olanzapine · INN
olanzapine (olanzapine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ოლანზაპინი (Olanzapine) არის მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური ეპიზოდების და მასთან ასოცირებული დეპრესიული ეპიზოდების სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს ტვინის მრავალ რეცეპტორზე — დოფამინურ, სეროტონინერგულ, მუსკარინულ, ჰისტამინურ და ადრენერგულ რეცეპტორებზე, რაც განაპირობებს მის ფართო ფარმაკოლოგიურ პროფილს. ოლანზაპინი ეფექტურია როგორც ფსიქოზის პოზიტიური (ბოდვა, ჰალუცინაცია), ისე ნეგატიური (სოციალური იზოლაცია, ემოციური გაღარიბება) სიმპტომების მიმართ. ძირითადი გვერდითი მოვლენებიდან გამოსარჩევია წონის მომატება, მეტაბოლური სინდრომი, სედაცია და ჰიპერგლიკემია. მიღება ხდება პერორალურად ან კუნთშიგნით ინიექციის სახით. საქართველოში ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით, მათ შორის ატსიპრექსი (Zyprexa).
ოლანზაპინი მიეკუთვნება მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატების ჯგუფს. ქიმიურად იგი წარმოადგენს თიენობენზოდიაზეპინის წარმოებულს, რომელიც სტრუქტურულად მსგავსია კლოზაპინის, თუმცა უფრო ხელსაყრელი უსაფრთხოების პროფილით გამოირჩევა. პრეპარატი სინთეზირებულ იქნა Eli Lilly კომპანიის მიერ 1990-იან წლებში და 1996 წელს მიიღო FDA-ის დამტკიცება შიზოფრენიის სამკურნალოდ (EMA SmPC).
ატიპიური ანტიფსიქოტიკური საშუალებები პირველი თაობის (ტიპიური) ანტიფსიქოტიკებისგან განსხვავდებიან მოქმედების უფრო ფართო რეცეპტორული პროფილით და ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების შედარებით დაბალი სიხშირით. ოლანზაპინი ამ კლასის ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გამოყენებულ წარმომადგენელს წარმოადგენს და შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List).
ოლანზაპინი ხელმისაწვდომია რამდენიმე სამკურნალო ფორმით: პერორალური ტაბლეტები (ჩვეულებრივი და ორო-დისპერსიული), კუნთშიგნით ინიექციის ფხვნილი მოკლევადიანი მოხმარებისათვის, ასევე ხანგრძლივი მოქმედების კუნთშიგნით ინიექცია (პამოატი) შემანარჩუნებელი თერაპიისათვის. პრეპარატის მოქმედების ფართო სპექტრი განაპირობებს მის გამოყენებას არა მარტო ფსიქოზური მდგომარეობების, არამედ განწყობის აშლილობების სამკურნალოდ (BNF 87).
ოლანზაპინის თერაპიული ეფექტი განპირობებულია მრავალ ნეიროტრანსმიტერულ რეცეპტორზე ანტაგონისტური მოქმედებით. პრეპარატი ახდენს შემდეგ რეცეპტორებზე ზემოქმედებას:
დოფამინური რეცეპტორები (D₁, D₂, D₃, D₄): ოლანზაპინი ბლოკავს დოფამინის D₂ რეცეპტორებს მეზოლიმბურ გზაში, რაც ამცირებს ფსიქოზის პოზიტიურ სიმპტომებს — ბოდვას, ჰალუცინაციებს და აზროვნების დარღვევებს. ტიპიური ანტიფსიქოტიკებისგან განსხვავებით, ოლანზაპინი ნაკლებად ბლოკავს D₂ რეცეპტორებს ნიგროსტრიატულ გზაში, რაც ხსნის ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების შედარებით დაბალ სიხშირეს (EMA SmPC).
