orlistat · INN
orlistat (orlistat) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ორლისტატი (Orlistat) არის კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში მოქმედი ლიპაზის ინჰიბიტორი, რომელიც გამოიყენება სიმსუქნისა და ჭარბი წონის სამკურნალოდ. პრეპარატი ბლოკავს საკვებიდან მიღებული ცხიმების დაახლოებით 30%-ის შეწოვას ნაწლავებში, პანკრეასისა და კუჭის ლიპაზების ინაქტივაციის გზით. ორლისტატი არ შეიწოვება სისტემურ სისხლისმიმოქცევაში მნიშვნელოვანი რაოდენობით, რაც მის უსაფრთხოების პროფილს ხელსაყრელს ხდის. იგი ინიშნება სიმსუქნის მქონე პაციენტებში (BMI ≥30 კგ/მ²) ან ჭარბი წონის მქონე პირებში (BMI ≥28 კგ/მ²) თანმხლები რისკ-ფაქტორების არსებობისას — დიეტასთან და ფიზიკურ აქტივობასთან ერთად. ხელმისაწვდომია როგორც რეცეპტით (120 მგ), ისე ურეცეპტოდ (60 მგ) ფორმებში. ძირითადი გვერდითი ეფექტები კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მხრიდან აღინიშნება — სტეატორეა, მეტეორიზმი და გადაუდებელი დეფეკაცია.
ორლისტატი (INN: Orlistat) არის ნახევრადსინთეზური ლიპაზის ინჰიბიტორი, რომელიც წარმოებულია ბუნებრივი ნაერთისგან — ლიპსტატინისგან, რომელსაც გამოყოფს Streptomyces toxytricini ბაქტერია. ფარმაკოლოგიურად იგი მიეკუთვნება პერიფერიული მოქმედების ანტიობეზიტარულ პრეპარატთა კლასს (ATC კოდი: A08AB01).
ორლისტატი პირველად სინთეზირებული იქნა Hoffmann-La Roche კომპანიის მიერ 1980-იან წლებში. 1998 წელს პრეპარატმა FDA-ს მოწონება მიიღო რეცეპტით გასაცემი პრეპარატის სახით (120 მგ) სავაჭრო სახელწოდებით Xenical®. 2007 წელს FDA-მ დაამტკიცა ორლისტატის დაბალი დოზა (60 მგ) ურეცეპტოდ გაცემისთვის სავაჭრო სახელწოდებით Alli®. ევროპის მედიკამენტების სააგენტომ (EMA) ასევე დაამტკიცა ორლისტატის ორივე დოზა (EMA SmPC).
ორლისტატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების სიაში (WHO Model List), როგორც სიმსუქნის სამკურნალო ძირითადი პრეპარატი. იგი რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ შესწავლილ და გრძელვადიანი გამოყენებისთვის დამტკიცებულ ანტიობეზიტარულ წამლად.
სხვა ანტიობეზიტარული პრეპარატებისგან განსხვავებით (მაგ., ცენტრალურად მოქმედი ანორექსიგენები), ორლისტატი არ მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე, არ იწვევს მადის დაქვეითებას და არ ახდენს სისტემურ ფარმაკოლოგიურ ეფექტს, რაც განსაკუთრებულ უპირატესობას აძლევს კარდიოვასკულარული რისკის მქონე პაციენტებში.
ორლისტატი მოქმედებს კუჭ-ნაწლავის ლუმენში და წარმოადგენს პანკრეასისა და კუჭის ლიპაზების შექცევად, სპეციფიკურ ინჰიბიტორს. მისი მოქმედების მექანიზმი შემდეგნაირად განვითარდება:
საკვებით მიღებული ტრიგლიცერიდები (ცხიმები) ნაწლავის ლუმენში იშლება პანკრეასული ლიპაზის მიერ თავისუფალ ცხიმოვან მჟავებად და მონოგლიცერიდებად, რომლებიც შემდეგ შეიწოვება ნაწლავის ლორწოვანი გარსით. ორლისტატი კოვალენტურად უკავშირდება ლიპაზის აქტიურ ცენტრში არსებულ სერინის ნაშთს, რაც ენზიმის ინაქტივაციას იწვევს.
ეს ბმა ხორციელდება ორლისტატის მოლეკულაში არსებული β-ლაქტონური რგოლის გახსნით, რომელიც კოვალენტურ ეთერულ ბმას ქმნის ლიპაზის სერინ-152 ნაშთთან. შედეგად, ენზიმი ვეღარ ახორციელებს ტრიგლიცერიდების ჰიდროლიზს.
