hydroxyzine · INN
hydroxyzine (hydroxyzine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ჰიდროქსიზინი (Hydroxyzine) არის პირველი თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატი პიპერაზინის ჯგუფიდან, რომელიც მოქმედებს H₁-ჰისტამინურ რეცეპტორებზე. პრეპარატი გამოიყენება შფოთვითი აშლილობების სიმპტომური მკურნალობისთვის, ქავილის შემსუბუქებისთვის (მათ შორის ალერგიული დერმატოზების დროს) და პრემედიკაციისთვის ქირურგიული ჩარევებისა და სედაციის საჭიროების დროს. ჰიდროქსიზინი ხასიათდება ანქსიოლიზური, სედაციური, ანტიემეტიკური და ანტიქოლინერგული თვისებებით. პრეპარატი მიიღება პერორალურად და ინტრამუსკულარულად. ნახევარგამოყოფის პერიოდი მოზრდილებში შეადგენს დაახლოებით 14-20 საათს. საქართველოში ხელმისაწვდომია ბრენდის სახელწოდებით ატარაქსი (Atarax). პრეპარატი საჭიროებს სიფრთხილით გამოყენებას ხანდაზმულ პაციენტებში, ღვიძლის უკმარისობისა და QT ინტერვალის გახანგრძლივების რისკის დროს (EMA SmPC).
ჰიდროქსიზინი (INN: Hydroxyzine) წარმოადგენს პიპერაზინის წარმოებულს, რომელიც მიეკუთვნება პირველი თაობის ანტიჰისტამინური (H₁-ბლოკატორი) პრეპარატების კლასს. პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1956 წელს და მალევე დაინერგა კლინიკურ პრაქტიკაში როგორც შფოთვის საწინააღმდეგო და ანტიალერგიული საშუალება. იგი გამოიყენება ჰიდროქსიზინის ჰიდროქლორიდის ან ჰიდროქსიზინის პამოატის მარილების სახით.
ფარმაკოლოგიურად ჰიდროქსიზინი არის მრავალფუნქციური პრეპარატი — მას გააჩნია ანტიჰისტამინური, ანქსიოლიზური (შფოთვის საწინააღმდეგო), სედაციური, ანტიემეტიკური (ღებინების საწინააღმდეგო) და ანტიქოლინერგული მოქმედება. პირველი თაობის ანტიჰისტამინურ საშუალებებს შორის ჰიდროქსიზინი გამოირჩევა გამოხატული ანქსიოლიზური ეფექტით, რაც მას ბენზოდიაზეპინების ალტერნატივად აქცევს შფოთვის მოკლევადიანი მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, სადაც დამოკიდებულების რისკი მაღალია (BNF 87).
ჰიდროქსიზინი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების სიაში ანტიალერგიული პრეპარატების კატეგორიაში (WHO Model List). 2015 წელს ევროპის წამლის სააგენტომ (EMA) გადახედა პრეპარატის უსაფრთხოების პროფილს QT ინტერვალის გახანგრძლივებასთან დაკავშირებულ რისკებთან მიმართებით და რეკომენდაცია გასცა დოზირების შეზღუდვის შესახებ (EMA SmPC).
ჰიდროქსიზინის აქტიური მეტაბოლიტი — ცეტირიზინი — წარმოადგენს მეორე თაობის ანტიჰისტამინურ პრეპარატს, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ალერგიის მკურნალობისთვის.
ჰიდროქსიზინის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და მოიცავს რამდენიმე ფარმაკოლოგიურ სამიზნეს:
პრეპარატის ძირითადი მოქმედების მექანიზმი დაკავშირებულია H₁-ჰისტამინური რეცეპტორების კონკურენტულ ანტაგონიზმთან. ჰიდროქსიზინი მოქმედებს როგორც ინვერსიული აგონისტი H₁-რეცეპტორების მიმართ — იგი არა მხოლოდ ბლოკავს ჰისტამინის შეკავშირებას რეცეპტორთან, არამედ ამცირებს რეცეპტორის ბაზალურ (კონსტიტუციურ) აქტივობას. ეს მოქმედება განაპირობებს ანტიალერგიულ ეფექტს — ქავილის, ურტიკარიის, რინორეის და სხვა ალერგიული სიმპტომების შემსუბუქებას.
ჰიდროქსიზინი, პირველი თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატის სახით, თავისუფლად აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში. ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში H₁-რეცეპტორების ბლოკადა იწვევს სედაციურ ეფექტს. ანქსიოლიზური მოქმედება ნაწილობრივ განპირობებულია ჰისტამინერგული სისტემის სუპრესიით თავის ტვინის ქერქქვეშა სტრუქტურებში, მათ შორის ამიგდალასა და ჰიპოთალამუსში (EMA SmPC).
