petrolatum · INN
petrolatum (petrolatum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
პეტროლატუმი (ვაზელინი) არის ნახევრად მყარი ნახშირწყალბადების ნარევი, რომელიც მიიღება ნავთობის გადამუშავებით. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ და უსაფრთხო ოკლუზიურ ემოლენტს (დამარბილებელს), რომელიც ფართოდ გამოიყენება დერმატოლოგიაში კანის ბარიერული ფუნქციის აღსადგენად და დასაცავად. პეტროლატუმი ქმნის ნახევრად გამტარ ფენას კანის ზედაპირზე, რომელიც ამცირებს ტრანსეპიდერმულ წყლის დაკარგვას (TEWL) 98%-მდე — ეს მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია ცნობილ ემოლენტებს შორის. პეტროლატუმი გამოიყენება ატოპიური დერმატიტის, მშრალი კანის (ქსეროზის), დამწვრობის, მცირე ჭრილობების, საფენის დერმატიტის და ტუჩების გახეთქილობის დროს. იგი ასევე ფართოდ გამოიყენება როგორც ექსციპიენტი (დამხმარე ნივთიერება) სხვადასხვა სამკურნალო მალამოებში. პრეპარატი პრაქტიკულად არატოქსიკურია, ალერგიული რეაქციები უკიდურესად იშვიათია (WHO, EMA SmPC).
პეტროლატუმი (INN: Petrolatum; სინონიმები: Petroleum Jelly, White Petrolatum, Yellow Petrolatum, Vaselinum) არის ნახევრად მყარი ნახშირწყალბადების ნარევი, რომელიც მიღებულია ნავთობის გადამუშავებისას. ქიმიურად იგი შედგება C₂₅ და მეტი ნახშირბადატომიანი გაჯერებული ნახშირწყალბადებისგან — ძირითადად იზოალკანებისა და ციკლოალკანებისგან, ასევე შეიცავს მცირე რაოდენობით n-ალკანებს.
პეტროლატუმი პირველად აღმოაჩინა რობერტ ჩეზბრომ (Robert Chesebrough) 1859 წელს პენსილვანიის ნავთობის საბადოებზე. ჩეზბრომ შენიშნა, რომ ნავთობის მუშები იყენებდნენ ნავთობის გადამუშავების ნარჩენ სუბსტანციას ჭრილობებისა და დამწვრობის სამკურნალოდ. 1872 წელს მან დაპატენტა პეტროლატუმის გაწმენდის პროცესი და დაიწყო მისი კომერციული წარმოება „Vaseline" ბრენდის სახელით. მას შემდეგ პეტროლატუმი სამედიცინო პრაქტიკის განუყოფელი ნაწილი გახდა.
პეტროლატუმი მიეკუთვნება დერმატოლოგიური პრეპარატების ჯგუფს — ემოლენტები და კანის დამცველი საშუალებები (ATC კოდი: D02AC). მიუხედავად იმისა, რომ იგი არ არის კლასიკური ფარმაკოლოგიურად აქტიური ნივთიერება, პეტროლატუმი შეტანილია WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა სიაში (WHO Model List of Essential Medicines) როგორც კანის დამცველი საშუალება. USP განარჩევს ორ ტიპს: თეთრი პეტროლატუმი (White Petrolatum, USP) — გაწმენდილი, დეკოლორიზებული, გამოიყენება სამედიცინო და კოსმეტიკური მიზნებისთვის; და ყვითელი პეტროლატუმი (Yellow Petrolatum) — ნაკლებად გაწმენდილი, გამოიყენება ძირითადად ტექნიკურ მიზნებისთვის.
პეტროლატუმის მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება ფიზიკურ, და არა ფარმაკოლოგიურ პრინციპებს, თუმცა მისი ეფექტი კანის ბარიერზე ღრმა ბიოლოგიურ შედეგებს იწვევს.
პეტროლატუმი ქმნის ნახევრად გამტარ (სემიოკლუზიურ) ჰიდროფობურ ფენას კანის ზედაპირზე, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს ტრანსეპიდერმულ წყლის დაკარგვას (Transepidermal Water Loss — TEWL). კვლევებმა აჩვენა, რომ პეტროლატუმი ამცირებს TEWL-ს დაახლოებით 98%-ით, რაც მას ყველაზე ეფექტურ ოკლუზიურ აგენტად აქცევს სხვა ემოლენტებთან შედარებით (ლანოლინი — 20-30%, მინერალური ზეთი — 20-25%) (BNF 87).
პეტროლატუმი არ რჩება მხოლოდ კანის ზედაპირზე — მისი მოლეკულები პენეტრირებენ (აღწევენ) რქოვან შრეში (Stratum corneum) უჯრედშორის სივრცეებში და ავსებენ ლიპიდური მატრიცის დეფექტებს. ეს პროცესი ხელს უწყობს:
საინტერესოა, რომ in vitro და in vivo კვლევებმა აჩვენა პეტროლატუმის არაპირდაპირი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება. კანის ბარიერის აღდგენით იგი ამცირებს ანთებითი ციტოკინების (IL-1α, TNF-α, IL-33) გამოთავისუფლებას კერატინოციტებიდან, რაც ამცირებს ანთებით პასუხს. ჰაარვარდის უნივერსიტეტის 2016 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ პეტროლატუმი ააქტიურებს ანტიმიკრობული პეპტიდების (AMP) გენების ექსპრესიას კანში, რაც აძლიერებს თანდაყოლილ იმუნიტეტს.
პეტროლატუმი ინარჩუნებს ტენიან გარემოს ჭრილობის ფსკერზე, რაც ოპტიმალურია ეპითელიზაციისთვის. სველი გარემო აჩქარებს კერატინოციტების მიგრაციას და ამცირებს ქერქის წარმოქმნას, რაც საბოლოოდ აუმჯობესებს კოსმეტიკურ შედეგს.
პეტროლატუმის გამოყენების სპექტრი ფართოა, მოიცავს როგორც სამკურნალო, ასევე პროფილაქტიკურ მიზნებს.
პეტროლატუმი გამოიყენება მხოლოდ გარეგანი გამოყენებისთვის (ტოპიკურად). დოზირება განისაზღვრება ინდივიდუალურად, ჩვენების და დაზიანებული არეალის მიხედვით.
მოზრდილები:
ბავშვები (0-12 წელი):
ხანდაზმულები:
პეტროლატუმის სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა, ამიტომ თირკმლის ან ღვიძლის ფუნქციის მიხედვით დოზის კორექცია არ არის საჭირო.
პეტროლატუმი, როგორც ინერტული ნახშირწყალბადების ნარევი, გამოირჩევა მინიმალური სისტემური ბიოშეღწევადობით.
პეტროლატუმი ტოპიკური გამოყენებისას კანიდან პრაქტიკულად არ აბსორბირდება სისტემურ სისხლმიმოქცევაში. მისი მაღალმოლეკულური წონისა და ჰიდროფობური ბუნების გამო, იგი ვერ აღწევს კანის ღრმა შრეებში. პეტროლატუმის მოლეკულები პენეტრირებენ მხოლოდ რქოვანი შრის ზედა ნაწილში (Stratum corneum-ის უჯრედშორის ლიპიდურ მატრიცაში), სადაც ავსებენ ლიპიდური ბარიერის დეფექტებს.
ტოპიკური აპლიკაციის შემდეგ პეტროლატუმი ლოკალიზდება კანის ზედაპირსა და რქოვანი შრის ზედა ფენებში. სისტემური განაწილება კლინიკურად უმნიშვნელოა.
პეტროლატუმი არ განიცდის ბიოტრანსფორმაციას ორგანიზმში, რადგან მისი სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა. კანიდან იგი თანდათანობით აორთქლდება ან მექანიკურად მოიხსნება (ტანსაცმლით, ბანაობით).
ორალური მიღების შემთხვევაში (შემთხვევითი მოხმარება) პეტროლატუმი ძირითადად უცვლელად გამოიყოფა ფეკალიებით, რადგან კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან არ აბსორბირდება. ამ თვისებას ეფუძნება მისი ისტორიული გამოყენება როგორც ფაღარათის საშუალება (თუმცა ეს პრაქტიკა მოძველებულია).
კანზე პეტროლატუმის „ფუნქციური ნახევარდაშლის პერიოდი" დამოკიდებულია მექანიკურ მოხსნაზე და ტრანსეპიდერმულ ტრანსფერზე — ჩვეულებრივ ეფექტური ოკლუზია ნარჩუნდება 6-8 საათის განმავლობაში აპლიკაციის შემდეგ.
პეტროლატუმი ზოგადად ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო დერმატოლოგიურ საშუალებად. გვერდითი ეფექტები იშვიათია და ჩვეულებრივ მსუბუქია.
მნიშვნელოვანი გაფრთხილება: პეტროლატუმით გაჟღენთილი ტანსაცმელი, ბინტი ან თეთრეული ადვილად აალებადია. MHRA (Medicines and Healthcare products Regulatory Agency) გამოაქვეყნა გაფრთხილება ემოლენტების ხანძარსაფრთხილოების შესახებ — პაციენტებმა თავი უნდა აარიდონ ღია ცეცხლს, სიგარეტს და სხვა ცეცხლის წყაროებს ემოლენტების გამოყენებისას (BNF 87).
პეტროლატუმი, როგორც ინერტული ნახშირწყალბადების ნარევი, არ ურთიერთქმედებს სისტემურ მედიკამენტებთან, რადგან არ აბსორბირდება სისტემურ სისხლმიმოქცევაში.
პეტროლატუმი შეუთავსებელია ზოგიერთ ფარმაცევტულ ექსციპიენტთან ფორმულაციებში — მაგალითად, ძლიერ ოქსიდანტებთან ან ზოგიერთ ორგანულ გამხსნელთან, თუმცა ეს კლინიკურ პრაქტიკაში იშვიათად რელევანტურია.
პეტროლატუმი უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის ყველა ტრიმესტრში. FDA კატეგორიის მინიჭება არ არის საჭირო, რადგან სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა და ტერატოგენული პოტენციალი არ არსებობს. ორსულობის დროს პეტროლატუმი ხშირად რეკომენდებულია როგორც ყველაზე უსაფრთხო ემოლენტი — განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც ატოპიური დერმატიტი უმწვავდება ორსულობის პერიოდში (NICE NG169).
გარდა ამისა, ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ახალშობილის კანზე პეტროლატუმის ადრეული გამოყენება შეიძლება ხელს უწყობდეს ატოპიური დერმატიტის პროფილაქტიკას მაღალი რისკის ჯგუფის ჩვილებში.
პეტროლატუმი სრულად უსაფრთხოა ძუძუთი კვების დროს. სისტემურად არ აბსორბირდება, ამიტომ დედის რძეში გადასვლის რისკი არ არსებობს. თუმცა, თუ პეტროლატუმი გამოიყენება ძუძუს თავების გახეთქილობის დროს, რეკომენდებულია ძუძუს მიცემამდე ზედაპირის გაწმენდა ჩვილის პირის ღრუში პეტროლატუმის არასასურველი მოხვედრის თავიდან ასაცილებლად (BNF 87).
საქართველოში პეტროლატუმი (ვაზელინი) ხელმისაწვდომია როგორც დამოუკიდებელი პროდუქტის სახით, ასევე მრავალი კომბინირებული პრეპარატის შემადგენლობაში, სადაც იგი ბაზის (ექსციპიენტის) ფუნქციას ასრულებს.
პეტროლატუმი შედის მრავალი ტოპიკური მალამოს შემადგენლობაში ბაზისურ კომპონენტად. საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ხელმისაწვდომია სხვადასხვა დერმატოლოგიური პრეპარატი, სადაც პეტროლატუმი ძირითად ინგრედიენტს ან ბაზისს წარმოადგენს, მათ შორის სხვადასხვა ემოლენტური კრემები და მალამოები, კანის დამცველი საშუალებები, ასევე ხელოვნური ცრემლის პრეპარატები, როგორიცაა Artificial Tears, სადაც პეტროლატუმი ერთ-ერთი აქტიური კომპონენტია. დამატებითი ინფორმაციისთვის კონკრეტული ბრენდების შესახებ, ეწვიეთ pharma-wiki.ge-ს მედიკამენტების განყოფილებას.
დიახ, პეტროლატუმი სრულიად უსაფრთხოა ბავშვებისა და ჩვილებისთვის, მათ შორის ახალშობილებისთვის. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე რეკომენდებულ ემოლენტს პედიატრიულ დერმატოლოგიაში. საფენის დერმატიტის პროფილაქტიკისთვის რეკომენდებულია პეტროლატუმის წასმა ყოველი საფენის გამოცვლისას (NICE NG169).
პეტროლატუმს დაბალი კომედოგენური ინდექსი აქვს (0-1 სკალაზე 0-5), რაც ნიშნავს, რომ უმრავლეს ადამიანებში ფორების ბლოკირებას არ იწვევს. თუმცა, ცხიმიანი ან აკნეს მიდრეკილი კანის შემთხვევაში, სახეზე ხანგრძლივი გამოყენება შეიძლება არასასურველი იყოს. მშრალი და ნორმალური კანის შემთხვევაში სახეზე გამოყენება უსაფრთხოა.
თეთრი პეტროლატუმი (White Petrolatum, USP) არის დამატებით გაწმენდილი და გაუფეროვნებული — იგი გამოიყენება სამედიცინო და კოსმეტიკური მიზნებისთვის. ყვითელი პეტროლატუმი ნაკლებად გაწმენდილია და შეიცავს მეტ მინარევს — ძირითადად ტექნიკური გამოყენებისთვისაა. სამედიცინო მიზნებისთვის ყოველთვის გამოიყენეთ თეთრი (სამედიცინო ხარისხის) პეტროლატუმი.
კვლევებმა აჩვენა, რომ მცირე, არაინფიცირებული ჭრილობების შემთხვევაში პეტროლატუმი ისეთივე ეფექტურია შეხორცების ხელშეწყობაში, როგორც ტოპიკური ანტიბიოტიკური მალამოები (მაგ., ბაციტრაცინი), ამასთან კონტაქტური ალერგიის რისკი მნიშვნელოვნად ნაკლებია. ამერიკის დერმატოლოგთა აკადემია (AAD) რეკომენდაციას უწევს პეტროლატუმს, როგორც პირველ არჩევანს მცირე ჭრილობების მოვლისთვის.
პეტროლატუმი, როგორც ნავთობის წარმოშობის პროდუქტი, ანადგურებს ლატექსის სტრუქტურას, რაც იწვევს პრეზერვატივის გახეთქვას და კონტრაცეფციის წარუმატებლობას. ლატექსის კონდომებთან გამოიყენეთ მხოლოდ წყლის ან სილიკონის ბაზაზე დამზადებული ლუბრიკანტები. პოლიურეთანის კონდომებთან პეტროლატუმის გამოყენება დასაშვებია.
გაუხსნელი სამედიცინო პეტროლატუმის ვარგისიანობის ვადა ჩვეულებრივ 3-5 წელია. მისი ქიმიური ინერტულობის გამო, სწორი შენახვისას (მშრალ, გრილ ადგილას, მზის პირდაპირი სხივებისგან დაცულ გარემოში) იგი პრაქტიკულად არ იცვლის თვისებებს ხანგრძლივი დროის განმავლობაში.