობრივ ანეიტრალებს ამ ეფექტს პრეფრონტალურ ქერქში დოფამინის გამოთავისუფლების ხელშეწყობით.
ტუბეროინფუნდიბულურ გზაში D₂ ბლოკადა იწვევს პროლაქტინის სეკრეციის ინჰიბიციის მოხსნას, რაც ჰიპერპროლაქტინემიას განაპირობებს — ეს რისპერიდონის ერთ-ერთი ყველაზე გამოხატული ენდოკრინული გვერდითი ეფექტია (BNF 87).
რისპერიდონი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
რისპერიდონი ჩვენებულია შიზოფრენიის მწვავე და ქრონიკული ფორმების მკურნალობისთვის მოზრდილებსა და 13 წელზე უფროსი ასაკის მოზარდებში. ეფექტურია როგორც პოზიტიური (ჰალუცინაციები, ბოდვა), ისე ნეგატიური სიმპტომების (აპათია, ემოციური გაღარიბება) მიმართ. NICE-ის რეკომენდაციით, რისპერიდონი განიხილება როგორც პირველი რიგის ატიპიური ანტიფსიქოტიკი (NICE CG178).
რისპერიდონი დამტკიცებულია ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური და შერეული ეპიზოდების მონოთერაპიისა და ლითიუმის/ვალპროატის ადიუვანტურ თერაპიისთვის (EMA SmPC).
5-17 წლის ბავშვებში რისპერიდონი FDA-ის მიერ დამტკიცებულია აუტიზმის სპექტრის აშლილობასთან ასოცირებული გაღიზიანებადობის, აგრესიის, თვითდაზიანებისა და ფაფუკი ტანტრუმების სამკურნალოდ.
რისპერიდონი ხანმოკლე პერიოდით (6 კვირამდე) შეიძლება გამოყენებულ იქნას დემენციის მქონე პაციენტებში მძიმე აგრესიის ან ფსიქოზური სიმპტომების დროს, როცა არაფარმაკოლოგიური მიდგომები არაეფექტურია. მნიშვნელოვანია: ხანდაზმულ პაციენტებში დემენციის დროს ანტიფსიქოტიკების გამოყენება ცერებროვასკულარული მოვლენებისა და სიკვდილიანობის რისკს ზრდის (BNF 87).
(BNF 87)
(EMA SmPC)
რისპერიდონი კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან სწრაფად და სრულად შეიწოვება. პერორალური ბიოშეღწევადობა შეადგენს 70%-ს (პირველადი გავლის ეფექტის გამო). მაქსიმალური პლაზმური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1-2 საათში. საკვები არ მოქმედებს აბსორბციის ხარისხზე (EMA SmPC).
განაწილების მოცულობა შეადგენს 1-2 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება: რისპერიდონი — 90%, 9-ჰიდროქსირისპერიდონი (აქტიური მეტაბოლიტი) — 77%. პრეპარატი თავისუფლად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს.
რისპერიდონი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450-ის ფერმენტული სისტემის CYP2D6 იზოფერმენტის მეშვეობით, რის შედეგადაც წარმოიქმნება 9-ჰიდროქსირისპერიდონი (პალიპერიდონი) — ფარმაკოლოგიურად ეკვივალენტური აქტიური მეტაბოლიტი. CYP2D6-ის ნელი მეტაბოლიზატორების პოპულაციაში (5-10% კავკასიელებში) რისპერიდონის პლაზმური კონცენტრაცია მომატებულია.
„აქტიური ანტიფსიქოზური ფრაქციის" (რისპერიდონი + 9-ჰიდროქსირისპერიდონი) ნახევარდაშლის პერიოდი შეადგენს დაახლოებით 20 საათს, რაც საშუალებას იძლევა პრეპარატი დღეში ერთხელ მიიღოთ. ელიმინაცია ხდება ძირითადად თირკმლებით (70%) და ნაწილობრივ განავლით (14%) (EMA SmPC).
