quetiapine · INN
quetiapine (quetiapine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კვეტიაპინი (Quetiapine) — მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატია, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის (მანიაკალური და დეპრესიული ეპიზოდები) და დიდი დეპრესიული აშლილობის სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს ტვინის მრავალ რეცეპტორულ სისტემაზე — ბლოკავს დოფამინის D₂, სეროტონინის 5-HT₂A, ჰისტამინის H₁ და ადრენერგულ α₁ რეცეპტორებს. კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია როგორც მყისიერი, ისე გახანგრძლივებული მოქმედების ტაბლეტების სახით. ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია სედაცია, თავბრუსხვევა, წონის მატება და მეტაბოლური ცვლილებები. პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითად მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List) და ფართოდ გამოიყენება თანამედროვე ფსიქიატრიულ პრაქტიკაში.
კვეტიაპინი წარმოადგენს დიბენზოთიაზეპინის წარმოებულს, რომელიც მიეკუთვნება მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატების კლასს. იგი პირველად სინთეზირებულ იქნა AstraZeneca-ს მიერ 1985 წელს, ხოლო აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) მოახდინა მისი რეგისტრაცია 1997 წელს ბრენდული სახელწოდებით Seroquel®. საქართველოში პრეპარატი ცნობილია სხვადასხვა ბრენდული სახელწოდებით.
ატიპიური ანტიფსიქოტიკები შეიქმნა პირველი თაობის (ტიპიური) ანტიფსიქოტიკების ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების შესამცირებლად. კვეტიაპინი ხასიათდება შედარებით დაბალი აფინურობით D₂ რეცეპტორების მიმართ, რაც განაპირობებს ექსტრაპირამიდული სიმპტომების (EPS) ნაკლებ სიხშირეს სხვა ანტიფსიქოტიკებთან შედარებით (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური პროფილის თვალსაზრისით, კვეტიაპინი წარმოადგენს მულტირეცეპტორულ ანტაგონისტს. იგი ურთიერთქმედებს დოფამინერგულ, სეროტონინერგულ, ჰისტამინერგულ, ადრენერგულ და მუსკარინულ რეცეპტორულ სისტემებთან. ეს მრავალფეროვანი ფარმაკოლოგიური მოქმედება უზრუნველყოფს მის ეფექტურობას როგორც ფსიქოზური, ისე აფექტური აშლილობების სამკურნალოდ.
კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია ორი ფარმაცევტული ფორმით: მყისიერი გამოთავისუფლების ტაბლეტები (IR — immediate release) და გახანგრძლივებული მოქმედების ტაბლეტები (XR/XL — extended release). გახანგრძლივებული ფორმა საშუალებას იძლევა დღეში ერთხელ მიღების, რაც აუმჯობესებს პაციენტის კომპლაიანსს (EMA SmPC).
კვეტიაპინის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და მოიცავს რამდენიმე ნეირომედიატორული სისტემის მოდულაციას.
კვეტიაპინი წარმოადგენს დოფამინის D₂ რეცეპტორების ანტაგონისტს მეზოლიმბურ გზაში, რაც საფუძვლად უდევს მის ანტიფსიქოზურ მოქმედებას. თუმცა, კლასიკური ანტიფსიქოტიკებისგან განსხვავებით, კვეტიაპინს ახასიათებს სწრაფი დისოციაცია D₂ რეცეპტორებიდან (ე.წ. "fast-off" კინეტიკა). ეს თვისება ხსნის მის შედარებით დაბალ ექსტრაპირამიდულ პროფილს და ჰიპერპროლაქტინემიის ნაკლებ სიხშირეს. D₂ რეცეპტორის ოკუპაციის ხანგრძლივობა საკმარისია ანტიფსიქოზური ეფექტისთვის, მაგრამ არასაკმარისია ექსტრაპირამიდული სიმპტომების გამოვლენისთვის (EMA SmPC).
კვეტიაპინი ძლიერი 5-HT₂A რეცეპტორის ანტაგონისტია. 5-HT₂A/D₂ ანტაგონიზმის თანაფარდობა (სეროტონინ-დოფამინის ანტაგონიზმი — SDA) წარმოადგენს ატიპიური ანტიფსიქოტიკების მთავარ მახასიათებელს. 5-HT₂A რეცეპტორის ბლოკადა პრეფრონტალურ ქერქში ხელს უწყობს დოფამინის გამოთავისუფლებას, რაც აუმჯობესებს შიზოფრენიის ნეგატიურ სიმპტომებსა და კოგნიტურ ფუნქციას.
კვეტიაპინის აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (N-დესალკილკვეტიაპინი) — წარმოადგენს ნორეპინეფრინის ტრანსპორტერის (NET) მძლავრ ინჰიბიტორს. ეს მექანიზმი უზრუნველყოფს კვეტიაპინის ანტიდეპრესიულ მოქმედებას და ხსნის მის ეფექტურობას ბიპოლარული და უნიპოლარული დეპრესიის მკურნალობაში (NICE NG136).
