haloperidol · INN
haloperidol (haloperidol) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ჰალოპერიდოლი (Haloperidol) არის პირველი თაობის (ტიპიური) ანტიფსიქოზური პრეპარატი ბუტიროფენონის ჯგუფიდან, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობების, ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური ეპიზოდების, აგზნებისა და აგრესიის მართვისთვის. პრეპარატი მოქმედებს ცენტრალური ნერვული სისტემის დოფამინის D₂ რეცეპტორების ბლოკირებით. ჰალოპერიდოლი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, ორალური ხსნარის და საინექციო ფორმების სახით. ძირითადი გვერდითი ეფექტებია ექსტრაპირამიდული სიმპტომები, სედაცია და QT ინტერვალის გახანგრძლივება. იგი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების მოდელურ სიაში (WHO Model List) და რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გამოყენებულ ანტიფსიქოზურ პრეპარატად მსოფლიოში.
ჰალოპერიდოლი არის ტიპიური (პირველი თაობის) ანტიფსიქოზური პრეპარატი, რომელიც მიეკუთვნება ბუტიროფენონის ქიმიურ კლასს. იგი სინთეზირებულ იქნა 1958 წელს ბელგიელი ფარმაკოლოგის პოლ იანსენის მიერ Janssen Pharmaceutica-ს ლაბორატორიაში. პრეპარატმა სწრაფად მოიპოვა კლინიკური აღიარება და 1967 წელს დაშვებულ იქნა აშშ-ს FDA-ს მიერ. დღემდე ჰალოპერიდოლი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების მოდელურ სიაში (WHO Model List, 2023).
ბუტიროფენონის კლასის სხვა წარმომადგენლებისგან (დროპერიდოლი, ბენპერიდოლი) განსხვავებით, ჰალოპერიდოლი გამოირჩევა მაღალი ეფექტურობით (high-potency) და დოფამინის D₂ რეცეპტორებისადმი შერჩევითი აფინობით. იგი კლასიფიცირებულია როგორც „მაღალი სიძლიერის" ანტიფსიქოზური საშუალება, რაც ნიშნავს, რომ თერაპიული ეფექტი მიიღწევა შედარებით დაბალი დოზებით (BNF 87).
ფარმაკოლოგიურად ჰალოპერიდოლი წარმოადგენს ლიპოფილურ ნაერთს მოლეკულური მასით 375.86 დ. იგი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა წამლისმიერ ფორმაში: ტაბლეტები (0.5 მგ, 1.5 მგ, 5 მგ, 10 მგ, 20 მგ), ორალური ხსნარი (2 მგ/მლ), საინექციო ხსნარი (5 მგ/მლ), ასევე ხანგრძლივი მოქმედების დეკანოატის ფორმა კუნთშიდა ინექციისთვის (50 მგ/მლ და 100 მგ/მლ). დეკანოატის ფორმა განკუთვნილია თვეში ერთხელ შეყვანისთვის და განსაკუთრებით ეფექტურია მკურნალობისადმი კომპლაიანსის პრობლემის მქონე პაციენტებში (EMA SmPC).
ფსიქიატრიაში ჰალოპერიდოლი ისტორიულად ქლორპრომაზინის შემდეგ მეორე ყველაზე მნიშვნელოვანი ანტიფსიქოზური პრეპარატი იყო და გადამწყვეტი როლი ითამაშა ფსიქიატრიული მკურნალობის დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესში.
ჰალოპერიდოლის ანტიფსიქოზური მოქმედება ძირითადად განპირობებულია ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში დოფამინის D₂ რეცეპტორების კონკურენტული ანტაგონიზმით. პრეპარატი ბლოკავს დოფამინერგულ გადაცემას ოთხ ძირითად ნეირონულ გზაში:
მეზოლიმბური გზა — ამ გზაში დოფამინის D₂ რეცეპტორების ბლოკადა პასუხისმგებელია ანტიფსიქოზურ ეფექტზე: ბოდვითი აზროვნების, ჰალუცინაციებისა და აზროვნების დეზორგანიზაციის (პოზიტიური სიმპტომების) შემცირებაზე. ჰალოპერიდოლი ამ რეცეპტორებისადმი ავლენს ძალიან მაღალ აფინობას (Ki ≈ 0.7 ნმ), რაც ახსნის მის მაღალ ანტიფსიქოზურ პოტენციალს (EMA SmPC).
მეზოკორტიკალური გზა — აქ D₂ ბლოკადა შეიძლება გამოიწვიოს ან გააუარესოს ნეგატიური სიმპტომები (აპათია, ანჰედონია, სოციალური იზოლაცია) და კოგნიტიური დეფიციტი, რაც ტიპიური ანტიფსიქოზურების ერთ-ერთი ძირითადი ნაკლოვანებაა.
