nucleosides

მოკლედ

ნუკლეოზიდები (Nucleosides) წარმოადგენს ფარმაკოლოგიურ კლასს, რომელიც მოიცავს ბუნებრივი ნუკლეოზიდების სინთეზურ ანალოგებს — პრეპარატებს, რომლებიც სტრუქტურულად მსგავსია დნმ-ისა და რნმ-ის სამშენებლო ბლოკებისა. ეს ნაერთები ჩაერთვებიან ნუკლეინის მჟავების სინთეზის პროცესში და აბრკოლებენ ვირუსულ რეპლიკაციას ან სიმსივნური უჯრედების გამრავლებას. კლასი მოიცავს ანტივირუსულ ნუკლეოზიდურ ანალოგებს (აციკლოვირი, ვალაციკლოვირი, ენტეკავირი, სოფოსბუვირი, ტენოფოვირი) და ანტინეოპლასტიკურ ანტიმეტაბოლიტებს (5-ფტორურაცილი, გემციტაბინი, ციტარაბინი). საქართველოში ფართოდ ხელმისაწვდომია აციკლოვირის სხვადასხვა ფორმა და 5-ფტორურაცილი. ნუკლეოზიდური ანალოგები ჯანმო-ს აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაშია (WHO Model List) და წარმოადგენს თანამედროვე ანტივირუსული და ანტინეოპლასტიკური თერაპიის ქვაკუთხედს.

რა არის და ფარმაკოლოგია

ნუკლეოზიდური ანალოგები არის სინთეზური ნაერთები, რომლებიც სტრუქტურულად ახლოსაა ბუნებრივ ნუკლეოზიდებთან — ადენოზინთან, გუანოზინთან, ციტიდინთან, თიმიდინთან და ურიდინთან. ბუნებრივი ნუკლეოზიდი შედგება აზოტოვანი ფუძისა (პურინი ან პირიმიდინი) და შაქრის კომპონენტისგან (რიბოზა ან დეოქსირიბოზა). ფარმაკოლოგიური ანალოგები ინარჩუნებენ ამ ძირითად სტრუქტურას, მაგრამ შეიცავენ მოდიფიკაციებს, რომლებიც ხელს უშლის ნუკლეინის მჟავების ნორმალურ სინთეზს.

ისტორია: ნუკლეოზიდური ანალოგების ფარმაკოლოგიური ისტორია იწყება 1960-იანი წლებიდან, როდესაც იდარუბიცინი და ციტარაბინი პირველად გამოიყენეს ანტილეიკემიურ თერაპიაში. 1977 წელს გერტრუდ ელიონმა და ჯორჯ ჰიტჩინგსმა შეიმუშავეს აციკლოვირი — პირველი სელექციური ანტივირუსული ნუკლეოზიდური ანალოგი, რისთვისაც 1988 წელს ნობელის პრემია მიიღეს. ამის შემდეგ შეიქმნა ზიდოვუდინი (AZT, 1987) — პირველი ანტი-აივ პრეპარატი, ხოლო 2013 წელს სოფოსბუვირმა რევოლუცია მოახდინა ჰეპატიტ C-ს მკურნალობაში.

კლასიფიკაცია: ნუკლეოზიდური ანალოგები იყოფა ორ ძირითად ჯგუფად:

1. ანტივირუსული ნუკლეოზიდური ანალოგები — აციკლოვირი, ვალაციკლოვირი, განციკლოვირი, ენტეკავირი, ტენოფოვირი, ლამივუდინი, სოფოსბუვირი, ზიდოვუდინი;
2. ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდური ანალოგები (ანტიმეტაბოლიტები) — 5-ფტორურაცილი, გემციტაბინი, ციტარაბინი, კაპეციტაბინი, კლადრიბინი, ფლუდარაბინი.

ATC კლასიფიკაციის მიხედვით, ანტივირუსული ნუკლეოზიდები მიეკუთვნება J05AB ჯგუფს, ხოლო ანტინეოპლასტიკური ანტიმეტაბოლიტები — L01BC ჯგუფს (BNF 87).

