quetiapinum · INN
quetiapinum (quetiapinum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კვეტიაპინი (Quetiapinum) არის მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოზური პრეპარატი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის (მანიაკალური და დეპრესიული ეპიზოდები) და დიდი დეპრესიული აშლილობის ადიუვანტური მკურნალობისთვის. პრეპარატი მოქმედებს სეროტონინის (5-HT₂A) და დოფამინის (D₂) რეცეპტორების ანტაგონიზმის გზით, რაც უზრუნველყოფს ანტიფსიქოზურ, ანტიმანიაკალურ და ანტიდეპრესიულ ეფექტებს. ხელმისაწვდომია როგორც დაუყოვნებელი გამოთავისუფლების (IR), ასევე გახანგრძლივებული გამოთავისუფლების (XR/პროლონგ) ტაბლეტების სახით. ხშირი გვერდითი ეფექტებია სედაცია, თავბრუსხვევა, წონაში მატება და მეტაბოლური ცვლილებები. პრეპარატი მოითხოვს მეტაბოლური პარამეტრების რეგულარულ მონიტორინგს. საქართველოში ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდული და გენერიკული ფორმით (BNF 87, WHO Model List).
კვეტიაპინი (INN: Quetiapinum) არის დიბენზოთიაზეპინის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოზური პრეპარატების კლასს. იგი სინთეზირებულ იქნა AstraZeneca-ს მიერ 1985 წელს და აშშ-ს სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) პირველად დაამტკიცა 1997 წელს შიზოფრენიის მკურნალობისთვის „სეროქველის" (Seroquel) სავაჭრო სახელწოდებით. შემდგომ წლებში ჩვენებები გაფართოვდა ბიპოლარული აშლილობისა და დეპრესიის ჩათვლით (EMA SmPC).
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით, კვეტიაპინი მრავალრეცეპტორული ანტაგონისტია, რაც განასხვავებს მას პირველი თაობის ანტიფსიქოზური პრეპარატებისგან. მას აქვს შედარებით დაბალი აფინობა D₂ რეცეპტორებისადმი და მაღალი აფინობა 5-HT₂A რეცეპტორებისადმი — ეს ფარმაკოლოგიური პროფილი ხსნის ექსტრაპირამიდული სიმპტომების (EPS) უფრო დაბალ სიხშირეს ტიპიურ ანტიფსიქოზურებთან შედარებით.
კვეტიაპინის აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (N-დეზალკილ-კვეტიაპინი) — თავისთავად ფლობს მნიშვნელოვან ფარმაკოლოგიურ აქტივობას: ის ნორეპინეფრინის ტრანსპორტერის (NET) ინჰიბიტორია და 5-HT₁A რეცეპტორების ნაწილობრივი აგონისტი, რაც ხსნის კვეტიაპინის ანტიდეპრესიულ თვისებებს. WHO-ს ძირითადი მედიკამენტების ჩამონათვალში კვეტიაპინი შეტანილია ფსიქოტროპული პრეპარატების კატეგორიაში (WHO Model List). საქართველოში იგი რეგისტრირებულია როგორც რეცეპტით გასაცემი პრეპარატი.
კვეტიაპინი ახორციელებს თერაპიულ ეფექტს მრავალი ნეიროტრანსმიტერული სისტემის მოდულაციის გზით. მისი მოქმედების მექანიზმი მოიცავს შემდეგ ძირითად კომპონენტებს:
სეროტონინერგული ანტაგონიზმი (5-HT₂A): კვეტიაპინს აქვს მაღალი აფინობა სეროტონინის 5-HT₂A რეცეპტორებისადმი. ამ რეცეპტორების ბლოკადა პრეფრონტალურ ქერქში ხელს უწყობს დოფამინის გამოთავისუფლებას, რაც აუმჯობესებს კოგნიტურ ფუნქციებს და ამცირებს შიზოფრენიის ნეგატიურ სიმპტომებს. 5-HT₂A ანტაგონიზმი ასევე ამცირებს ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების რისკს (BNF 87).
დოფამინერგული ანტაგონიზმი (D₂): კვეტიაპინი D₂ რეცეპტორების ნაკლებად მჭიდრო ბლოკატორია, რაც ნიშნავს, რომ იგი სწრაფად იშლება D₂ რეცეპტორებიდან. ეს „hit-and-run" ფარმაკოლოგია უზრუნველყოფს მეზოლიმბურ სისტემაში ანტიფსიქოზურ ეფექტს პროლაქტინის მნიშვნელოვანი მომატებისა და ნიგროსტრიატული ტრაქტის მინიმალური დათრგუნვის გარეშე.
ნორკვეტიაპინის ფარმაკოლოგია: აქტიური მეტაბოლიტი ნორკვეტიაპინი არის ნორეპინეფრინის ტრანსპორტერის (NET) ინჰიბიტორი, რაც ზრდის სინაფსურ ნორეპინეფრინის კონცენტრაციას. ეს მექანიზმი ფუნქციურად ჰგავს ანტიდეპრესანტების მოქმედებას და ხსნის კვეტიაპინის ეფექტურობას ბიპოლარული დეპრესიისა და დიდი დეპრესიული აშლილობის დროს. ნორკვეტიაპინი ასევე არის 5-HT₁A რეცეპტორების ნაწილობრივი აგონისტი — ეფექტი, რომელიც ასოცირებულია ანქსიოლიზურ და ანტიდეპრესიულ თვისებებთან (EMA SmPC).
ჰისტამინერგული ანტაგონიზმი (H₁): კვეტიაპინს აქვს ძალიან მაღალი აფინობა H₁ რეცეპტორებისადმი, რაც ხსნის მის გამოხატულ სედატიურ ეფექტს, განსაკუთრებით დაბალ დოზებზე, და ასოცირებულია წონაში მატებასთან.
ადრენერგული ანტაგონიზმი (α₁): α₁-ადრენორეცეპტორების ბლოკადა იწვევს ორთოსტატიულ ჰიპოტენზიას, განსაკუთრებით მკურნალობის დაწყების ფაზაში.
მუსკარინული რეცეპტორების მინიმალური აფინობა: ანტიქოლინერგული ეფექტები შედარებით სუსტია, თუმცა ნორკვეტიაპინს აქვს M₁ რეცეპტორებისადმი გარკვეული აფინობა.
კვეტიაპინი ნაჩვენებია შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
კვეტიაპინი დამტკიცებულია შიზოფრენიის მწვავე და ქრონიკული ფორმების მკურნალობისთვის, მათ შორის დადებითი სიმპტომების (ჰალუცინაციები, ბოდვა) და უარყოფითი სიმპტომების (აპათია, სოციალური იზოლაცია, აფექტის გაღარიბება) შემცირებისთვის. გამოიყენება როგორც მწვავე ეპიზოდების მართვისთვის, ასევე რეციდივის პრევენციის მიზნით შემანარჩუნებელ თერაპიაში (NICE CG178).
კვეტიაპინი ნაჩვენებია ბიპოლარული აშლილობის სამკურნალოდ, კერძოდ:
კვეტიაპინის გახანგრძლივებული გამოთავისუფლების ფორმა (XR) დამტკიცებულია დეპრესიის ადიუვანტურ მკურნალობაში პაციენტებისთვის, რომლებმაც არ მიიღეს ადეკვატური პასუხი ანტიდეპრესანტების მონოთერაპიაზე (EMA SmPC).
კლინიკურ პრაქტიკაში კვეტიაპინი ხშირად გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების დროსაც (არაოფიციალურად):
კვეტიაპინის დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჩვენების, ფორმის (IR/XR) და პაციენტის ინდივიდუალური მახასიათებლების მიხედვით. აუცილებელია თანდათანობითი ტიტრაცია.
აბსორბცია: კვეტიაპინი კარგად აბსორბირდება პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოხელმისაწვდომობა არ არის ზუსტად დადგენილი პირველი გავლის ეფექტის გამო, თუმცა ითვლება, რომ ~100% აბსორბცია ხდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. საკვებთან ერთად მიღება ოდნავ ზრდის Cmax-ს, მაგრამ მნიშვნელოვნად არ მოქმედებს AUC-ზე. IR ფორმის პიკური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა ~1.5 საათში, XR ფორმისა — ~6 საათში (EMA SmPC).
განაწილება: კვეტიაპინი ფართოდ ნაწილდება ქსოვილებში. მოჩვენებითი განაწილების მოცულობა (Vd) შეადგენს ~10±4 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — დაახლოებით 83%.
მეტაბოლიზმი: ძირითადად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის მეშვეობით, უპირატესად CYP3A4 იზოფერმენტით. ძირითადი აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (N-დეზალკილ-კვეტიაპინი) — წარმოიქმნება CYP3A4 მეშვეობით და ფლობს ფარმაკოლოგიურ აქტივობას. CYP2D6 მონაწილეობს 7-ჰიდროქსი-კვეტიაპინის წარმოქმნაში, თუმცა ეს მეტაბოლიტი არააქტიურია.
ელიმინაცია: ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t₁/₂) IR ფორმისთვის შეადგენს ~7 საათს, XR ფორმისთვის — ~7–12 საათს. ნორკვეტიაპინის t₁/₂ — ~12 საათი. გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით (~73%) და ნაწლავებით (~21%), უმეტესად მეტაბოლიტების სახით. უცვლელი პრეპარატის <1% გამოიყოფა შარდით (BNF 87).