ნიგროსტრიატული გზა — D₂ რეცეპტორების ბლოკადა ამ გზაში იწვევს ექსტრაპირამიდულ სიმპტომებს (EPS): აკათიზიას, დისტონიას, პარკინსონიზმს და, ხანგრძლივი გამოყენებისას, გვიანდებიუტურ (ტარდიულ) დისკინეზიას.
ტუბეროინფუნდიბულარული გზა — D₂ ბლოკადა ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზის ღერძში იწვევს პროლაქტინის სეკრეციის გაძლიერებას (ჰიპერპროლაქტინემია), რაც კლინიკურად ვლინდება გალაქტორეით, ამენორეით, გინეკომასტიით და სექსუალური ფუნქციის დარღვევით.
დოფამინის D₂ რეცეპტორების გარდა, ჰალოპერიდოლი ასევე ავლენს მნიშვნელოვან აფინობას შემდეგ რეცეპტორებისადმი:
ანტიემეტური მოქმედება განპირობებულია ქემორეცეპტორული ტრიგერ-ზონაში (CTZ) D₂ რეცეპტორების ბლოკადით ტვინის მეოთხე პარკუჭის ფსკერზე.
ჰალოპერიდოლი ნაჩვენებია მრავალ ფსიქიატრიულ და არაფსიქიატრიულ მდგომარეობაში:
შიზოფრენია — ჰალოპერიდოლი ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შესწავლილი პრეპარატია შიზოფრენიის მწვავე და ქრონიკული ფორმების მკურნალობაში. განსაკუთრებით ეფექტურია პოზიტიური სიმპტომების (ბოდვა, ჰალუცინაციები) კონტროლისთვის. ხანგრძლივი მოქმედების დეკანოატის ფორმა გამოიყენება შემანარჩუნებელი თერაპიისთვის, როდესაც ორალური კომპლაიანსი პრობლემატურია (NICE CG178).
მწვავე ფსიქოზური აგზნება — ჰალოპერიდოლის საინექციო ფორმა ფართოდ გამოიყენება მწვავე აგზნებისა და აგრესიის სწრაფი ტრანქვილიზაციისთვის (rapid tranquillisation) გადაუდებელ ფსიქიატრიაში (NICE NG10).
ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური ეპიზოდი — პრეპარატი ეფექტურია ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური და შერეული ეპიზოდების სამკურნალოდ, როგორც მონოთერაპიის, ასევე ლითიუმთან ან ვალპროატთან კომბინაციის სახით.
ტურეტის სინდრომი — ჰალოპერიდოლი ერთ-ერთი პირველი არჩევანის პრეპარატია მძიმე ტიკების მკურნალობაში, თუმცა ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების გამო ხშირად ანიჭებენ უპირატესობას ატიპიურ ანტიფსიქოზურებს (BNF 87).
აგზნება და აგრესია — გამოიყენება ხანდაზმულებში დემენციასთან ასოცირებული მწვავე აგზნებისას, მხოლოდ მოკლევადიანად და სხვა მეთოდების ამოწურვის შემდეგ.
გულისრევა და ღებინება — ჰალოპერიდოლი გამოიყენება, როგორც მეორე რიგის ანტიემეტური საშუალება, განსაკუთრებით პალიატიურ მედიცინაში და პოსტოპერაციულ პერიოდში (BNF 87).
ჰიკუპი (სინგულტუსი) — რეფრაქტერული ჰიკუპის სამკურნალოდ.
დელირიუმი — ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებში ჰიპერაქტიური დელირიუმის სამართავად, თუმცა ბოლოდროინდელი კვლევებით სარგებლიანობა სადავოა (NICE NG103).
ქორეა ჰანტინგტონის დაავადებაში — სიმპტომური მკურნალობა.
ჰალოპერიდოლის დოზირება მკაცრად ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია ჩვენებაზე, ასაკზე, წონაზე და თერაპიულ პასუხზე.
შიზოფრენია და ფსიქოზები (ორალურად):
მწვავე აგზნება (კუნთშიდა ინექცია):
გულისრევა და ღებინება:
ტურეტის სინდრომი:
ჰალოპერიდოლის დეკანოატი (ხანგრძლივი მოქმედების ი/მ ინექცია):
ხანდაზმულ პაციენტებში დოზა უნდა შემცირდეს ნახევრამდე ან მეტად. საწყისი დოზა: 0.5–1.5 მგ/დღეში, ნელი ტიტრირებით. დემენციის მქონე ხანდაზმულებში ჰალოპერიდოლის გამოყენება ზრდის სიკვდილიანობის რისკს (FDA Black Box Warning).