ინჰიბირებული ლიპაზა ვეღარ შლის ტრიგლიცერიდებს, რის გამოც:
ორლისტატი სელექტიურად მოქმედებს ლიპაზებზე და არ აინჰიბირებს სხვა საჭმლისმომნელებელ ენზიმებს — ამილაზას, ტრიფსინს, ქიმოტრიფსინს ან ფოსფოლიპაზებს. ეს სელექტიურობა უზრუნველყოფს, რომ ცილების და ნახშირწყლების მონელება არ ირღვევა (BNF 87).
წონის კლების გარდა, ორლისტატს აქვს დამატებითი მეტაბოლური ეფექტები:
ორლისტატი ინიშნება შემდეგ კლინიკურ სიტუაციებში:
ორლისტატი 120 მგ ინიშნება სიმსუქნის სამკურნალოდ (BMI ≥30 კგ/მ²) დაბალკალორიულ დიეტასთან ერთად (NICE CG189). მკურნალობა გაგრძელდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ პაციენტი 3 თვის განმავლობაში ≥5% წონის კლებას მიაღწევს.
BMI ≥28 კგ/მ² მქონე პაციენტებში, რომლებსაც აქვთ თანმხლები რისკ-ფაქტორები:
XENDOS (XENical in the Prevention of Diabetes in Obese Subjects) კვლევამ აჩვენა, რომ ორლისტატი 120 მგ ცხოვრების წესის ცვლილებასთან ერთად 37%-ით ამცირებს მე-2 ტიპის დიაბეტის განვითარების რისკს 4 წლის განმავლობაში, ნარჩუნი გლუკოზის ტოლერანტობის დარღვევის მქონე პაციენტებში (EMA SmPC).
ორლისტატი ასევე გამოიყენება წონის ხელახალი მატების პრევენციისთვის — მიღწეული წონის კლების შენარჩუნებისთვის.
ორლისტატი 60 მგ ხელმისაწვდომია ურეცეპტო პრეპარატის სახით ზრდასრულ პაციენტებში BMI ≥28 კგ/მ²-ის დროს, ჯანსაღ, ზომიერად ჰიპოკალორიულ, ცხიმში ღარიბ დიეტასთან ერთად.
NICE რეკომენდაციებით (NICE CG189), ორლისტატი არის ერთადერთი ფარმაკოთერაპიული საშუალება, რომელიც რუტინულად რეკომენდებულია წონის მენეჯმენტში სპეციალიზირებულ სერვისებში, ბარიატრიულ ქირურგიასთან ერთად.
რეცეპტით გასაცემი დოზა:
ურეცეპტო დოზა:
ორლისტატი სისტემურად პრაქტიკულად არ შეიწოვება, ამიტომ თირკმელთა უკმარისობისას დოზის კორექცია საჭირო არ არის (EMA SmPC).
მძიმე ღვიძლის დაავადების მქონე პაციენტებში ორლისტატის გამოყენება არ არის სათანადოდ შესწავლილი. აღსანიშნავია, რომ პოსტმარკეტინგულ მეთვალყურეობაში გამოვლინდა ჰეპატოტოქსიკურობის იშვიათი შემთხვევები, ამიტომ ღვიძლის მძიმე პათოლოგიის დროს სიფრთხილეა საჭირო.
ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) შეწოვის დარღვევის გამო, რეკომენდებულია მულტივიტამინის მიღება ძილის წინ ან ორლისტატის მიღებიდან ≥2 საათის შემდეგ (BNF 87).
ორლისტატი პრაქტიკულად არ შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. სისტემური ბიოშეღწევადობა მინიმალურია — 3%-ზე ნაკლებია. პრეპარატი მოქმედებს ადგილობრივად, ნაწლავის ლუმენში (EMA SmPC).
მინიმალური შეწოვის გამო, სისტემური განაწილება უმნიშვნელოა. In vitro კვლევებში, ორლისტატი >99%-ით უკავშირდება პლაზმის ცილებს (ძირითადად ალბუმინსა და ლიპოპროტეინებს). განაწილების მოცულობა ვერ განისაზღვრება სტანდარტული მეთოდებით, სისტემური ექსპოზიციის უკიდურესად დაბალი დონის გამო.