სეროტონინის რეცეპტორები (5-HT₂A, 5-HT₂C, 5-HT₃, 5-HT₆): 5-HT₂A რეცეპტორების ანტაგონიზმი წარმოადგენს ატიპიური ანტიფსიქოტიკების ფუნდამენტურ თვისებას. ეს მოქმედება ხელს უწყობს დოფამინის გამოთავისუფლებას პრეფრონტალურ ქერქში, რაც აუმჯობესებს კოგნიტურ ფუნქციებს და ამცირებს ნეგატიურ სიმპტომებს. 5-HT₂A/D₂ ანტაგონიზმის თანაფარდობა განსაზღვრავს პრეპარატის „ატიპიურობის" ხარისხს.
ჰისტამინის H₁ რეცეპტორები: ძლიერი H₁ ანტაგონიზმი იწვევს სედაციას და მადის მომატებას, რაც ნაწილობრივ ხსნის პრეპარატის მნიშვნელოვან ეფექტს წონის მომატებაზე.
მუსკარინული რეცეპტორები (M₁-M₅): ანტიქოლინერგული მოქმედება იწვევს პირის სიმშრალეს, ყაბზობას, ბუნდოვან მხედველობას და შეიძლება ხელი შეუწყოს კოგნიტურ გაუარესებას ხანდაზმულებში.
ადრენერგული α₁ რეცეპტორები: ამ რეცეპტორების ბლოკადა იწვევს ორთოსტატიკურ ჰიპოტენზიას, განსაკუთრებით თერაპიის დასაწყისში.
ოლანზაპინის მრავალრეცეპტორულ პროფილს „MARTA" (Multi-Acting Receptor Targeted Agent) უწოდებენ, რაც ხაზს უსვამს მის მოქმედებას მრავალ ნეიროტრანსმიტერულ სისტემაზე ერთდროულად. სწორედ ეს მულტირეცეპტორული მოქმედება განაპირობებს პრეპარატის ფართო თერაპიულ ეფექტურობას, თუმცა ამავდროულად განსაზღვრავს მისი გვერდითი ეფექტების სპექტრსაც (BNF 87).
ოლანზაპინი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
პრეპარატი ჩვენებულია შიზოფრენიის მწვავე ეპიზოდების და შემანარჩუნებელი თერაპიისათვის. ოლანზაპინი ეფექტურია როგორც პოზიტიური სიმპტომების (ჰალუცინაციები, ბოდვა, აზროვნების დეზორგანიზაცია), ისე ნეგატიური სიმპტომების (ემოციური გაღარიბება, ანჰედონია, სოციალური იზოლაცია) მიმართ. NICE-ის სახელმძღვანელო მიჯნებით (NICE CG178), ატიპიური ანტიფსიქოტიკები, მათ შორის ოლანზაპინი, პირველი რიგის თერაპიის სახით განიხილება.
ოლანზაპინი ჩვენებულია ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური და შერეული ეპიზოდების სამკურნალოდ, ასევე რეციდივის პროფილაქტიკისათვის. ფლუოქსეტინთან კომბინაციაში (OFC — Olanzapine/Fluoxetine Combination) გამოიყენება ბიპოლარული დეპრესიის სამკურნალოდ, რაც ერთ-ერთ იშვიათ FDA-დამტკიცებულ ვარიანტს წარმოადგენს ამ მდგომარეობისათვის (EMA SmPC).
კუნთშიგნით ინიექციის ფორმით ოლანზაპინი ჩვენებულია შიზოფრენიით ან ბიპოლარული აშლილობით გამოწვეული მწვავე აჟიტაციის სწრაფი კუპირებისათვის, როდესაც პერორალური თერაპია შეუძლებელია.
ზოგიერთ კლინიკურ სახელმძღვანელოში ოლანზაპინი რეკომენდებულია ანტიდეპრესანტის აუგმენტაციის მიზნით სამკურნალოდ რეზისტენტული დეპრესიის შემთხვევაში, განსაკუთრებით ფლუოქსეტინთან კომბინაციაში.
კლინიკურ პრაქტიკაში ოლანზაპინი ასევე გამოიყენება შფოთვითი აშლილობების, პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის, ანორექსია ნერვოზას, ქიმიოთერაპიით გამოწვეული გულისრევისა და ღებინების, ინსომნიის და დელირიუმის სამკურნალოდ, თუმცა ეს ჩვენებები არ არის ოფიციალურად დამტკიცებული (BNF 87).
პრეპარატი შეიძლება მიღებულ იქნეს საკვებთან მიმართებაში. ორო-დისპერსიული ტაბლეტი (Zyprexa Zydis) თავსდება ენაზე და იხსნება ნერწყვში, წყლის გარეშე, რაც მოხერხებულია კომპლაიანსის გაუმჯობესებისთვის (EMA SmPC).
აბსორბცია: ოლანზაპინი კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 60%-ს, პირველი გავლის ეფექტის გათვალისწინებით. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 5-8 საათში პერორალური მიღებისას. კუნთშიგნით ინიექციის შემდეგ პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 15-45 წუთში (EMA SmPC).
განაწილება: განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 1000 ლიტრს, რაც მიუთითებს პრეპარატის ფართო ქსოვილოვან განაწილებაზე. ცილებთან შეკავშირების ხარისხი მაღალია — დაახლოებით 93%, ძირითადად ალბუმინთან და α₁-მჟავა გლიკოპროტეინთან.
მეტაბოლიზმი: ოლანზაპინი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის საშუალებით, ძირითადად CYP1A2 და, ნაკლები ხარისხით, CYP2D6 ფერმენტებით. ძირითადი მეტაბოლური გზებია N-გლუკურონიდაცია, N-დემეთილირება და ჰიდროქსილირება. მთავარ მეტაბოლიტს — 10-N-გლუკურონიდს — არ გააჩნია ფარმაკოლოგიური აქტივობა.
ელიმინაცია: ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½) შეადგენს საშუალოდ 21-54 საათს (საშუალოდ 33 საათი), რაც შესაძლებელს ხდის დღეში ერთხელ მიღებას. პრეპარატის 57% გამოიყოფა შარდით (მეტაბოლიტების სახით), ხოლო 30% — განავლით. მოხუცებში, ქალებში და მწეველებში ნახევარგამოყოფის პერიოდი შეიძლება შეიცვალოს; კერძოდ, მოწევა აჩქარებს CYP1A2-ის აქტივობას, რაც ამცირებს ოლანზაპინის პლაზმურ კონცენტრაციას (BNF 87).
სპეციფიკური მეტაბოლური რისკის გამო, ოლანზაპინით თერაპიის პერიოდში რეკომენდებულია წონის, სისხლის გლუკოზის, ლიპიდური პროფილის და არტერიული წნევის რეგულარული მონიტორინგი (NICE CG178, BNF 87).
ოლანზაპინის მნიშვნელოვანი წამლისმიერი ურთიერთქმედებები დაკავშირებულია მის მეტაბოლურ გზებთან და ფარმაკოდინამიკურ ეფექტებთან.
ოლანზაპინი მიეკუთვნება ორსულობის რისკის C კატეგორიას (FDA-ის ყოფილი კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებით დადგენილია ტერატოგენული ეფექტის არსებობა მაღალ დოზებში, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებადი კვლევები არ ჩატარებულა.
მესამე ტრიმესტრში ოლანზაპინის მიღებასთან ახალშობილში შეიძლება განვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები და/ან მოხსნის სინდრომი — აჟიტაცია, ჰიპერტონია, ჰიპოტონია, ტრემორი, ძილიანობა, რესპირატორული დისტრესი და კვების პრობლემები (FDA Safety Communication).
პრეპარატი ორსულობის პერიოდში გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს ნაყოფისთვის პოტენციურ რისკს. თერაპიის შეწყვეტის ან შეცვლის საკითხი ინდივიდუალურად უნდა იქნეს განხილული (NICE CG192).