ამგვარად, კვეტიაპინისა და მისი აქტიური მეტაბოლიტის — ნორკვეტიაპინის — კომბინირებული ფარმაკოლოგიური პროფილი უზრუნველყოფს ფართო თერაპიულ სპექტრს (BNF 87).
კვეტიაპინი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
კვეტიაპინი ნაჩვენებია შიზოფრენიის მწვავე და ქრონიკული ფორმების სამკურნალოდ. იგი ეფექტურია როგორც პოზიტიური (ბოდვა, ჰალუცინაციები), ისე ნეგატიური სიმპტომების (ემოციური გაღარიბება, სოციალური იზოლაცია) მიმართ. NICE-ის გაიდლაინი (NG178) რეკომენდაციას უწევს კვეტიაპინს, როგორც პირველი არჩევანის ატიპიურ ანტიფსიქოტიკს შიზოფრენიის მკურნალობაში.
კვეტიაპინი რეგისტრირებულია ბიპოლარული აშლილობის მრავალი ასპექტის სამკურნალოდ (NICE NG136):
კვეტიაპინის გახანგრძლივებული ფორმა (XR) დამტკიცებულია დეპრესიის ადიუვანტური თერაპიისთვის იმ პაციენტებში, რომლებშიც ანტიდეპრესანტებით მონოთერაპია არ იძლევა ადეკვატურ პასუხს (EMA SmPC).
კლინიკურ პრაქტიკაში კვეტიაპინი ასევე გამოიყენება:
აღსანიშნავია, რომ დემენციასთან დაკავშირებული ფსიქოზის მქონე ხანდაზმულ პაციენტებში ანტიფსიქოტიკების გამოყენება ზრდის სიკვდილიანობის რისკს (FDA Black Box Warning) (BNF 87).
მყისიერი გამოთავისუფლება (IR):
გახანგრძლივებული მოქმედება (XR):
კვეტიაპინი რეგისტრირებულია 10 წლის ზევით მოზარდებში შიზოფრენიისა (13+) და ბიპოლარული მანიის (10+) სამკურნალოდ. დოზირება ინდივიდუალურია, უფრო ნელი ტიტრაციით.
საწყისი დოზა: 25 მგ/დღეში, ნელი ტიტრაციით. უფრო დაბალი სამიზნე დოზები.
დოზის კორექცია არ არის საჭირო (EMA SmPC).
საწყისი დოზა: 25 მგ/დღეში, ნელი ტიტრაცია 25–50 მგ ნაბიჯებით. ფრთხილი მონიტორინგი (BNF 87).
კვეტიაპინი კარგად შეიწოვება პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოშეღწევადობა აბსოლუტური სახით არ არის ზუსტად დადგენილი, თუმცა შეფარდებითი ბიოშეღწევადობა მაღალია. მყისიერი გამოთავისუფლების ფორმის (IR) პლაზმური კონცენტრაციის პიკი (Tmax) მიიღწევა მიღებიდან 1–2 საათში, ხოლო გახანგრძლივებული ფორმის (XR) — 6 საათში. საკვები არსებითად არ ცვლის ბიოშეღწევადობას, თუმცა მაღალცხიმიანი საკვები ზრდის XR ფორმის Cmax-ს (EMA SmPC).
განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 10 ± 4 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — 83%. კვეტიაპინი თავისუფლად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს.
კვეტიაპინი მეტაბოლიზდება ძირითადად ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის CYP3A4 იზოფერმენტით. ძირითადი აქტიური მეტაბოლიტი — ნორკვეტიაპინი (N-დესალკილკვეტიაპინი) — წარმოიქმნება CYP3A4 მეშვეობით და აქვს კლინიკურად მნიშვნელოვანი ფარმაკოლოგიური აქტივობა. სხვა მეტაბოლიტები კლინიკურად არააქტიურია.
ნახევარდაშლის პერიოდი (t½): კვეტიაპინი — დაახლოებით 7 საათი; ნორკვეტიაპინი — 12 საათი. გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით (~73%) და განავალით (~20%) მეტაბოლიტების სახით. უცვლელი სახით 1%-ზე ნაკლები გამოიყოფა (EMA SmPC).
მნიშვნელოვანია პაციენტის მეტაბოლური პროფილის რეგულარული მონიტორინგი: წონა, გლიკემია, ლიპიდური პროფილი — თერაპიის დასაწყისში, 3 თვის შემდეგ, შემდგომ ყოველწლიურად (NICE NG178).
ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები (კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, კლარითრომიცინი, რიტონავირი, ნელფინავირი) მნიშვნელოვნად ზრდიან კვეტიაპინის პლაზმურ კონცენტრაციას. ეს კომბინაცია კონტრინდიცირებულია ან მოითხოვს კვეტიაპინის დოზის მნიშვნელოვან შემცირებას (1/6-მდე) (EMA SmPC).
ძლიერი CYP3A4 ინდუქტორები (კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი, მიწისძაფრანი/St. John's Wort) მნიშვნელოვნად ამცირებენ კვეტიაპინის კონცენტრაციას — ეფექტურობის დაკარგვის რისკით. კარბამაზეპინთან ერთდროული მიღებისას კვეტიაპინის კლირენსი 5-ჯერ იზრდება (BNF 87).