მოქმედების მექანიზმი

ნუკლეოზიდური ანალოგების მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება ერთ ფუნდამენტურ პრინციპს: ისინი მიმიკრირებენ ბუნებრივ ნუკლეოზიდებს და ჩაერთვებიან ნუკლეინის მჟავების სინთეზის პროცესში, რაც იწვევს დნმ/რნმ ჯაჭვის სინთეზის შეწყვეტას ან დეფექტური ნუკლეინის მჟავების წარმოქმნას.

ანტივირუსული ნუკლეოზიდების მექანიზმი

აციკლოვირი — გუანოზინის ანალოგი, რომელსაც არ გააჩნია 3'-ჰიდროქსილის ჯგუფი. ჰერპეს ვირუსით ინფიცირებულ უჯრედებში ვირუსული თიმიდინკინაზა (TK) ახორციელებს პირველად ფოსფორილირებას, შემდეგ უჯრედული კინაზები გარდაქმნის მას აქტიურ ტრიფოსფატის ფორმად. აციკლოვირის ტრიფოსფატი კონკურენციას უწევს დეოქსიგუანოზინ ტრიფოსფატს (dGTP) ვირუსული დნმ-პოლიმერაზასთან შეკავშირებისას. ჩართვის შემდეგ, 3'-OH ჯგუფის არარსებობის გამო, ხდება ჯაჭვის ტერმინაცია (chain termination) (EMA SmPC).

ტენოფოვირი (ნუკლეოტიდური ანალოგი) — ადენოზინ მონოფოსფატის ანალოგია. უჯრედში ფოსფორილირდება ტენოფოვირ დიფოსფატამდე, რომელიც აინჰიბირებს ჰეპატიტ B ვირუსის (HBV) დნმ-პოლიმერაზას და აივ-ის საპირისპირო ტრანსკრიპტაზას (reverse transcriptase).

სოფოსბუვირი — ურიდინის ანალოგი, რომელიც პირდაპირ აინჰიბირებს ჰეპატიტ C ვირუსის (HCV) NS5B რნმ-დამოკიდებულ რნმ-პოლიმერაზას. აქტიური მეტაბოლიტი (GS-461203) ჩაერთვება ვირუსულ რნმ-ში და იწვევს ჯაჭვის ტერმინაციას.

ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდების მექანიზმი

5-ფტორურაცილი (5-FU) — პირიმიდინის ანალოგი, რომელიც მრავალმიმართულებით მოქმედებს:

• აქტიური მეტაბოლიტი FdUMP აინჰიბირებს თიმიდილატ სინთაზას (TS) — ფერმენტს, რომელიც აუცილებელია თიმიდინის სინთეზისთვის;
• FUTP ჩაერთვება რნმ-ში და არღვევს მის ფუნქციას;
• FdUTP ჩაერთვება დნმ-ში და იწვევს დნმ-ის დაზიანებას.

გემციტაბინი — დეოქსიციტიდინის ანალოგი, რომელიც ფოსფორილირდება აქტიურ დი- და ტრიფოსფატის ფორმებად. გემციტაბინ დიფოსფატი აინჰიბირებს რიბონუკლეოტიდ რედუქტაზას, ხოლო ტრიფოსფატი ჩაერთვება დნმ-ში და იწვევს „მასკირებული ჯაჭვის ტერმინაციას" (masked chain termination) (BNF 87).

ნუკლეოზიდური ანალოგების სელექციურობა ანტივირუსულ კონტექსტში განპირობებულია ვირუსული ფერმენტების (თიმიდინკინაზა, პოლიმერაზა) უფრო მაღალი აფინურობით ამ ანალოგებისადმი, ვიდრე უჯრედული ფერმენტებისა.

ჩვენებები

ნუკლეოზიდური ანალოგები გამოიყენება ინფექციური და ონკოლოგიური დაავადებების ფართო სპექტრის სამკურნალოდ.

ანტივირუსული ჩვენებები

ჰერპეს ვირუსული ინფექციები:

• გენიტალური ჰერპესი — აციკლოვირი, ვალაციკლოვირი (NICE NG136);
• ჰერპეს ზოსტერი (შველისი) — აციკლოვირი 800 მგ 5-ჯერ დღეში, ვალაციკლოვირი;
• ჰერპესული ენცეფალიტი — აციკლოვირი ინტრავენურად;
• ციტომეგალოვირუსული ინფექცია (CMV) — განციკლოვირი, ვალგანციკლოვირი (EMA SmPC).