ბავშვებში (>3 წლის) დოზირება ხორციელდება სხეულის წონის მიხედვით:
აბსორბცია: ორალურად მიღებისას ჰალოპერიდოლი კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 60–70%-ს პირველი გავლის ეფექტის (first-pass metabolism) გამო. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა ორალური მიღებიდან 2–6 საათში, ი/მ ინექციის შემდეგ — 20–40 წუთში (EMA SmPC).
განაწილება: პრეპარატი ძლიერ ლიპოფილურია და ფართოდ ნაწილდება ქსოვილებში. მოცულობის განაწილება (Vd) შეადგენს 8–21 ლ/კგ. ჰალოპერიდოლი 92%-ით უკავშირდება პლაზმის ცილებს, ძირითადად ალბუმინსა და ალფა-1-მჟავა გლიკოპროტეინს. პრეპარატი ადვილად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს და გროვდება ტვინის ქსოვილში.
მეტაბოლიზმი: მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 ენზიმური სისტემით, ძირითადად CYP3A4 და CYP2D6 იზოფერმენტების მეშვეობით. ძირითადი მეტაბოლური გზებია: გლუკურონიდაცია, N-დეალკილირება და რედუქცია. ძირითადი მეტაბოლიტი — რედუცირებული ჰალოპერიდოლი — არის ფარმაკოლოგიურად არააქტიური, თუმცა შეუძლია უკუ-კონვერსია ჰალოპერიდოლად (BNF 87).
ექსკრეცია: ჰალოპერიდოლი ელიმინირდება ძირითადად შარდით (40%) და ნაღველით/განავლით (15%). ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს 12–36 საათს ორალური ფორმისთვის. დეკანოატის ნახევარგამოყოფის პერიოდი შეადგენს დაახლოებით 21 დღეს, რაც უზრუნველყოფს ხანგრძლივ მოქმედებას.
ჰალოპერიდოლს აქვს მრავალი კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამლისმიერი ურთიერთქმედება:
ამიოდარონთან, სოტალოლთან, მაკროლიდურ ანტიბიოტიკებთან (ერითრომიცინი, კლარითრომიცინი), ფტორქინოლონებთან და ანტიმალარიულ საშუალებებთან ერთდროული გამოყენება მკაცრად არ არის რეკომენდებული QTc გახანგრძლივებისა და Torsades de Pointes-ის მომატებული რისკის გამო (BNF 87).
კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, ერითრომიცინი, რიტონავირი — ზრდიან ჰალოპერიდოლის პლაზმურ კონცენტრაციას. საჭიროა დოზის შემცირება.
ფლუოქსეტინი, პაროქსეტინი, ბუპროპიონი — ზრდიან ჰალოპერიდოლის დონეს და ექსტრაპირამიდული სიმპტომების რისკს.
კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი, ჰიპერიკუმი — ამცირებენ ჰალოპერიდოლის კონცენტრაციას და ეფექტურობას. საჭიროა დოზის კორექცია (EMA SmPC).
ბენზოდიაზეპინები, ოპიოიდები, ალკოჰოლი, ბარბიტურატები — ადიტიური სედატიური ეფექტი, სუნთქვის დეპრესიის რისკი.
ჰალოპერიდოლის და ლითიუმის კომბინაცია იშვიათად ასოცირებულია ენცეფალოპათიური სინდრომით (ცხელება, ტრემორი, ცნობიერების დარღვევა). ერთდროული გამოყენება მოითხოვს მჭიდრო მონიტორინგს.
ჰალოპერიდოლი ანტაგონიზებს ლევოდოპას მოქმედებას — ერთდროული გამოყენება უკუნაჩვენებია პარკინსონის დაავადების მქონე პაციენტებში.
ჰალოპერიდოლმა შეიძლება მოახდინოს ვარფარინის ეფექტის მოდიფიცირება; რეკომენდებულია INR-ის მონიტორინგი.
ჰალოპერიდოლი FDA-ს ყოფილი კატეგორიით კლასიფიცირებულია როგორც კატეგორია C. ცხოველურ კვლევებში აღინიშნა ტერატოგენური ეფექტები მაღალ დოზებში, თუმცა ადამიანურ მონაცემებში ძირითადი მალფორმაციების რისკის მნიშვნელოვანი ზრდა არ დადასტურებულა. მესამე ტრიმესტრში გამოყენებისას ახალშობილს შეიძლება განუვითარდეს ექსტრაპირამიდული სიმპტომები ან მოხსნის სიმპტომები (აგზნება, ჰიპერტონია, ჰიპოტონია, ტრემორი, ძილიანობა, რესპირატორული დისტრესი) (EMA SmPC).