კვეტიაპინის გვერდითი ეფექტების პროფილი განპირობებულია მისი მულტირეცეპტორული ფარმაკოლოგიით.
კვეტიაპინის მეტაბოლიზმი CYP3A4 სისტემით განაპირობებს მრავალ კლინიკურად მნიშვნელოვან წამლის ურთიერთქმედებას.
კვეტიაპინი მიეკუთვნება FDA-ს ყოფილ C კატეგორიას ორსულობის დროს. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში არ გამოვლენილა ტერატოგენურობა, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური და კარგად კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა. მესამე ტრიმესტრში ანტიფსიქოზურების მიღების შემთხვევაში ახალშობილს შეიძლება განუვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები და/ან მოხსნის სინდრომი (ტრემორი, ჰიპოტონია, რესპირატორული დისტრესი). გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს (EMA SmPC, NICE).
კვეტიაპინი გამოიყოფა დედის რძეში. BNF რეკომენდაცია არის ძუძუთი კვების თავიდან აცილება კვეტიაპინის მიღების პერიოდში, ან ალტერნატიულად — პრეპარატისა და ლაქტაციის რისკ/სარგებლის ინდივიდუალური შეფასება. ახალშობილის მონიტორინგი სედაციისა და კვების პრობლემების კუთხით სავალდებულოა (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა სავაჭრო სახელწოდებით:
პრეპარატის ყველა ფორმა რეცეპტით გაიცემა და ექვემდებარება ფსიქოტროპული წამლების რეგულაციას. დეტალური ინფორმაციისთვის კონკრეტული ბრენდების შესახებ, იხილეთ შესაბამისი პრეპარატის გვერდები /medications/ განყოფილებაში.
ანტიფსიქოზური ეფექტი, როგორც წესი, ვლინდება 1–2 კვირაში, თუმცა სრული თერაპიული ეფექტი შეიძლება 4–6 კვირა მოითხოვოს. სედატიური ეფექტი იწყება პირველივე დოზიდან H₁ ანტაგონიზმის გამო. ბიპოლარული დეპრესიის დროს გაუმჯობესება ჩვეულებრივ 1-ლი კვირიდან იწყება.
არა. კვეტიაპინის უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სინდრომი — უძილობა, გულისრევა, თავის ტკივილი, ფარინჯი, ოფლიანობა, მოუსვენრობა. რეკომენდირებულია დოზის თანდათანობითი შემცირება მინიმუმ 1–2 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
დიახ, წონაში მატება კვეტიაპინის ერთ-ერთი ხშირი გვერდითი ეფექტია, რაც ძირითადად H₁ ანტაგონიზმითა და მეტაბოლური ცვლილებებითაა განპირობებული. კლინიკურ კვლევებში პაციენტების 15–25%-ს ≥7% წონის მატება აღენიშნა. საჭიროა წონის, გლიკემიისა და ლიპიდური პროფილის რეგულარული მონიტორინგი.
IR (დაუყოვნებელი გამოთავისუფლების) ფორმა მიიღება 2–3-ჯერ დღეში, Tmax ~1.5 საათი. XR (გახანგრძლივებული გამოთავისუფლების) ფორმა მიიღება ერთხელ დღეში, ჩვეულებრივ საღამოს, Tmax ~6 საათი. XR ფორმა უზრუნველყოფს უფრო სტაბილურ პლაზმურ კონცენტრაციებს და შეიძლება ასოცირებული იყოს უკეთეს კომპლაინსთან (EMA SmPC).
კვეტიაპინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ხანდაზმულებში დაბალი საწყისი დოზებით (25 მგ/დღეში) და ნელი ტიტრაციით, თუმცა დემენციასთან ასოცირებული ფსიქოზის მქონე ხანდაზმულ პაციენტებში ანტიფსიქოზური პრეპარატები ზრდის სიკვდილიანობის რისკს (FDA Black Box Warning). ორთოსტატიული ჰიპოტენზია და სედაცია, ვარდნის რისკთან ერთად, განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს.
დიახ, კვეტიაპინი XR ფორმით სპეციალურად დამტკიცებულია ანტიდეპრესანტების ადიუვანტად დეპრესიის მკურნალობაში. SSRI/SNRI პრეპარატებთან ერთად გამოყენება ზოგადად უსაფრთხოა, თუმცა საჭიროა სეროტონინერგული სინდრომის სიმპტომების მონიტორინგი და ფლუვოქსამინთან (ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორი) თანადროული მიღებისას — კვეტიაპინის დოზის კორექტირება (BNF 87).