ორლისტატის მეტაბოლიზმი ხდება ძირითადად ნაწლავის კედელში — პრესისტემული მეტაბოლიზმის გზით. წარმოიქმნება ორი ძირითადი მეტაბოლიტი: M1 (ლაქტონური რგოლის ჰიდროლიზით) და M3, რომლებსაც პრაქტიკულად არ აქვთ ფარმაკოლოგიური აქტივობა (<1/1000 ორლისტატის აქტივობა).
ორლისტატი ძირითადად განავლით გამოიყოფა შეუცვლელი სახით (~97%). თირკმლისმიერი ექსკრეცია უმნიშვნელოა (<2%). ელიმინაციის ნახევარპერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 1–2 საათს, თუმცა ეს პრაქტიკულად კლინიკური მნიშვნელობა არ აქვს, რადგან პრეპარატი მოქმედებს ლოკალურად.
სრული ელიმინაცია ორგანიზმიდან ხორციელდება 3–5 დღეში ბოლო დოზის მიღების შემდეგ.
ორლისტატის გვერდითი ეფექტები უმრავლესად განპირობებულია მისი მოქმედების მექანიზმით — შეუწოვადი ცხიმების ნაწლავში დაგროვებით. ეფექტების სიმძიმე პირდაპირ კავშირშია საკვებში ცხიმის რაოდენობასთან.
გვერდითი ეფექტების სიხშირე მნიშვნელოვნად მცირდება, თუ პაციენტი იცავს დაბალცხიმიან დიეტას (ცხიმი ≤30% ყოველდღიური კალორაჟიდან). ამ თვალსაზრისით, გვერდითი ეფექტები შეიძლება განიხილებოდეს როგორც „ქცევის მარეგულირებელი" მექანიზმი (BNF 87).
ორლისტატი მინიმალურად შეიწოვება სისტემურად, თუმცა მისი ადგილობრივი მოქმედება ნაწლავში მნიშვნელოვნად აცვლის სხვა პრეპარატებისა და ნუტრიენტების შეწოვას.
ციკლოსპორინი: ორლისტატი ამცირებს ციკლოსპორინის პლაზმურ კონცენტრაციას 30–50%-ით. ერთდროული გამოყენება კონტრაინდიცირებულია ან საჭიროებს ციკლოსპორინის დონის მკაცრ მონიტორინგს. ციკლოსპორინი მიიღება ორლისტატის მიღებამდე 2 საათით ადრე ან 2 საათის შემდეგ (BNF 87).
ვარფარინი და ანტიკოაგულანტები: ვიტამინ K-ის შეწოვის დარღვევა იწვევს INR-ის არაპროგნოზირებად ცვლილებას. საჭიროა INR-ის ხშირი მონიტორინგი (EMA SmPC).
ლევოთიროქსინი: ორლისტატმა შეიძლება შეამციროს ლევოთიროქსინის შეწოვა, რაც ჰიპოთირეოზის გაუარესებას იწვევს. რეკომენდებულია 4 საათიანი ინტერვალი მიღებებს შორის და TSH-ის მონიტორინგი.
ანტიეპილეფსიური პრეპარატები: ვალპროის მჟავა, ლამოტრიჯინი, ტოპირამატი — შეწოვის შემცირება შეიძლება იწვევდეს კრუნჩხვების კონტროლის გაუარესებას.
ამიოდარონი: ორლისტატმა შეიძლება შეამციროს ამიოდარონის შეწოვა. საჭიროა კლინიკური მონიტორინგი.
ანტირეტროვირუსული პრეპარატები (აივ): ორლისტატმა შეიძლება შეამციროს ანტირეტროვირუსული თერაპიის ეფექტურობა — ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
A, D, E, K ვიტამინებისა და ბეტა-კაროტინის შეწოვა მცირდება. მულტივიტამინის მიღება რეკომენდებულია ორლისტატის დოზიდან ≥2 საათის დაშორებით (BNF 87).
ორლისტატი კონტრაინდიცირებულია ორსულობის დროს. FDA კატეგორია — X (წინა კლასიფიკაცია), ამჟამად — "არ გამოიყენება ორსულობის დროს."
ორსულობის პერიოდში წონის კლება არ არის რეკომენდებული, რადგან ფეტუსის განვითარებისთვის საჭიროა ადეკვატური ენერგეტიკული და ნუტრიენტული მიწოდება. ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (განსაკუთრებით ვიტამინ A და D) შეწოვის დარღვევა შეიძლება ტერატოგენური იყოს.
ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში ტერატოგენური ეფექტი არ გამოვლენილა, თუმცა ადამიანებში კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა (EMA SmPC).
არ არის ცნობილი, გადადის თუ არა ორლისტატი დედის რძეში. სისტემური შეწოვის მინიმალური დონის გათვალისწინებით, თეორიულად ექსპოზიცია უმნიშვნელო უნდა იყოს, თუმცა ცხიმში ხსნადი ვიტამინების დეფიციტის რისკის გამო, ძუძუთი კვების პერიოდში ორლისტატი არ არის რეკომენდებული (BNF 87).
საქართველოში ორლისტატის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდით:
დიალაკი წარმოადგენს ორლისტატის ყველაზე გავრცელებულ ბრენდს ქართულ ფარმაცევტულ ბაზარზე. პრეპარატი ხელმისაწვდომია აფთიაქებში როგორც რეცეპტით, ისე ურეცეპტოდ (დოზის მიხედვით). ასევე ხელმისაწვდომია ქსენიკალი (Xenical) — ორიგინალი ბრენდი Roche-სგან, სხვადასხვა იმპორტიორის მეშვეობით.
კლინიკურ კვლევებში ორლისტატი 120 მგ პლაცებოსთან შედარებით დამატებით 2,5–3,5 კგ წონის კლებას უზრუნველყოფს 12 თვის განმავლობაში. ეს ნიშნავს, რომ თუ მხოლოდ დიეტით 5 კგ-ს იკლებთ, ორლისტატით შესაძლოა 7,5–8,5 კგ დაიკლოთ. შედეგი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული დიეტის დაცვასა და ფიზიკურ აქტივობაზე (NICE CG189).
კლინიკურ კვლევებში ორლისტატი შესწავლილია 4 წლამდე უწყვეტი გამოყენებით (XENDOS კვლევა) და უსაფრთხოების მნიშვნელოვანი პრობლემები არ გამოვლენილა. თუმცა, BNF-ის რეკომენდაციით, მკურნალობა 12 თვის შემდეგ უნდა გადაიხედოს და გაგრძელდეს მხოლოდ კლინიკური სარგებლის არსებობისას.
კუჭ-ნაწლავის გვერდითი ეფექტები პირდაპირ კავშირშია საკვებში ცხიმის რაოდენობასთან. რეკომენდებულია ყოველდღიური კალორიების არაუმეტეს 30%-ის მიღება ცხიმისგან. ცხიმის რაოდენობა თანაბრად გადანაწილდეს 3 კვებაზე. მაღალცხიმიანი საკვების გამორიცხვა მნიშვნელოვნად ამცირებს სტეატორეის, ფლატულენციისა და ფეკალური შეუკავებლობის სიხშირეს (BNF 87).
დიახ. ორლისტატი ამცირებს ცხიმში ხსნადი ვიტამინების — A, D, E, K — შეწოვას. რეკომენდებულია მულტივიტამინის მიღება, მაგრამ ორლისტატის მიღებიდან მინიმუმ 2 საათის დაშორებით (მაგალითად, ძილის წინ). ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ხანგრძლივი მკურნალობის დროს, რათა თავიდან ავიცილოთ ვიტამინური დეფიციტი (EMA SmPC).
არა. ორლისტატი სელექტიურად მოქმედებს მხოლოდ ლიპაზებზე — ენზიმებზე, რომლებიც ცხიმებს შლიან. იგი არ აინჰიბირებს ამილაზას (ნახშირწყლების მონელება) ან პროტეაზებს (ცილების მონელება). შესაბამისად, ნახშირწყლებითა და ცილებით მდიდარი საკვებიდან კალორიები სრულად შეიწოვება. ეს ნიშნავს, რომ ორლისტატი მაქსიმალურად ეფექტურია მხოლოდ ცხიმიანი დიეტის შემთხვევაში.
დიახ, ორლისტატი და მეტფორმინი შეიძლება ერთდროულად გამოიყენებოდეს. მნიშვნელოვანი ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება მათ შორის არ არის დაფიქსირებული. ორივე პრეპარატი ხშირად ინიშნება მე-2 ტიპის შაქრიანი დიაბეტის მქონე პაციენტებში ჭარბი წონით. თუმცა, ორლისტატით გამოწვეული წონის კლებამ შეიძლება გააუმჯობესოს გლიკემიური კონტროლი, რის გამოც ჰიპოგლიკემიური პრეპარატების დოზის კორექცია შეიძლება გახდეს საჭირო.