ორსულობის პერიოდში ჰალოპერიდოლი გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ პოტენციური სარგებელი აღემატება ნაყოფისთვის არსებულ რისკს. გადაწყვეტილება მიიღება ინდივიდუალურად ფსიქიატრისა და მეანი-გინეკოლოგის ერთობლივი კონსულტაციით.
ჰალოპერიდოლი გამოიყოფა დედის რძეში. ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატის გამოყენება არ არის რეკომენდებული. თუ მკურნალობა აუცილებელია, განიხილება ძუძუთი კვების შეწყვეტა ან პრეპარატის შეცვლა (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ჰალოპერიდოლი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით. ძირითადი ბრენდები მოიცავს:
კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა და ფასები იცვლება; დეტალური ინფორმაციისთვის იხილეთ შესაბამისი მედიკამენტების გვერდები pharma-wiki.ge-ზე. პრეპარატი გაიცემა მხოლოდ რეცეპტით და მკაცრად კონტროლირდება ფარმაცევტული რეგულაციების შესაბამისად (WHO Model List).
ორალურად მიღებისას ანტიფსიქოზური ეფექტი ჩვეულებრივ ვლინდება 30–60 წუთში, ხოლო სრული თერაპიული ეფექტის მისაღწევად შეიძლება საჭირო გახდეს რამდენიმე დღიდან რამდენიმე კვირა. კუნთშიდა ინექციის შემდეგ ეფექტი იწყება 10–20 წუთში. მწვავე სედაციისთვის ი/მ ფორმა სწრაფად ეფექტურია, თუმცა ფსიქოზური სიმპტომების სრული კონტროლისთვის საჭიროა რეგულარული მიღება (EMA SmPC).
არა. ჰალოპერიდოლის მკვეთრი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სიმპტომები: გულისრევა, ღებინება, ინსომნია, აგზნება, ასევე ფსიქოზური სიმპტომების რეციდივი (rebound psychosis). რეკომენდებულია თანდათანობითი დოზის შემცირება რამდენიმე კვირის განმავლობაში, მკურნალი ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
ჰალოპერიდოლი და სხვა ანტიფსიქოზურები ხანდაზმულ პაციენტებში დემენციასთან ასოცირებული ქცევითი და ფსიქოლოგიური სიმპტომებისას (BPSD) ზრდიან ცერებროვასკულარული მოვლენების (ინსულტი) და სიკვდილიანობის რისკს. FDA-ს შავი ჩარჩოს გაფრთხილება (Black Box Warning) ვრცელდება ყველა ანტიფსიქოზურზე. ამიტომ ჰალოპერიდოლი ამ პოპულაციაში გამოიყენება მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში, მინიმალური დოზით და მოკლევადიანად (NICE NG97).
ჰალოპერიდოლი (ტიპიური) ძლიერ ბლოკავს D₂ რეცეპტორებს და ეფექტურია პოზიტიური სიმპტომებისთვის, მაგრამ იწვევს მეტ ექსტრაპირამიდულ სიმპტომებს და ჰიპერპროლაქტინემიას. ატიპიური ანტიფსიქოზურები (რისპერიდონი, ოლანზაპინი, კვეტიაპინი) ბლოკავენ როგორც D₂, ასევე 5-HT₂A რეცეპტორებს, რაც ამცირებს EPS-ის რისკს, თუმცა მეტაბოლური გვერდითი ეფექტები (წონის მომატება, დიაბეტი) მეტია. არჩევანი დამოკიდებულია კლინიკურ სიტუაციაზე და პაციენტის ინდივიდუალურ პროფილზე (NICE CG178).
კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი აძლიერებს ჰალოპერიდოლის სედატიურ ეფექტს, იწვევს ცნობიერების მძიმე დეპრესიას, სუნთქვის სუპრესიას და ჰიპოტენზიას. ასევე იზრდება QTc გახანგრძლივების რისკი. პაციენტებმა მკურნალობის პერიოდში მთლიანად უნდა თავი აარიდონ ალკოჰოლის მოხმარებას (BNF 87).
ჰალოპერიდოლ-დეკანოატი არის პრეპარატის ხანგრძლივი მოქმედების ესთერიფიცირებული ფორმა, რომელიც შეჰყავთ ღრმა კუნთშიდა ინექციით ყოველ 4 კვირაში. იგი განკუთვნილია შიზოფრენიის შემანარჩუნებელი მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, რომლებიც არ იცავენ ორალური მედიკამენტების მიღების რეჟიმს (არაკომპლაიანტი პაციენტები). დეკანოატზე გადასვლა ხდება მხოლოდ ორალური ჰალოპერიდოლით სტაბილიზაციის შემდეგ (EMA SmPC).