glucosamine · INN
glucosamine (glucosamine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
გლუკოზამინი (Glucosamine) არის ამინოშაქარი, რომელიც ბუნებრივად წარმოიქმნება ადამიანის ორგანიზმში და წარმოადგენს სახსრის ხრტილოვანი ქსოვილის ძირითად სტრუქტურულ კომპონენტს. იგი გამოიყენება როგორც საკვები დანამატი და ფარმაცევტული პრეპარატი ოსტეოართრიტის (ოსტეოართრიტი) სიმპტომების — ტკივილის, სიმტკიცისა და სახსრის ფუნქციის გაუარესების — შესამსუბუქებლად. ხელმისაწვდომია სამი ძირითადი ფორმით: გლუკოზამინის სულფატი, გლუკოზამინის ჰიდროქლორიდი და N-აცეტილგლუკოზამინი. ევროპაში გლუკოზამინის სულფატი რეგისტრირებულია როგორც სამკურნალო საშუალება (EMA SmPC), ხოლო აშშ-ში — როგორც საკვები დანამატი. კლინიკური მტკიცებულებები მისი ეფექტურობის შესახებ ურთიერთსაწინააღმდეგოა, თუმცა EULAR და ESCEO რეკომენდაციები მხარს უჭერენ მის გამოყენებას მუხლის ოსტეოართრიტის სიმპტომურ მკურნალობაში.
გლუკოზამინი (INN: glucosamine) არის 2-ამინო-2-დეზოქსი-D-გლუკოზა — ბუნებრივი ამინომონოსაქარიდი, რომელიც ორგანიზმში სინთეზდება გლუკოზისა და გლუტამინისგან ჰექსოზამინის ბიოსინთეზური გზის მეშვეობით. იგი წარმოადგენს გლიკოზამინოგლიკანების (GAG), კერძოდ ქონდროიტინსულფატის, ჰიალურონის მჟავისა და კერატანსულფატის პრეკურსორს — ნაერთებისა, რომლებიც სახსრის ხრტილის, სინოვიური სითხისა და შემაერთებელი ქსოვილის ფუნდამენტურ კომპონენტებს წარმოადგენენ.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით გლუკოზამინი მიეკუთვნება სიმპტომურ ნელმოქმედ ოსტეოართრიტის პრეპარატებს (SYSADOA — Symptomatic Slow-Acting Drugs for Osteoarthritis). ATC კოდი: M01AX05.
ისტორია: გლუკოზამინი პირველად გამოყო გერმანელმა ქიმიკოსმა გეორგ ლედერჰოზემ 1876 წელს ქიტინის ჰიდროლიზის გზით. სამკურნალო მიზნით მისი გამოყენება დაიწყო XX საუკუნის 60-იან წლებში ევროპაში, განსაკუთრებით იტალიაში, სადაც გლუკოზამინის სულფატის კრისტალური ფორმა (Rotta Pharmaceuticals) შეიქმნა. 1990-იან და 2000-იან წლებში პრეპარატმა ფართო პოპულარობა მოიპოვა მსოფლიოში, განსაკუთრებით GAIT (Glucosamine/Chondroitin Arthritis Intervention Trial, 2006) კვლევის შემდეგ. ევროპის წამლის სააგენტოს (EMA) მიერ გლუკოზამინის სულფატი რეგისტრირებულია რეცეპტის გარეშე გასაცემ სამკურნალო საშუალებად ოსტეოართრიტის სიმპტომური მკურნალობისთვის. WHO-ს ძირითად მედიკამენტთა სიაში იგი არ შედის (WHO Model List).
კომერციულ პრეპარატებში გლუკოზამინი მიიღება ზღვის კიბოსნაირთა (კრევეტების, ხომალდების, კიბორჩხალების) ეგზოჩონჩხის ქიტინიდან, თუმცა არსებობს ვეგანური ვარიანტებიც — სოკოვანი ფერმენტაციით მიღებული გლუკოზამინი.
გლუკოზამინის მოქმედების მექანიზმი მულტიფაქტორულია და მოიცავს როგორც ანაბოლურ (ხრტილის აღდგენის სტიმულირება), ისე კატაბოლური პროცესების ინჰიბირებას (ხრტილის დეგრადაციის შენელება) და ანთების საწინააღმდეგო ეფექტებს.
გლუკოზამინი, როგორც ჰექსოზამინის ბიოსინთეზური გზის (HBP) სუბსტრატი, ხელს უწყობს გლიკოზამინოგლიკანების (GAG) და პროტეოგლიკანების სინთეზს ქონდროციტებში (ხრტილის უჯრედებში). კონკრეტულად, გლუკოზამინი გარდაიქმნება UDP-N-აცეტილგლუკოზამინად (UDP-GlcNAc), რომელიც წარმოადგენს გლიკოზამინოგლიკანების ჯაჭვის აუცილებელ სამშენებლო ბლოკს. ამ გზით იზრდება აგრეკანის, ჰიალურონის მჟავისა და სხვა ექსტრაცელულარული მატრიქსის კომპონენტების პროდუქცია.
გლუკოზამინი ინჰიბირებს მატრიქსული მეტალოპროტეინაზების (MMP-1, MMP-3, MMP-13) და აგრეკანაზების (ADAMTS-4, ADAMTS-5) ექსპრესიას ქონდროციტებსა და სინოვიოციტებში. ეს ფერმენტები პასუხისმგებელნი არია ხრტილის ექსტრაცელულარული მატრიქსის დეგრადაციაზე ოსტეოართრიტის დროს.
In vitro კვლევებმა აჩვენა, რომ გლუკოზამინი ინჰიბირებს NF-κB სიგნალურ გზას — ანთებითი პროცესების მთავარ ტრანსკრიფციულ ფაქტორს. ამ მექანიზმით მცირდება პროინფლამაციური ციტოკინების — ინტერლეიკინ-1β (IL-1β), სიმსივნის ნეკროზის ფაქტორ-ალფას (TNF-α), IL-6-ისა და ციკლოოქსიგენაზა-2-ის (COX-2) ექსპრესია. ეს იწვევს პროსტაგლანდინ E2-ის (PGE₂) წარმოქმნის შემცირებას, რაც ხსნის ტკივილგამაყუჩებელ და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას.
გლუკოზამინი ამცირებს ინდუცირებადი აზოტის ოქსიდის სინთაზას (iNOS) აქტივობას, რითაც მცირდება აზოტის ოქსიდის (NO) გამოყოფა — ნივთიერებისა, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ხრტილის დესტრუქციასა და ანთებით პროცესებში ოსტეოართრიტის პათოგენეზში.
უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოაღნიშნული მექანიზმების უმეტესობა დადგენილია in vitro პირობებში, ხოლო კლინიკური მნიშვნელობა in vivo პირობებში სრულად დადასტურებული არ არის (EMA SmPC).
გლუკოზამინის ძირითადი ჩვენება არის მუხლის ოსტეოართრიტის (ოსტეოართრიტი) სიმპტომური მკურნალობა. ევროპაში რეგისტრირებული გლუკოზამინის სულფატის პრეპარატები (კრისტალური ფორმა, 1500 მგ/დღეში) დამტკიცებულია სწორედ ამ ჩვენებისთვის (EMA SmPC).
ოსტეოართრიტი (ოსტეოართრიტი) არის სახსრების ყველაზე გავრცელებული დეგენერაციული დაავადება, რომელიც ხასიათდება სახსრის ხრტილის თანდათანობითი დესტრუქციით, ტკივილით, სიმტკიცით და მობილობის შეზღუდვით. გლუკოზამინი გამოიყენება:
გლუკოზამინის ეფექტურობა კვლავ სადისკუსიო საკითხია:
ოსტეოართრიტი:
მკურნალობის ხანგრძლივობა: თერაპიული ეფექტი ჩვეულებრივ ვლინდება 2-4 კვირის შემდეგ მკურნალობის დაწყებიდან. თუ 2-3 თვეში სიმპტომების გაუმჯობესება არ შეინიშნება, მკურნალობის გაგრძელების მიზანშეწონილობა უნდა გადაიხედოს. რეკომენდებულია ხანგრძლივი (≥6 თვე) მკურნალობის კურსი.
დოზის კორექცია არ არის საჭირო. ხანდაზმულ პაციენტებში გლუკოზამინი ისეთივე კარგად აიტანება, როგორც ახალგაზრდებში (EMA SmPC).
გლუკოზამინის გამოყენება 18 წლამდე ასაკში არ არის რეკომენდებული, რადგან ამ ასაკობრივ ჯგუფში უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემები არ არსებობს.
მძიმე თირკმლის უკმარისობის დროს (GFR <30 მლ/წთ) გლუკოზამინი არ არის შესწავლილი, ამიტომ ამ პაციენტებში მისი გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA SmPC).
ღვიძლის უკმარისობის დროს სპეციალური კვლევები არ ჩატარებულა. სიფრთხილეა საჭირო მძიმე ჰეპატოცელულარული დაზიანების მქონე პაციენტებში.
პერორალურად მიღებული გლუკოზამინის სულფატი კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 25-26% (EMA SmPC), რაც ნაწილობრივ „პირველი გავლის ეფექტით" (first-pass effect) არის განპირობებული. ბიოშეღწევადობა მნიშვნელოვნად არ იცვლება საკვებთან ერთად მიღებისას.
გლუკოზამინის განაწილების მოცულობა (Vd) შეადგენს დაახლოებით 5 ლ. მოცირკულირე პლაზმის კონცენტრაცია 1500 მგ ერთჯერადი დოზის შემდეგ შეადგენს დაახლოებით 10 მკმოლ/ლ. პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 3-4 საათში (Tmax). გლუკოზამინი კონცენტრირდება სახსრის ხრტილში, რაც დადასტურებულია რადიოაქტიურად ნიშანდებული გლუკოზამინის კვლევებით.
გლუკოზამინი მეტაბოლიზდება ძირითადად ჰექსოზამინის ბიოსინთეზურ გზაში, სადაც გარდაიქმნება UDP-N-აცეტილგლუკოზამინად და ჩართულია გლიკოზამინოგლიკანების სინთეზში. ნაწილი დეგრადირდება CO₂-მდე და წყალამდე. გლუკოზამინი ციტოქრომ P450-ის ფერმენტების მნიშვნელოვან ინჰიბირებას ან ინდუქციას არ იწვევს.
ექსკრეცია ხდება ძირითადად თირკმელებით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 15 საათს. მუდმივი მდგომარეობის (steady-state) კონცენტრაცია მიიღწევა 3 დღის მიღების შემდეგ.
გლუკოზამინი ზოგადად კარგად აიტანება და მისი უსაფრთხოების პროფილი ხელსაყრელია. მეტა-ანალიზებმა აჩვენა, რომ გვერდითი მოვლენების სიხშირე გლუკოზამინისა და პლაცებოს ჯგუფებში თითქმის ერთნაირია (EMA SmPC).
ძალიან ხშირი გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ ფიქსირდება. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მხრიდან მსუბუქი ჩივილები შეიძლება აღინიშნოს 10%-ზე მეტ პაციენტში:
გლუკოზის ტოლერანტობა: თეორიულად, გლუკოზამინმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს ინსულინის მგრძნობელობაზე და სისხლში გლუკოზის დონეზე. თუმცა კლინიკური კვლევებმა (მათ შორის ხანგრძლივმა — 3 წლამდე) ვერ დაადასტურა კლინიკურად მნიშვნელოვანი ცვლილებები დიაბეტის გარეშე ან II ტიპის შაქრიანი დიაბეტის (შაქრიანი დიაბეტი) მქონე პაციენტებში (BNF 87).
INR-ის მონიტორინგი: ვარფარინთან ერთდროული მიღებისას რეკომენდებულია INR-ის მონიტორინგი.
ყველაზე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებაა ვარფარინთან ინტერაქცია. ფარმაკოვიგილანტობის მონაცემებით, გლუკოზამინს შეუძლია გაზარდოს ვარფარინის ანტიკოაგულანტური ეფექტი და INR მაჩვენებელი, რაც სისხლდენის რისკს ზრდის (BNF 87). მექანიზმი ბოლომდე გარკვეული არ არის, თუმცა სავარაუდოდ მოიცავს CYP2C9 ფერმენტის ინჰიბირებას. რეკომენდაცია: ვარფარინის მიმღებ პაციენტებში INR-ის მჭიდრო მონიტორინგი, განსაკუთრებით თერაპიის დაწყებისა და შეწყვეტის დროს.
გლუკოზამინმა შეიძლება გაზარდოს ტეტრაციკლინების აბსორბცია კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან, თუმცა ეს ინტერაქცია კლინიკურად ნაკლებად მნიშვნელოვანია.
In vitro მონაცემებით, გლუკოზამინმა შეიძლება შეამციროს ეტოპოზიდის, ტენიპოზიდისა და დოქსორუბიცინის ციტოტოქსიკურობა, თუმცა კლინიკური მნიშვნელობა დაუდგენელია.
თეორიულად, გლუკოზამინმა შეიძლება შეამციროს ინსულინის და პერორალური ჰიპოგლიკემიური საშუალებების ეფექტურობა, თუმცა კლინიკური კვლევებმა ეს რისკი მნიშვნელოვნად არ დაადასტურა. მიუხედავად ამისა, დიაბეტის მქონე პაციენტებში რეკომენდებულია გლიკემიის მონიტორინგი.
გლუკოზამინის და NSAID-ების ერთდროულ მიღებას ფარმაკოლოგიური ინტერაქცია არ ახასიათებს. პირიქით, ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, გლუკოზამინის ფონური თერაპია შეიძლება ამცირებდეს NSAID-ების საჭიროებას ოსტეოართრიტის დროს.
კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება ალკოჰოლთან არ არის აღწერილი.
გლუკოზამინის გამოყენება ორსულობის პერიოდში არ არის რეკომენდებული კლინიკური მონაცემების არასაკმარისობის გამო (EMA SmPC). ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არ მიუთითებს ტერატოგენულ ეფექტზე, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა. FDA კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (აშშ-ში საკვებ დანამატად კლასიფიცირდება). ორსულ ქალებში პრეპარატის გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს.
გლუკოზამინის გადასვლა დედის რძეში შესწავლილი არ არის. ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატის გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA SmPC, BNF 87).
გლუკოზამინის გავლენა ფერტილობაზე შესწავლილი არ არის ადამიანებში. ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არ მიუთითებს ნეგატიურ ეფექტზე რეპროდუქციულ ფუნქციაზე.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე გლუკოზამინი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით, როგორც მონოპრეპარატი, ასევე კომბინირებული ფორმულაციებით (ქონდროიტინთან, MSM-თან ერთად):
კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა და რეგისტრაციის სტატუსი შეიძლება განსხვავდებოდეს. რეკომენდებულია კონსულტაცია ფარმაცევტთან ან ექიმთან ოპტიმალური პრეპარატის შერჩევისთვის. აღსანიშნავია, რომ კრისტალური გლუკოზამინის სულფატი (pCGS) კლინიკურად უფრო კარგად არის შესწავლილი, ვიდრე გლუკოზამინის ჰიდროქლორიდი.
გლუკოზამინი ნელმოქმედი პრეპარატია (SYSADOA). სიმპტომების შესამჩნევი გაუმჯობესება ჩვეულებრივ იწყება მიღებიდან 2-4 კვირის შემდეგ, ხოლო მაქსიმალური თერაპიული ეფექტი ვლინდება 2-3 თვეში. თუ 2-3 თვის მკურნალობის შემდეგ სიმპტომები არ შემცირდა, მკურნალობის გაგრძელების საკითხი უნდა განიხილოს ექიმმა. ხანგრძლივი მიღება (6 თვიდან 3 წლამდე) ასოცირებულია უკეთეს შედეგებთან რადიოგრაფიული პროგრესიის თვალსაზრისით.
გლუკოზამინის სულფატი (განსაკუთრებით კრისტალური ფორმა — pCGS) არის ევროპაში რეგისტრირებული სამკურნალო საშუალება, რომლის ეფექტურობა დადასტურებულია ხარისხიანი კლინიკური კვლევებით (EMA SmPC). გლუკოზამინის ჰიდროქლორიდი ძირითადად საკვებ დანამატად იყიდება და მის ეფექტურობას კლინიკური მტკიცებულებები ნაკლებად უჭერს მხარს. GAIT კვლევა, რომელიც ჰიდროქლორიდის ფორმას იყენებდა, ვერ აჩვენა მნიშვნელოვანი უპირატესობა პლაცებოსთან შედარებით. ჰიდროქლორიდი შეიცავს უფრო მეტ ელემენტარულ გლუკოზამინს თითო მილიგრამზე, მაგრამ ეს სულფატის ნაკლებობას არ ანაზღაურებს.
თეორიულად, გლუკოზამინი, როგორც ამინოშაქარი, შეიძლება გავლენას ახდენდეს გლუკოზის მეტაბოლიზმზე. თუმცა ხანგრძლივი კლინიკური კვლევები (3 წლამდე ხანგრძლივობის) ვერ ადასტურებს კლინიკურად მნიშვნელოვან ეფექტს სისხლში გლუკოზის ან გლიკირებული ჰემოგლობინის (HbA1c) დონეზე ჯანმრთელ ადამიანებშიც და II ტიპის დიაბეტის მქონე პაციენტებშიც. მიუხედავად ამისა, შაქრიანი დიაბეტის (შაქრიანი დიაბეტი) მქონე პაციენტებს ურჩევენ გლიკემიის მონიტორინგს გლუკოზამინით მკურნალობის პირველ კვირეებში (BNF 87).
დიახ, გლუკოზამინი ხშირად გამოიყენება ქონდროიტინსულფატთან კომბინაციაში. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, კომბინაცია შეიძლება უფრო ეფექტური იყოს, ვიდრე თითოეული კომპონენტი ცალ-ცალკე, განსაკუთრებით ზომიერი-მძიმე ტკივილის მქონე პაციენტებში (GAIT კვლევის ქვეჯგუფური ანალიზი). თუმცა ეს მონაცემები საბოლოოდ არ არის დადასტურებული და დამატებით კვლევებს საჭიროებს. კომბინირებული პრეპარატები ფართოდ ხელმისაწვდომია საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე.
გლუკოზამინი ერთ-ერთ ყველაზე კარგად ასატან ოსტეოართრიტის პრეპარატად ითვლება. კლინიკური კვლევებმა (3 წლამდე ხანგრძლივობის) აჩვენა, რომ 1500 მგ/დღეში გლუკოზამინის სულფატის ხანგრძლივი მიღება ისეთივე უსაფრთხოა, როგორც პლაცებო. გვერდითი მოვლენების სიხშირე არ იზრდება დროის გასვლასთან ერთად. ეს მნიშვნელოვანი უპირატესობაა NSAID-ებთან შედარებით, რომელთა ხანგრძლივი გამოყენება ასოცირებულია კუჭ-ნაწლავის, გულ-სისხლძარღვთა და თირკმლის სერიოზულ გართულებებთან (EMA SmPC).
რამდენიმე ხანგრძლივმა (3-წლიანმა) კლინიკურმა კვლევამ (Reginster et al., 2001; Pavelka et al., 2002) აჩვენა, რომ კრისტალური გლუკოზამინის სულფატი 1500 მგ/დღეში ანელებს სახსრის სივრცის შევიწროებას რენტგენოლოგიურად, რაც ირიბად მიუთითებს ხრტილის დეგრადაციის შენელებაზე (სტრუქტურულ მოდიფიკაციაზე). თუმცა „ხრტილის სრული აღდგენა" მეცნიერულად არ არის დადასტურებული — გლუკოზამინი ანელებს პროცესს, მაგრამ არ აბრუნებს უკვე დაკარგულ ხრტილოვან ქსოვილს.