ჰეპატიტ B ვირუსი (HBV):

• ქრონიკული ჰეპატიტ B — ენტეკავირი, ტენოფოვირი (NICE NG165; WHO Model List);
• ლამივუდინი — ნაკლებად რეკომენდებული რეზისტენტობის მაღალი რისკის გამო.

ჰეპატიტ C ვირუსი (HCV):

• ქრონიკული ჰეპატიტ C — სოფოსბუვირი კომბინაციაში სხვა პირდაპირმოქმედ ანტივირუსულ საშუალებებთან (ლედიპასვირი, ველპატასვირი, დაკლატასვირი) (NICE NG146).

აივ ინფექცია:

• აივ/შიდსი — ზიდოვუდინი (AZT), ლამივუდინი (3TC), აბაკავირი, ემტრიციტაბინი, ტენოფოვირი — ანტირეტროვირუსული თერაპიის (ART) ნუკლეოზიდური კომპონენტი (WHO Model List);
• პრე-ექსპოზიციური პროფილაქტიკა (PrEP) — ტენოფოვირი/ემტრიციტაბინი.

ონკოლოგიური ჩვენებები

5-ფტორურაცილი:

• კოლორექტალური კიბო;
• ძუძუს კიბო;
• კუჭის კიბო;
• თავისა და კისრის სიმსივნეები (BNF 87).

გემციტაბინი:

• პანკრეასის ადენოკარცინომა;
• არაწვრილუჯრედოვანი ფილტვის კიბო;
• შარდის ბუშტის კიბო;
• საკვერცხეების კიბო.

ციტარაბინი:

• მწვავე მიელოიდური ლეიკემია (AML);
• მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემია (ALL).

დოზირება

ნუკლეოზიდური ანალოგების დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება კონკრეტული პრეპარატისა და ჩვენების მიხედვით.

აციკლოვირი

| ჩვენება | მოზრდილთა დოზა | ბავშვთა დოზა | |---------|----------------|--------------| | HSV (პერორალურად) | 200 მგ 5×/დღეში, 5 დღე | 2 წლამდე: ნახევარი დოზა; >2 წ.: მოზრდილთა დოზა | | ჰერპეს ზოსტერი | 800 მგ 5×/დღეში, 7 დღე | — | | HSV ენცეფალიტი (ი/ვ) | 10 მგ/კგ ყოველ 8 სთ-ში, 14–21 დღე | ნეონატალური: 20 მგ/კგ ყოველ 8 სთ-ში | | გენიტალური ჰერპესის სუპრესია | 400 მგ 2×/დღეში | — |

თირკმლის ფუნქციის კორექცია: GFR < 25 მლ/წთ — დოზას შეამცირეთ 50%-ით; GFR < 10 მლ/წთ — 200 მგ 2×/დღეში (BNF 87).

5-ფტორურაცილი

• კოლორექტალური კიბო (FOLFOX/FOLFIRI): 400 მგ/მ² ბოლუსი + 2400 მგ/მ² 46-საათიანი ინფუზია, ყოველ 2 კვირაში;
• ინფუზიური რეჟიმი: სქემა განისაზღვრება ონკოლოგის მიერ;
• ღვიძლის უკმარისობა: დოზის კორექცია ბილირუბინის დონის მიხედვით;
• თირკმლის უკმარისობა: ზოგადად კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა მონიტორინგი აუცილებელია.

ტენოფოვირი (TDF)

• ქრონიკული HBV: 245 მგ 1×/დღეში (ტენოფოვირ დიზოპროქსილი);
• აივ: 300 მგ 1×/დღეში კომბინაციაში;
• თირკმლის კორექცია: CrCl 30–49 მლ/წთ — 245 მგ ყოველ 48 სთ-ში; CrCl 10–29 მლ/წთ — ყოველ 72–96 სთ-ში (EMA SmPC).

ენტეკავირი

• ქრონიკული HBV (ნუკლეოზიდ-ნაივი): 0.5 მგ 1×/დღეში;
• ლამივუდინ-რეზისტენტული HBV: 1 მგ 1×/დღეში;
• თირკმლის კორექცია: CrCl < 50 მლ/წთ — დოზის შემცირება.