გარდა ამისა, ჰიდროქსიზინი ამცირებს აქტივობას ქერქქვეშა უბნებში, რაც ხელს უწყობს შფოთვის შემცირებას ფსიქომოტორული დეპრესიის გარეშე, რაც ტიპიურია ბარბიტურატებისა და სხვა ძლიერი სედატიური საშუალებებისთვის.
პრეპარატი ფლობს ანტიქოლინერგულ (ანტიმუსკარინულ) თვისებებს, რაც გამოიხატება პირის სიმშრალით, მხედველობის დაბინდვით, შარდის რეტენციით და ყაბზობით. ეს ანტიქოლინერგული ეფექტი ასევე ხელს უწყობს ანტიემეტიკურ მოქმედებას.
ჰიდროქსიზინი ავლენს 5-HT₂A სეროტონინური რეცეპტორების ანტაგონიზმს, რაც შეიძლება ხელს უწყობდეს ანქსიოლიზურ და სედაციურ ეფექტს. ეს მოქმედება განასხვავებს მას სხვა ანტიჰისტამინური პრეპარატებისგან და ხსნის მის უფრო გამოხატულ ანქსიოლიზურ თვისებებს.
ჰიდროქსიზინი და მისი აქტიური მეტაბოლიტი ცეტირიზინი ბლოკავენ hERG კალიუმის არხებს, რაც შეიძლება გამოიწვიოს QT ინტერვალის გახანგრძლივება ელექტროკარდიოგრამაზე. ეს ეფექტი დოზადამოკიდებულია და წარმოადგენს მთავარ უსაფრთხოების საზრუნავს (EMA SmPC).
ჰიდროქსიზინი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების დროს:
ჰიდროქსიზინი ჩვენებულია შფოთვითი აშლილობების სიმპტომური მოკლევადიანი მკურნალობისთვის მოზრდილებში. პრეპარატი ეფექტურია გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობის (გშა) დროს, როდესაც სხვა თერაპიული საშუალებები (SSRI, SNRI) არ არის ხელმისაწვდომი ან კონტრაინდიცირებულია. მნიშვნელოვანია, რომ ჰიდროქსიზინი არ იწვევს ფიზიკურ დამოკიდებულებას, რაც მას უპირატესობას ანიჭებს ბენზოდიაზეპინებთან შედარებით (BNF 87). თუმცა, მისი გამოყენება რეკომენდებულია მხოლოდ მოკლევადიანი (4 კვირამდე) კურსებით.
პრეპარატი ეფექტურია ურტიკარიის და სხვა ალერგიული დერმატოზების დროს ქავილის სიმპტომური შემსუბუქებისთვის. ჰიდროქსიზინი გამოიყენება ატოპიური დერმატიტის დროს, განსაკუთრებით ღამის ქავილის კონტროლისთვის, სადაც სედაციური ეფექტი ხელსაყრელია (NICE NG136).
ჰიდროქსიზინი ფართოდ გამოიყენება ქირურგიული ჩარევების წინ პრემედიკაციისთვის — შფოთვის შემცირებისა და ანალგეტიკების ეფექტის გაძლიერების მიზნით. პრეპარატი ამცირებს საერთო ანესთეზიისთვის საჭირო საშუალებების დოზას.
ანტიემეტიკური თვისებების გამო ჰიდროქსიზინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას გულისრევისა და ღებინების სიმპტომურ მკურნალობაში, თუმცა ამ ჩვენებით მისი გამოყენება შეზღუდულია.
თუმცა ჰიდროქსიზინი ოფიციალურად არ არის ჩვენებული უძილობის სამკურნალოდ ევროპაში, კლინიკურ პრაქტიკაში იგი ზოგჯერ გამოიყენება მოკლევადიანი ინსომნიის დროს, განსაკუთრებით როდესაც უძილობას თან ახლავს შფოთვა ან ქავილი. სედაციური ეფექტი განვითარდება მალევე მიღებიდან და გამოხატულია.
შფოთვითი აშლილობა:
ქავილი:
პრემედიკაცია:
ყურადღება: EMA-ს 2015 წლის რეკომენდაციით, 40 კგ-ზე ნაკლები წონის ბავშვებში მაქსიმალური დღიური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 2 მგ/კგ-ს (EMA SmPC).
ჰიდროქსიზინი სწრაფად და სრულყოფილად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 80%-ს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა მიღებიდან 1-2 საათში. ფარმაკოლოგიური ეფექტი იწყება 15-30 წუთში პერორალური მიღებისა და 20-30 წუთში ინტრამუსკულარული შეყვანის შემდეგ (EMA SmPC).