ოლანზაპინი გამოიყოფა დედის რძეში. ექსპერტების რეკომენდაციით, ძუძუთი კვება ოლანზაპინის მიღების პერიოდში ზოგადად არ არის რეკომენდებული, თუმცა ზოგიერთ სახელმძღვანელოში დასაშვებადაა მიჩნეული სიფრთხილით, დაბალი დოზების პირობებში, ჩვილის მონიტორინგით (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ოლანზაპინი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდების სახით:
გარდა ორიგინალური პრეპარატისა, საქართველოში ხელმისაწვდომია ოლანზაპინის გენერიკული ვარიანტებიც სხვადასხვა მწარმოებლისგან. კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა შეიძლება იცვლებოდეს, ამიტომ რეკომენდებულია ფარმაცევტთან კონსულტაცია აქტუალური ინფორმაციისთვის (WHO Model List).
ოლანზაპინის სედატიური ეფექტი იწყება პირველივე მიღებიდან 1-2 საათში. თუმცა ანტიფსიქოტიკური ეფექტის სრული განვითარება მოითხოვს 2-4 კვირიან მოხმარებას. მანიაკალური ეპიზოდის დროს კლინიკური გაუმჯობესება ჩვეულებრივ 1-2 კვირაში შეინიშნება. კუნთშიგნით ინიექციის ფორმით მწვავე აჟიტაციის კუპირება 15-30 წუთში იწყება (EMA SmPC).
დიახ, წონის მომატება ოლანზაპინის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი და კლინიკურად მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტია. წონის მომატების რისკის შესამცირებლად რეკომენდებულია: დაბალანსებული დიეტა, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, წონის და მეტაბოლური პარამეტრების რეგულარული მონიტორინგი. ზოგიერთ შემთხვევაში, როდესაც წონის მომატება მნიშვნელოვანია, განიხილება პრეპარატის ნაკლებად მეტაბოლურ გვერდით ეფექტებთან ასოცირებული ანტიფსიქოტიკით ჩანაცვლება (NICE CG178).
ოლანზაპინის მკვეთრი შეწყვეტა არ არის რეკომენდებული, რადგან შეიძლება განვითარდეს მოხსნის სიმპტომები: ინსომნია, გულისრევა, ღებინება, ოფლიანობა, ტრემორი და ფსიქოზური სიმპტომების რეციდივი. პრეპარატის შეწყვეტა უნდა მოხდეს თანდათანობით, ექიმის მეთვალყურეობით, დოზის ეტაპობრივი შემცირებით რამდენიმე კვირის განმავლობაში (BNF 87).
არა. ოლანზაპინი და ალკოჰოლი ორივე ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესანტია, და მათი ერთდროული მიღება მნიშვნელოვნად აძლიერებს სედაციას, კოორდინაციის დარღვევას, ორთოსტატიკურ ჰიპოტენზიას და რესპირატორული დეპრესიის რისკს. ოლანზაპინით მკურნალობის პერიოდში ალკოჰოლის მიღება კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული.
დიახ. მეტაბოლური გვერდითი ეფექტების გათვალისწინებით, რეკომენდებულია შემდეგი მონიტორინგი: წონა — ყოველ ვიზიტზე; შრატის გლუკოზა — თერაპიის დაწყებამდე, 12 კვირის შემდეგ, შემდეგ ყოველწლიურად; ლიპიდური პროფილი — ანალოგიური გრაფიკით; არტერიული წნევა — რეგულარულად; სრული სისხლის ანალიზი — კლინიკური ჩვენებისას (NICE CG178, BNF 87).
ოლანზაპინი ოფიციალურად დამტკიცებულია 13 წლის ზემოთ მოზარდებში შიზოფრენიის და ბიპოლარული მანიის სამკურნალოდ (FDA). 13 წლამდე ბავშვებში მისი გამოყენება ზოგადად არ არის რეკომენდებული, რადგან ამ ასაკობრივ ჯგუფში უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემები არასაკმარისია. მოზარდებში წონის მომატებისა და მეტაბოლური დარღვევების რისკი განსაკუთრებით მაღალია (EMA SmPC).