ხანდაზმული პაციენტები

ხანდაზმულებში ნუკლეოზიდური ანალოგების გამოყენებისას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს თირკმლის ფუნქციას, ვინაიდან ამ პრეპარატების უმეტესობა რენალურად გამოიყოფა.

ფარმაკოკინეტიკა

ნუკლეოზიდური ანალოგების ფარმაკოკინეტიკური პარამეტრები მნიშვნელოვნად განსხვავდება კონკრეტული პრეპარატის მიხედვით.

აბსორბცია

| პრეპარატი | ბიოხელმისაწვდომობა | Tmax | |-----------|---------------------|------| | აციკლოვირი (p.o.) | 15–30% | 1.5–2 სთ | | ვალაციკლოვირი | 54% (აციკლოვირად) | 1.5 სთ | | ენტეკავირი | ~100% | 0.5–1.5 სთ | | სოფოსბუვირი | — (პროდრაგი) | 0.5–1 სთ | | 5-ფტორურაცილი | არაპროგნოზირებადი (მხოლოდ ი/ვ) | — |

განაწილება

ნუკლეოზიდური ანალოგების უმეტესობას აქვს ფართო განაწილების მოცულობა. აციკლოვირი კარგად აღწევს ცერებროსპინალურ სითხეში (CSF-ის კონცენტრაცია = პლაზმურის 50%), რაც განაპირობებს მის ეფექტურობას ჰერპესულ ენცეფალიტში. 5-ფტორურაცილი ნაწილდება ექსტრაცელულარულ სითხეში და კარგად აღწევს სიმსივნურ ქსოვილში (BNF 87).

მეტაბოლიზმი

• აციკლოვირი: მინიმალური ჰეპატური მეტაბოლიზმი; ძირითადად უცვლელი სახით გამოიყოფა;
• ვალაციკლოვირი: პროდრაგი — ჰიდროლიზდება აციკლოვირად ნაწლავისა და ღვიძლის ესთერაზებით;
• 5-ფტორურაცილი: მეტაბოლიზდება დიჰიდროპირიმიდინ დეჰიდროგენაზით (DPD); DPD-ის დეფიციტი იწვევს მძიმე ტოქსიკურობას;
• სოფოსბუვირი: ჰეპატოციტებში გარდაიქმნება აქტიურ ტრიფოსფატად.

ექსკრეცია და ნახევარგამოყოფის პერიოდი

| პრეპარატი | T½ | ექსკრეციის გზა | |-----------|-----|----------------| | აციკლოვირი | 2.5–3.3 სთ | რენალური (>90%) | | ენტეკავირი | ~128 სთ (ინტრაცელულარული) | რენალური | | სოფოსბუვირი | 0.4 სთ (აქტ. მეტაბოლიტი: 27 სთ) | რენალური (80%) | | 5-ფტორურაცილი | 10–20 წთ | ჰეპატური (DPD) |

გვერდითი ეფექტები

ანტივირუსული ნუკლეოზიდები

ხშირი (>10%):

• გულისრევა, ღებინება, დიარეა;
• თავის ტკივილი;
• ზოგადი სისუსტე და დაღლილობა.

ნაკლებად ხშირი (1–10%):

• კანის გამონაყარი;
• ღვიძლის ტრანსამინაზების მომატება;
• თავბრუსხვევა;
• აბდომინური ტკივილი.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული:

• ნეფროტოქსიკურობა — განსაკუთრებით აციკლოვირის ინტრავენური შეყვანისას (კრისტალურია); ტენოფოვირის ხანგრძლივი მიღებისას (პროქსიმალური ტუბულოპათია, ფანკონის სინდრომი) (EMA SmPC);
• ლაქტაციდოზი — ნუკლეოზიდური საპირისპირო ტრანსკრიპტაზას ინჰიბიტორების (NRTI) კლას-ეფექტი, განპირობებული მიტოქონდრიული დნმ-პოლიმერაზა-γ-ს ინჰიბიციით;
• პანკრეატიტი — დიდანოზინი (ddI);
• პერიფერიული ნეიროპათია — სტავუდინი, დიდანოზინი;
• ჰემატოლოგიური დარღვევები — ზიდოვუდინით გამოწვეული ანემია და ნეიტროპენია; განციკლოვირით გამოწვეული მძიმე ნეიტროპენია;
• HBV რეაქტივაცია — ენტეკავირის ან ტენოფოვირის მოხსნისას (BNF 87).

ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდები

5-ფტორურაცილი:

• ხშირი (>10%): მუკოზიტი/სტომატიტი, დიარეა, ლეიკოპენია, თრომბოციტოპენია, ალოპეცია;
• 1–10%: ხელ-ფეხის სინდრომი (palmar-plantar erythrodysesthesia);
• იშვიათი, სერიოზული: კარდიოტოქსიკურობა (კორონარული სპაზმი, მიოკარდიუმის იშემია — 1–18%), DPD-ის დეფიციტის პირობებში — ლეტალური ტოქსიკურობა (EMA SmPC).

გემციტაბინი:

• მიელოსუპრესია (>60%), ფილტვის ტოქსიკურობა, ჰემოლიზურ-ურემიული სინდრომი (იშვიათად).

ციტარაბინი:

• მძიმე მიელოსუპრესია, ცერებელარული ტოქსიკურობა (მაღალი დოზებით), კერატოკონიუნქტივიტი.

უკუჩვენებები და სიფრთხილე

აბსოლუტური უკუჩვენებები

• ჰიპერმგრძნობელობა კონკრეტული ნუკლეოზიდური ანალოგის ან მისი ექსციპიენტების მიმართ;
• DPD-ის სრული დეფიციტი — 5-ფტორურაცილი და კაპეციტაბინი აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია (EMA SmPC);
• აბაკავირი — HLA-B*5701 ალელის მატარებელ პაციენტებში ჰიპერმგრძნობელობის ლეტალური რეაქციის რისკი (სავალდებულო გენეტიკური ტესტირება მკურნალობის დაწყებამდე) (NICE NG);
• მძიმე თირკმლის უკმარისობა (GFR <10 მლ/წთ) — ზოგიერთი ნუკლეოზიდი უკუნაჩვენებია ან საჭიროებს მკაცრ მონიტორინგს.

სიფრთხილის ზომები

• თირკმლის ფუნქციის მონიტორინგი — ყველა რენალურად გამოყოფადი ნუკლეოზიდისთვის;
• ჰემატოლოგიური მონიტორინგი — განციკლოვირი, ზიდოვუდინი, ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდები;
• ოსტეოდენსიტომეტრია — ტენოფოვირის ხანგრძლივი მიღებისას (ძვლის სიმკვრივის შემცირების რისკი);
• ღვიძლის ფუნქციის მონიტორინგი — HBV-საწინააღმდეგო ნუკლეოზიდების მოხსნისას.

ურთიერთქმედებები

ანტივირუსული ნუკლეოზიდები

აციკლოვირი/ვალაციკლოვირი:

• პრობენეციდი — ამცირებს აციკლოვირის რენალურ კლირენსს, ზრდის ექსპოზიციას 40%-ით;
• ნეფროტოქსიკური პრეპარატები (ამინოგლიკოზიდები, ამფოტერიცინი B, ციკლოსპორინი) — ნეფროტოქსიკურობის გაძლიერება ერთდროული გამოყენებისას;
• მიკოფენოლატ მოფეტილი — ორმხრივი ინჰიბიცია ტუბულარულ სეკრეციაში (BNF 87).

ტენოფოვირი:

• ნეფროტოქსიკური პრეპარატები — რისკის კუმულაცია;
• დიდანოზინი — ტენოფოვირი ზრდის დიდანოზინის კონცენტრაციას, რაც პანკრეატიტისა და ნეიროპათიის რისკს ზრდის (კომბინაცია არ არის რეკომენდებული);
• ლედიპასვირი — ზრდის ტენოფოვირის პლაზმურ კონცენტრაციას.

სოფოსბუვირი:

• ამიოდარონი — სიმპტომატური ბრადიკარდიის რისკი (FDA Black Box Warning); კომბინაცია უკუნაჩვენებია;
• ძლიერი P-gp ინდუქტორები (რიფამპიცინი, კარბამაზეპინი, ფენიტოინი) — მნიშვნელოვნად ამცირებენ სოფოსბუვირის კონცენტრაციას (EMA SmPC).

ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდები

5-ფტორურაცილი:

• მეტრონიდაზოლი, სულფასალაზინი — ადიტიური ტოქსიკურობა;
• ლეიკოვორინი (ფოლინის მჟავა) — განზრახ გამოიყენება ტოქსიკურობის მოდულაციისთვის (ზრდის ეფექტურობას თიმიდილატ სინთაზის ინჰიბიციის სტაბილიზაციით);
• ვარფარინი — 5-FU მნიშვნელოვნად ზრდის ვარფარინის ანტიკოაგულანტურ ეფექტს (INR-ის მონიტორინგი აუცილებელია);
• ფენიტოინი — 5-FU ზრდის ფენიტოინის კონცენტრაციას (BNF 87).

ორსულობა და ლაქტაცია

ორსულობა

ნუკლეოზიდური ანალოგების უმეტესობა ორსულობის პერიოდში გამოიყენება მხოლოდ მკაცრი ჩვენების არსებობისას:

• აციკლოვირი — FDA კატეგორია B. ფართო კლინიკური გამოცდილების მიხედვით, ტერატოგენური ეფექტის მტკიცებულება არ არსებობს. გამოიყენება ნეონატალური ჰერპესის პროფილაქტიკისთვის III ტრიმესტრში (BNF 87);
• ტენოფოვირი/ლამივუდინი — გამოიყენება ორსულ ქალებში აივ-ისა და HBV-ის მკურნალობისთვის. WHO რეკომენდაციებით, ტენოფოვირ-ემტრიციტაბინ-ეფავირენზის რეჟიმი უპირატესია ორსულობის პერიოდში (WHO Model List);
• 5-ფტორურაცილი — FDA კატეგორია D/X. აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია ორსულობის დროს. ტერატოგენური ეფექტი დადასტურებულია. ქალებმა ადეკვატური კონტრაცეფცია უნდა გამოიყენონ მკურნალობის დროს და 6 თვის განმავლობაში მის შემდეგ (EMA SmPC).

ლაქტაცია

• აციკლოვირი — გამოიყოფა დედის რძეში, მაგრამ მცირე რაოდენობით; ძუძუთი კვება დასაშვებია (BNF 87);
• 5-ფტორურაცილი — ძუძუთი კვება უკუნაჩვენებია;
• ანტი-აივ ნუკლეოზიდები — აივ-პოზიტიურ დედებს ძუძუთი კვება არ ეთვალისწინება რესურსუზრუნველყოფილ ქვეყნებში (ვირუსის გადაცემის პრევენცია).

ბრენდები საქართველოში

საქართველოში ხელმისაწვდომია ნუკლეოზიდური ანალოგების შემდეგი ბრენდები:

ანტივირუსული ნუკლეოზიდები:

• აციკლოვირი 400 მგ — ტაბლეტები;
• აციკლოვირი დენკი 200 მგ — ტაბლეტები;
• აციკლოვირი 5% მალამო — გარეგანი გამოყენებისთვის;
• აციკლოვირი 3% თვალის მალამო;
• აციკლოვირი კრემი 5%;
• აპო-ვალაციკლოვირი — ტაბლეტები.

ანტინეოპლასტიკური ნუკლეოზიდები:

• 5-ფტორურაცილი ებევე 250 მგ;
• 5-ფტორურაცილი ებევე 500 მგ;
• 5-ფტორურაცილი ებევე 1000 მგ.

ბრენდული სახელწოდებები და ხელმისაწვდომობა შეიძლება შეიცვალოს. მიმდინარე ინფორმაციისთვის კონსულტაცია გაიარეთ ფარმაცევტთან ან ეწვიეთ pharma-wiki.ge-ს სამედიცინო მონაცემთა ბაზას.

ხშირად დასმული კითხვები

რა განსხვავებაა ნუკლეოზიდურ და ნუკლეოტიდურ ანალოგებს შორის?

ნუკლეოზიდი შედგება აზოტოვანი ფუძისა და შაქრისგან, ხოლო ნუკლეოტიდი დამატებით ფოსფატის ჯგუფს შეიცავს. პრაქტიკული თვალსაზრისით, ნუკლეოტიდურ ანალოგებს (მაგ., ტენოფოვირი) ერთი ფოსფორილირების ნაბიჯი ნაკლები სჭირდება აქტივაციისთვის. კლინიკურ პრაქტიკაში ორივე ტერმინი ხშირად ერთად მოიხსენიება, როგორც „ნუკლეოზ(ტ)იდური ანალოგები" (BNF 87).

შესაძლებელია თუ არა აციკლოვირის ხანგრძლივი მიღება?

დიახ, აციკლოვირი (400 მგ 2×/დღეში) ან ვალაციკლოვირი (500 მგ 1×/დღეში) გამოიყენება გენიტალური ჰერპესის სუპრესიული თერაპიისთვის 12 თვემდე ან მეტი ხნით. ხანგრძლივი გამოყენება ზოგადად უსაფრთხოა, თუმცა საჭიროა თირკმლის ფუნქციის პერიოდული მონიტორინგი (NICE NG136).

რატომ არის DPD ტესტირება აუცილებელი 5-ფტორურაცილით მკურნალობამდე?

DPD (დიჰიდროპირიმიდინ დეჰიდროგენაზა) არის ფერმენტი, რომელიც 5-ფტორურაცილის 80%-ზე მეტს მეტაბოლიზებს. პოპულაციის 3–8%-ს აქვს ნაწილობრივი DPD დეფიციტი, ხოლო 0.01–0.5%-ს — სრული დეფიციტი. DPD-ის უკმარისობის პირობებში 5-FU-ს ტოქსიკურობა კატასტროფულად იზრდება და შეიძლება ლეტალური იყოს. EMA 2020 წლიდან სავალდებულოდ რეკომენდებს DPD ტესტირებას (EMA SmPC).

შეიძლება თუ არა ჰეპატიტ B-ს ნუკლეოზიდური თერაპიის შეწყვეტა?

ეს უკიდურესად საყურადღებო საკითხია. HBV-ს საწინააღმდეგო ნუკლეოზიდური თერაპიის (ენტეკავირი, ტენოფოვირი) უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს ჰეპატიტის მძიმე გამწვავება (flare), ზოგჯერ — ღვიძლის უკმარისობა. თერაპიის შეწყვეტა შესაძლებელია მხოლოდ HBeAg სეროკონვერსიის მიღწევისა და კონსოლიდაციური თერაპიის შემდეგ, ჰეპატოლოგის მეთვალყურეობით (NICE NG165).

რა არის ნუკლეოზიდური ანალოგებისადმი რეზისტენტობა?

ვირუსული რეზისტენტობა ნუკლეოზიდური ანალოგებისადმი ვითარდება სამიზნე ფერმენტის მუტაციების შედეგად. მაგალითად, HBV-ს ლამივუდინისადმი რეზისტენტობა (rtM204V/I მუტაცია) 5 წლის მკურნალობისას 70%-ს აღწევს. ამის საპირისპიროდ, ენტეკავირისა და ტენოფოვირის მიმართ რეზისტენტობის ბარიერი მაღალია (<1.2% 6 წელიწადში). ანტი-აივ თერაპიაში ნუკლეოზიდური რეზისტენტობის თავიდან ასაცილებლად სამკომპონენტიანი კომბინირებული თერაპია გამოიყენება (WHO Model List).

რა სიფრთხილეა საჭირო ნუკლეოზიდური ანალოგების თირკმელზე ზემოქმედების გამო?

ნუკლეოზიდური ანალოგების უმეტესობა რენალურად გამოიყოფა, რაც ორმხრივ გავლენას ახდენს: ერთის მხრივ, თირკმლის დისფუნქციის პირობებში იზრდება პრეპარატის ტოქსიკურობა და საჭიროა დოზის კორექცია; მეორეს მხრივ, ზოგიერთი ნუკლეოზიდი (აციკლოვირი ი/ვ, ტენოფოვირი) თავად შეიძლება გახდეს ნეფროტოქსიკურობის მიზეზი. რეკომენდებულია მკურნალობის დაწყებამდე და მის მიმდინარეობისას კრეატინინის კლირენსის რეგულარული მონიტორინგი, ადეკვატური ჰიდრატაცია აციკლოვირის ი/ვ მიღებისას და ნეფროტოქსიკური პრეპარატების ერთდროული გამოყენების თავიდან აცილება (BNF 87).