პრეპარატი ფართოდ ნაწილდება ორგანიზმში. განაწილების მოცულობა მოზრდილებში შეადგენს დაახლოებით 16 ± 3 ლ/კგ. ჰიდროქსიზინი უპირატესად ლოკალიზდება ქსოვილებში, ვიდრე პლაზმაში; კანში კონცენტრაცია აღემატება პლაზმურ კონცენტრაციას. პრეპარატი აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში, რაც განაპირობებს მის ცენტრალურ ეფექტებს. ცილებთან შეკავშირება შეადგენს 93%-ს.
ჰიდროქსიზინი მეტაბოლიზდება ღვიძლში, ძირითადად CYP3A4 და CYP3A5 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით. ძირითადი აქტიური მეტაბოლიტია ცეტირიზინი (45% დოზის), რომელიც თავისთავად წარმოადგენს ეფექტურ მეორე თაობის ანტიჰისტამინურ საშუალებას. სხვა მეტაბოლიტებია: ქლორფენილდიფენილმეთილპიპერაზინი და ჰიდროქსიეთოქსიეთანოლის მჟავა.
ელიმინაციის ნახევარგამოყოფის პერიოდი მოზრდილებში შეადგენს საშუალოდ 14 საათს (დიაპაზონი: 7-20 საათი). ხანდაზმულ პაციენტებში ნახევარგამოყოფის პერიოდი გახანგრძლივებულია — 29 საათამდე. ბავშვებში ნახევარგამოყოფის პერიოდი მოკლეა — დაახლოებით 7 საათი. პრეპარატი ექსკრეტირდება ძირითადად შარდით მეტაბოლიტების სახით; 0.8%-ზე ნაკლები გამოიყოფა უცვლელი სახით.
მომატებულია ანტიქოლინერგული ეფექტების (კოგნიტური გაუარესება, დეზორიენტაცია, პარადოქსული აგზნება, ვარდნის რისკი) სიხშირე. ბირსის კრიტერიუმების თანახმად, ჰიდროქსიზინი მიეკუთვნება პოტენციურად ხანდაზმულებში არასასურველ პრეპარატებს (BNF 87).
QT ინტერვალის გამახანგრძლივებელი პრეპარატები: ჰიდროქსიზინის ერთდროული გამოყენება QT ინტერვალის გამახანგრძლივებელ პრეპარატებთან კონტრაინდიცირებულია. ეს მოიცავს:
ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესანტები: ჰიდროქსიზინი აძლიერებს შემდეგი პრეპარატების სედაციურ ეფექტს:
ანტიქოლინერგული პრეპარატები: ჰიდროქსიზინთან ერთად გამოყენებისას იზრდება ანტიქოლინერგული ეფექტების (პირის სიმშრალე, ყაბზობა, შარდის რეტენცია, კოგნიტური დარღვევები) სიხშირე და სიმძიმე. ეს მოიცავს ტრიციკლურ ანტიდეპრესანტებს, ფენოთიაზინებს, ატროპინს.
CYP3A4 ინჰიბიტორები: კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, კლარითრომიცინი და სხვა ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები ზრდიან ჰიდროქსიზინის პლაზმურ კონცენტრაციას, რაც ზრდის QT გახანგრძლივების რისკს.
ბეტაჰისტინი: ჰიდროქსიზინმა შეიძლება შეამციროს ბეტაჰისტინის ეფექტურობა, რადგან ორივე მოქმედებს ჰისტამინურ რეცეპტორებზე ანტაგონისტურად.
ფენიტოინი: ჰიდროქსიზინმა შეიძლება აინჰიბიროს ფენიტოინის მეტაბოლიზმი და გაზარდოს მისი პლაზმური კონცენტრაცია (BNF 87).
ჰიდროქსიზინი კონტრაინდიცირებულია ორსულობის დროს (EMA SmPC). FDA კატეგორია — C (ძველი კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა ტერატოგენული ეფექტი მაღალი დოზებისას. ახალშობილებში, რომელთა დედები იღებდნენ ჰიდროქსიზინს ორსულობის ბოლო ტრიმესტრში ან მშობიარობის დროს, აღინიშნა ჰიპოტონია, მოძრაობის აშლილობები და მოხვევითი კრუნჩხვები. ორსულ ქალებში ჰიდროქსიზინის ალტერნატივად რეკომენდებულია მეორე თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატები (ცეტირიზინი, ლორატადინი), რომლებიც უფრო უსაფრთხოდ ითვლება.
ჰიდროქსიზინი და მისი აქტიური მეტაბოლიტი ცეტირიზინი გადადის დედის რძეში. ლაქტაციის პერიოდში პრეპარატის მიღება არ არის რეკომენდებული. თუ მკურნალობა აუცილებელია, საჭიროა ძუძუთი კვების შეწყვეტა ან ალტერნატიული, უფრო უსაფრთხო პრეპარატის შერჩევა (BNF 87).
საქართველოში ჰიდროქსიზინი ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდული სახელწოდებით:
ატარაქსი წარმოადგენს ჰიდროქსიზინის ჰიდროქლორიდის ყველაზე ცნობილ ბრენდს საქართველოში. ხელმისაწვდომია შემდეგი ფორმებით:
პრეპარატი აფთიაქებში ხელმისაწვდომია რეცეპტით. დოზირების ფორმა — 25 მგ-იანი შეფუთული ტაბლეტები, რაც მოხერხებულია დოზის ინდივიდუალური ტიტრაციისთვის (EMA SmPC).
ჰიდროქსიზინის ეფექტი იწყება პერორალური მიღებიდან 15-30 წუთში. სრული სედაციური ეფექტი განვითარდება 1-2 საათში, რაც ემთხვევა პლაზმაში პიკურ კონცენტრაციას. ანტიჰისტამინური მოქმედება გრძელდება 24 საათამდე, რაც საშუალებას იძლევა, რომ პრეპარატი მიიღება დღეში 1-3-ჯერ ჩვენების მიხედვით (EMA SmPC).
ბენზოდიაზეპინებისგან განსხვავებით, ჰიდროქსიზინი არ იწვევს ფიზიკურ ან ფსიქიკურ დამოკიდებულებას და არ ახასიათებს მოხსნის სინდრომი. სწორედ ამიტომ ჰიდროქსიზინი მიჩნეულია უფრო უსაფრთხო ალტერნატივად შფოთვის მოკლევადიანი მკურნალობისთვის ნარკოტიკული თვალსაზრისით. თუმცა, გრძელვადიანი მიღებისას შეიძლება განვითარდეს ტოლერანტობა სედაციური ეფექტის მიმართ (BNF 87).
ალკოჰოლთან ერთად ჰიდროქსიზინის მიღება კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ორივე ნივთიერება ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესანტია, და მათი კომბინაცია იწვევს სედაციის, სუნთქვის დეპრესიის, კოორდინაციის დარღვევის და ცნობიერების დაქვეითების მნიშვნელოვან გაძლიერებას. ეს კომბინაცია ზრდის ტრანსპორტის ავარიებისა და ვარდნის რისკს (EMA SmPC).
ცეტირიზინი ჰიდროქსიზინის აქტიური მეტაბოლიტია. ძირითადი სხვაობა ისაა, რომ ცეტირიზინი მიეკუთვნება მეორე თაობის ანტიჰისტამინებს — ის პრაქტიკულად ვერ აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში, ამიტომ არ იწვევს მნიშვნელოვან სედაციას და არ აქვს ანქსიოლიზური ეფექტი. ცეტირიზინი გამოიყენება მხოლოდ ალერგიისთვის, ხოლო ჰიდროქსიზინი — შფოთვისა და ქავილისთვის (BNF 87).
დოზის გადაჭარბებისას შეიძლება განვითარდეს გამოხატული სედაცია, კომა, კრუნჩხვები (განსაკუთრებით ბავშვებში), ანტიქოლინერგული ტოქსიდრომი (მიდრიაზი, ტაქიკარდია, შარდის რეტენცია) და QT ინტერვალის გახანგრძლივება. დოზის გადაჭარბებისას საჭიროა სასწრაფო სამედიცინო დახმარება, კუჭის ლავაჟი (ადრეულ ეტაპზე), აქტივირებული ნახშირი და სიმპტომური მკურნალობა. სპეციფიკური ანტიდოტი არ არსებობს (EMA SmPC).
EMA-ს რეკომენდაციით, ჰიდროქსიზინის მიღება შფოთვის ჩვენებით უნდა შეიზღუდოს რამდენადაც მოკლე ვადით. QT ინტერვალის გახანგრძლივების რისკის გამო პრეპარატის ხანგრძლივი გამოყენება არ არის რეკომენდებული. ქავილის ჩვენებით უფრო გრძელი კურსი შეიძლება დასაშვები იყოს, თუმცა ექიმის მუდმივი მეთვალყურეობით. ყოველ შემთხვევაში, საჭიროა ყველაზე დაბალი ეფექტური დოზის გამოყენება ყველაზე მოკლე ვადით (EMA SmPC).