(BNF 87)
რისპერიდონი ზომიერად ზრდის მეტაბოლურ რისკებს (ოლანზაპინთან და კლოზაპინთან შედარებით ნაკლებად): ჰიპერგლიკემია, დისლიპიდემია, წონაში მატება. რეკომენდებულია მეტაბოლური პარამეტრების მონიტორინგი (NICE CG178).
(BNF 87, EMA SmPC)
CYP2D6 ინჰიბიტორები (ფლუოქსეტინი, პაროქსეტინი, ქინიდინი):
CYP3A4 ინდუქტორები (კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი):
CYP3A4 ინჰიბიტორები (იტრაკონაზოლი, კეტოკონაზოლი):
(BNF 87, EMA SmPC)
რისპერიდონი FDA კატეგორია C-ს მიეკუთვნებოდა (ძველი კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა ტერატოგენული ეფექტების არარსებობა, თუმცა ადამიანებზე ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ არსებობს.
მესამე ტრიმესტრში მიღებისას ნეონატალურ პერიოდში შეიძლება განვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები ან მოხსნის სინდრომი (აგზნებულობა, ჰიპერტონუსი, ტრემორი, ძილიანობა, რესპირატორული დისტრესი). რისპერიდონი ორსულობის დროს გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს (EMA SmPC).
რისპერიდონი და მისი აქტიური მეტაბოლიტი გამოიყოფა დედის რძეში. რძე/პლაზმის თანაფარდობა შედარებით მაღალია. BNF-ის რეკომენდაციით, ძუძუთი კვება არ არის რეკომენდებული რისპერიდონის მიღების პერიოდში (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე რისპერიდონი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდული და გენერიკული პრეპარატების სახით:
პაციენტებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ, რომ ბრენდების ჩანაცვლებისას აქტიური ფრაქციის ბიოეკვივალენტობა დადასტურებული უნდა იყოს. ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო ფორმაც ხელმისაწვდომია სპეციალიზებულ ფარმაცევტულ დაწესებულებებში.
ანტიფსიქოზური ეფექტის პირველი ნიშნები, როგორც წესი, 1-2 კვირაში ჩნდება, თუმცა სრული თერაპიული ეფექტის მისაღწევად შეიძლება 4-6 კვირა დასჭირდეს. აგრესიისა და აგზნებულობის შემცირება უფრო სწრაფად, რამდენიმე დღეში შეიძლება შეიმჩნეოს.
არა. რისპერიდონის უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სინდრომი — უძილობა, გულისრევა, ოფლიანობა, ფსიქოზური სიმპტომების რეციდივი. დოზის თანდათანობითი შემცირება რეკომენდებულია მინიმუმ 1-2 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
დიახ, თუმცა ოლანზაპინთან და კლოზაპინთან შედარებით ნაკლებად. საშუალო წონაში მატება შეადგენს 2-3 კგ-ს მკურნალობის პირველ წელს. ბავშვებსა და მოზარდებში ეს ეფექტი უფრო გამოხატულია. რეკომენდებულია დიეტისა და ფიზიკური აქტივობის მონიტორინგი.
არა. ალკოჰოლი აძლიერებს რისპერიდონის სედაციურ ეფექტს, ზრდის ორთოსტატული ჰიპოტენზიის რისკს და აუარესებს კოგნიტიურ ფუნქციას. მკურნალობის პერიოდში ალკოჰოლის მიღება სრულად უნდა შეიზღუდოს.
დიახ. რეკომენდებულია: წონის, გლიკემიის, ლიპიდური პროფილის, პროლაქტინის დონის, სისხლის სრული ანალიზის და ეკგ-ის პერიოდული კონტროლი, განსაკუთრებით მკურნალობის პირველ წელს (NICE CG178).
რისპერიდონმა შეიძლება გამოიწვიოს ძილიანობა, თავბრუსხვევა და ყურადღების კონცენტრაციის დაქვეითება, განსაკუთრებით მკურნალობის დასაწყისში და დოზის ცვლილებისას. პაციენტებმა უნდა შეაფასონ საკუთარი რეაქცია პრეპარატზე, სანამ პოტენციურად საშიშ აქტივობებს (ავტომობილის მართვა, მექანიზმებთან მუშაობა) დაიწყებენ.