ბენზოდიაზეპინები, ოპიოიდები, ანტიჰისტამინები, ალკოჰოლი — ადიტიური სედაციის რისკი. განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.
კვეტიაპინი ამძაფრებს ანტიჰიპერტენზიული პრეპარატების ეფექტს — ჰიპოტენზიის რისკი.
ამიოდარონი, სოტალოლი, ერითრომიცინი, მეტადონი და სხვა QTc-ს მახანგრძლივებელი საშუალებები — არითმიის გაზრდილი რისკი.
ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება მინიმალურია; კომბინაცია ფართოდ გამოიყენება ბიპოლარული აშლილობის მკურნალობაში (NICE NG136).
კვეტიაპინმა შესაძლოა შეასუსტოს ლევოდოპისა და დოფამინის აგონისტების ეფექტი D₂ ანტაგონიზმის გამო (EMA SmPC).
კვეტიაპინი FDA კატეგორია C (ძველი კლასიფიკაცია). ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში გამოვლენილია არასასურველი ეფექტები ნაყოფზე, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებადი კვლევები არ ჩატარებულა.
ორსულობის მესამე ტრიმესტრში ანტიფსიქოტიკების მიღებისას ახალშობილს შესაძლოა განუვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები ან მოხსნის სინდრომი (აგიტაცია, ჰიპერტონია, ტრემორი, მოძინება, კვების სირთულეები, რესპირატორული დისტრესი) (EMA SmPC).
BNF რეკომენდაცია: გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება ნაყოფისთვის პოტენციურ რისკს. თერაპიის შეწყვეტა ორსულობის პერიოდში შესაძლოა იყოს უფრო რისკიანი ფსიქიატრიული რეციდივის გამო (BNF 87).
კვეტიაპინი გამოიყოფა დედის რძეში. BNF-ის მიხედვით, ძუძუთი კვება არ არის რეკომენდებული კვეტიაპინის მიღების პერიოდში, ან გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს ექიმმა ინდივიდუალურად — სარგებლის/რისკის შეფასების საფუძველზე (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კვეტიაპინი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდული სახელწოდებით. ძირითადი ბრენდები მოიცავს:
კონკრეტული პრეპარატების ხელმისაწვდომობა და დოზირების ფორმები შესაძლოა იცვლებოდეს. დეტალური ინფორმაციისთვის ეწვიეთ შესაბამის მედიკამენტების გვერდებს.
პაციენტებმა არ უნდა შეცვალონ ბრენდი ექიმის კონსულტაციის გარეშე, განსაკუთრებით გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმიდან მყისიერზე გადასვლისას და პირიქით, რადგან მათ განსხვავებული ფარმაკოკინეტიკური პროფილი აქვთ (BNF 87).
სედატიური ეფექტი ვლინდება პირველივე დოზის მიღებიდან. ანტიფსიქოზური ეფექტი ჩვეულებრივ იწყება 1–2 კვირის განმავლობაში, თუმცა სრული თერაპიული პასუხი შესაძლოა 4–6 კვირა მოითხოვოს. ანტიდეპრესიული ეფექტი ბიპოლარულ დეპრესიაში ჩვეულებრივ შეინიშნება 1–2 კვირის შემდეგ (EMA SmPC).
არა. კვეტიაპინის უეცარი შეწყვეტა შესაძლოა გამოიწვიოს მოხსნის სინდრომი — ინსომნია, გულისრევა, ღებინება, თავის ტკივილი, დიარეა, გაღიზიანებადობა. რეკომენდებულია თანდათანობითი დოზის შემცირება მინიმუმ 1–2 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
დიახ, წონის მატება კვეტიაპინის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტია, განსაკუთრებით თერაპიის პირველ თვეებში. ეს დაკავშირებულია H₁ ჰისტამინური და 5-HT₂C სეროტონინური რეცეპტორების ბლოკადასთან. მეტაბოლური სინდრომის პრევენციისთვის რეკომენდებულია დიეტა, ფიზიკური აქტივობა და რეგულარული მეტაბოლური მონიტორინგი (NICE NG178).
არა. ალკოჰოლი აძლიერებს კვეტიაპინის სედატიურ ეფექტს, ზრდის ორთოსტატული ჰიპოტენზიის რისკს და შესაძლოა გამოიწვიოს სახიფათო CNS დეპრესია. პაციენტებს კატეგორიულად ურჩევენ ალკოჰოლის თავიდან აცილებას კვეტიაპინით მკურნალობის პერიოდში (BNF 87).
დიახ. კვეტიაპინი იწვევს მოძინებას და თავბრუსხვევას, განსაკუთრებით თერაპიის დასაწყისში და დოზის მომატების პერიოდში. პაციენტებმა თავი უნდა შეიკავონ ავტომობილის მართვისა და მექანიზმებთან მუშაობისგან, სანამ არ დადგინდება პრეპარატის ინდივიდუალური გავლენა (EMA SmPC).
NICE (NG178) და BNF რეკომენდაციის მიხედვით, კვეტიაპინით მკურნალობის დროს საჭიროა: