folic acid · INN
folic acid (folic acid) ხელმისაწვდომია საქართველოში 8 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბრიფოლი 400მკგ #30ტ
OTCბრიფოლი 400მკგ #30ტ · 400 mcg · tablets
ბრიფოლი ტაბ. 400მკგ N30
OTCბრიფოლი ტაბ. 400მკგ N30 · 400 mcg · tablets
მულტიფოლიკო DHA #60კაფს(30x2)
OTCმულტიფოლიკო DHA #60კაფს(30x2) · · capsules
ოლიმპი ფოლის მჟავა
OTCFolic Acid · 400 mcg · ა
ფოლიუმის მჟავა
OTCFolic Acid · · tablets
ფოლიუმის მჟავა 5მგ
OTCFolacin · 5 მგ · tablets
ფოლიუმის მჟავა 5მგ
OTCFolic Acid · · tablets
ფოლიუმის მჟავა 5მგ 40 ტაბლეტი
OTCფოლიუმის მჟავა 5მგ 40 ტაბლეტი · 5 mg · ა
ფოლიუმის მჟავა (Folic Acid) არის წყალში ხსნადი B ჯგუფის ვიტამინი (B9), რომელიც აუცილებელ როლს ასრულებს დნმ-ის სინთეზში, უჯრედების გაყოფასა და ერითროციტების წარმოქმნაში. იგი გამოიყენება ფოლატის დეფიციტით გამოწვეული მეგალობლასტური ანემიის სამკურნალოდ, ნერვული მილის დეფექტების პრევენციისთვის ორსულობის დროს, ასევე მეთოტრექსატით თერაპიის დამხმარე საშუალებად. ფოლიუმის მჟავა შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამალთა ნუსხაში (WHO Model List) და ფართოდ ხელმისაწვდომია საქართველოში. რეკომენდებული პროფილაქტიკური დოზა ორსულობის დაგეგმვისას შეადგენს 400 მკგ/დღეში, ხოლო თერაპიული დოზა დეფიციტის შემთხვევაში — 5 მგ/დღეში. პრეპარატი კარგად აიტანება და გვერდითი ეფექტები იშვიათად აღინიშნება.
ფოლიუმის მჟავა (Acidum folicum, პტეროილგლუტამინის მჟავა) წარმოადგენს B9 ვიტამინის სინთეზურ ფორმას, რომელიც მიეკუთვნება წყალში ხსნადი ვიტამინების ჯგუფს. ტერმინი „ფოლიუმი" წარმოიშვა ლათინური სიტყვიდან folium (ფოთოლი), რადგან ეს ნივთიერება პირველად ისპანახის ფოთლებიდან გამოიყო 1941 წელს. ფოლიუმის მჟავა 1945 წელს სინთეზირებულ იქნა ლაბორატორიულად, ხოლო მისი კლინიკური გამოყენება მეგალობლასტური ანემიის სამკურნალოდ მალევე დაიწყო.
ფარმაკოლოგიურად, ფოლიუმის მჟავა წარმოადგენს პროვიტამინს — იგი ორგანიზმში გარდაიქმნება აქტიურ ფორმად, ტეტრაჰიდროფოლატად (THF), რომელიც მონაწილეობს ერთნახშირბადიან მეტაბოლიზმში. ეს პროცესი მოიცავს მეთილის, ფორმილის და მეთილენის ჯგუფების გადატანას, რაც აუცილებელია ნუკლეოტიდების ბიოსინთეზისა და ამინომჟავების მეტაბოლიზმისთვის (BNF 87).
ფოლიუმის მჟავა შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამალთა ნუსხაში (WHO Model List) როგორც ანტიანემიური საშუალება და პრენატალური დანამატი. იგი კლასიფიცირდება როგორც ვიტამინური პრეპარატი, ATC კოდით B03BB01. საქართველოში ფოლიუმის მჟავა ხელმისაწვდომია როგორც რეცეპტის გარეშე გასაცემი პრეპარატი და ფართოდ გამოიყენება როგორც პრენატალურ, ისე ჰემატოლოგიურ პრაქტიკაში.
თანამედროვე მედიცინაში ფოლიუმის მჟავას მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა მას შემდეგ, რაც ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა დაადასტურეს მისი როლი ნერვული მილის დეფექტების (spina bifida, ანენცეფალია) პრევენციაში. ამან განაპირობა მრავალი ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის მიერ ფოლატის სავალდებულო სუპლემენტაციის რეკომენდაციების შემუშავება.
ფოლიუმის მჟავას მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება მის როლს კოენზიმური სისტემის ფუნქციონირებაში. ორგანიზმში შეწოვის შემდეგ ფოლიუმის მჟავა რედუქციას განიცდის ფერმენტ დიჰიდროფოლატრედუქტაზას (DHFR) მეშვეობით, გარდაიქმნება ჯერ დიჰიდროფოლატად (DHF), შემდეგ კი ტეტრაჰიდროფოლატად (THF) — ბიოლოგიურად აქტიურ ფორმად.
ტეტრაჰიდროფოლატი და მისი წარმოებულები (5-მეთილ-THF, 5,10-მეთილენ-THF, 10-ფორმილ-THF) მონაწილეობენ რამდენიმე კრიტიკულ ბიოქიმიურ პროცესში:
1. დნმ-ის სინთეზი და რეპლიკაცია: 5,10-მეთილენტეტრაჰიდროფოლატი წარმოადგენს კოენზიმს ფერმენტ თიმიდილატსინთაზასთვის, რომელიც კატალიზებს დეოქსიურიდინმონოფოსფატის (dUMP) გარდაქმნას დეოქსითიმიდინმონოფოსფატად (dTMP). ეს რეაქცია აუცილებელია დნმ-ის სინთეზისთვის. ფოლატის დეფიციტის დროს ირღვევა თიმიდინის წარმოქმნა, რაც იწვევს მეგალობლასტურ ცვლილებებს სწრაფად გამყოფ უჯრედებში (EMA SmPC).
2. პურინების ბიოსინთეზი: 10-ფორმილტეტრაჰიდროფოლატი მონაწილეობს პურინის ნუკლეოტიდების de novo სინთეზში, კერძოდ, ადენინისა და გუანინის ფორმირებაში, რაც აუცილებელია როგორც დნმ-ის, ისე რნმ-ის სინთეზისთვის.
3. ჰომოცისტეინის მეტაბოლიზმი: 5-მეთილტეტრაჰიდროფოლატი მონაწილეობს ჰომოცისტეინის მეთიონინად რემეთილაციაში, ფერმენტ მეთიონინსინთაზას მეშვეობით, რომელიც ასევე საჭიროებს B12 ვიტამინს კოფაქტორად. ეს მექანიზმი ხსნის, თუ რატომ იწვევს ფოლატის დეფიციტი ჰიპერჰომოცისტეინემიას — კარდიოვასკულარული რისკის ფაქტორს.
4. ამინომჟავების მეტაბოლიზმი: ფოლატის კოენზიმები მონაწილეობენ სერინ-გლიცინის ურთიერთგარდაქმნაში და ჰისტიდინის კატაბოლიზმში.
ფოლატის დეფიციტი პირველ რიგში აისახება სწრაფად გამყოფ უჯრედებზე — ძვლის ტვინის ჰემატოპოეზურ წინამორბედებზე, კუჭ-ნაწლავის ეპითელიუმზე და ემბრიონულ ქსოვილებზე. ერითროპოეზში ფოლატის დეფიციტი იწვევს მეგალობლასტურ ანემიას — მაკროციტარულ ერითროციტებს დაქვეითებული ჰემოგლობინით, ხოლო ემბრიოგენეზში — ნერვული მილის დახურვის დარღვევას (NICE CG62).
ფოლიუმის მჟავა გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ და პრევენციისთვის:
ფოლიუმის მჟავა წარმოადგენს არჩევის პრეპარატს ფოლატის დეფიციტით გამოწვეული მეგალობლასტური ანემიის სამკურნალოდ. დეფიციტი შეიძლება გამოწვეული იყოს არასაკმარისი მიღებით, მალაბსორბციით (ცელიაკია, კრონის დაავადება), გაზრდილი მოთხოვნილებით (ორსულობა, ჰემოლიზური ანემია) ან წამლისმიერი ფაქტორებით (BNF 87).
ორსულობის დაგეგმვის ეტაპზე და ორსულობის პირველ 12 კვირაში ფოლიუმის მჟავას მიღება მნიშვნელოვნად ამცირებს ნერვული მილის დეფექტების (spina bifida, ანენცეფალია) რისკს. ეს რეკომენდაცია დადასტურებულია როგორც NICE-ის, ისე WHO-ის გაიდლაინებით (NICE CG62; WHO Model List).
რევმატოიდული ართრიტის, ფსორიაზის და სხვა აუტოიმუნური დაავადებების დროს მეთოტრექსატით მკურნალობისას ფოლიუმის მჟავა ინიშნება გვერდითი ეფექტების (სტომატიტი, მიელოსუპრესია, ჰეპატოტოქსიკურობა) შესამცირებლად. ჩვეულებრივ ინიშნება კვირაში 5 მგ, მეთოტრექსატის მიღებიდან 24–48 საათის შემდეგ (BNF 87; NICE NG100).
ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემიის, თალასემიის და სხვა ქრონიკული ჰემოლიზური ანემიების დროს ფოლატის მოთხოვნილება მომატებულია, რის გამოც რეკომენდებულია პროფილაქტიკური სუპლემენტაცია.
ფოლიუმის მჟავა, B6 და B12 ვიტამინებთან კომბინაციაში, გამოიყენება ჰიპერჰომოცისტეინემიის სამკურნალოდ, თუმცა კარდიოვასკულარული მოვლენების პრევენციის ეფექტურობა სადავოა.
ფენიტოინი, კარბამაზეპინი და სხვა ანტიეპილეფსიური საშუალებები ხელს უშლიან ფოლატის მეტაბოლიზმს; ამ შემთხვევაში ნაჩვენებია ფოლიუმის მჟავას სუპლემენტაცია (BNF 87).
დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო, თუმცა ჰემოდიალიზის პაციენტებისთვის რეკომენდებულია 5 მგ/დღეში, რადგან ფოლატი დიალიზით გამოიტანება.
სპეციფიკური დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა ღვიძლის მძიმე დაზიანების დროს ფოლატის მეტაბოლიზმი შეიძლება დარღვეული იყოს და საჭირო გახდეს მონიტორინგი (EMA SmPC).
აბსორბცია: ფოლიუმის მჟავა სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება თორმეტგოჯა ნაწლავისა და მისი მიმდებარე ნაწლავის პროქსიმალური ნაწილიდან. ბიოშეღწევადობა პერორალური მიღებისას შეადგენს დაახლოებით 85–100%-ს. უზმოზე მიღებისას აბსორბცია ოპტიმალურია, თუმცა საკვებთან ერთად მიღებისასაც ადეკვატურია. პიკური კონცენტრაცია პლაზმაში მიიღწევა 30–60 წუთში (EMA SmPC).
განაწილება: ფოლიუმის მჟავა ფართოდ ნაწილდება ქსოვილებში. ორგანიზმის ფოლატის მთლიანი მარაგი შეადგენს 12–28 მგ, რომლის დაახლოებით ნახევარი ღვიძლში ინახება. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება მაღალია. ფოლატი გადადის პლაცენტარული ბარიერის გავლით და გამოიყოფა დედის რძეში.
მეტაბოლიზმი: ორგანიზმში ფოლიუმის მჟავა რედუცირდება დიჰიდროფოლატრედუქტაზას მეშვეობით ტეტრაჰიდროფოლატად. შემდგომი მეტაბოლიზმი მოიცავს მეთილაციას, ფორმილაციას და პოლიგლუტამაციას — უკანასკნელი ხელს უწყობს ფოლატის შენარჩუნებას უჯრედებში.
ექსკრეცია: ჭარბი ფოლატი გამოიყოფა თირკმლებით შეუცვლელი სახით. ნახევარდაშლის პერიოდი ერთჯერადი დოზის მიღებისას შეადგენს დაახლოებით 3–6 საათს, თუმცა ქსოვილოვანი მარაგის განხევრების პერიოდი გაცილებით ხანგრძლივია. ჰემოდიალიზი ეფექტურად აცილებს ფოლატს სისხლიდან (BNF 87).
ფოლიუმის მჟავა ზოგადად კარგად აიტანება და სერიოზული გვერდითი ეფექტები უკიდურესად იშვიათად აღინიშნება.
თერაპიულ დოზებში მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ აღინიშნება.
ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ფოლიუმის მჟავას ხანგრძლივი მაღალი დოზებით (>1 მგ/დღეში) მიღება შეიძლება ასოცირებული იყოს კოლორექტალური ადენომების რისკის გაზრდით, თუმცა ეს მონაცემები წინააღმდეგობრივია და საჭიროებს დამატებით კვლევას.
ანტიეპილეფსიური პრეპარატები: ფოლიუმის მჟავა ამცირებს ფენიტოინის, ფენობარბიტალის და პრიმიდონის პლაზმურ კონცენტრაციას, რაც შეიძლება გამოიწვიოს კრუნჩხვების კონტროლის დაკარგვა. ეს ურთიერთქმედება ორმხრივია — ანტიეპილეფსიური პრეპარატები თავის მხრივ ამცირებენ ფოლატის დონეს. თანადროული გამოყენებისას საჭიროა ანტიეპილეფსიური პრეპარატის კონცენტრაციის მონიტორინგი (BNF 87).
მეთოტრექსატი: ფოლიუმის მჟავა ამცირებს მეთოტრექსატის ტოქსიკურობას, მაგრამ არ უნდა მიღებულ იქნას მეთოტრექსატის მიღების იმავე დღეს, რადგან შეიძლება შეამციროს მისი ანტინეოპლასტიკური ან იმუნოსუპრესიული ეფექტურობა. რეკომენდებულია მიღება მეთოტრექსატიდან 24–48 საათის შემდეგ (NICE NG100).
სულფასალაზინი: სულფასალაზინი ამცირებს ფოლატის აბსორბციას. ფოლიუმის მჟავას სუპლემენტაცია რეკომენდებულია სულფასალაზინით ხანგრძლივი მკურნალობისას.
ტრიმეთოპრიმი და პირიმეთამინი: ეს პრეპარატები ინჰიბირებენ დიჰიდროფოლატრედუქტაზას და ამცირებენ ფოლატის აქტივაციას. ფოლიუმის მჟავა (და არა ფოლინის მჟავა) ნაკლებად ეფექტურია მათი ეფექტის კომპენსაციისთვის.
ქოლესტირამინი: ამცირებს ფოლიუმის მჟავას აბსორბციას. მიღება უნდა განცალკევდეს მინიმუმ 1 საათით.
ორალური კონტრაცეპტივები: ხანგრძლივმა გამოყენებამ შეიძლება შეამციროს ფოლატის დონე; სუპლემენტაცია შეიძლება საჭირო გახდეს (EMA SmPC).
ფოლიუმის მჟავა არის ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან პრეპარატთაგან, რომლის მიღებაც არა მხოლოდ უსაფრთხოა, არამედ მტკიცედ რეკომენდებულია ორსულობის დროს. FDA კატეგორია — A (ადეკვატური კვლევები ადამიანებში ნაყოფზე რისკის არსებობას არ ადასტურებს).
WHO, NICE, EMA და პრაქტიკულად ყველა ეროვნული გაიდლაინი რეკომენდაციას უწევს ფოლიუმის მჟავას 400 მკგ/დღეში ყველა ქალისთვის, რომელიც ორსულობას გეგმავს, ხოლო მაღალი რისკის ჯგუფში — 5 მგ/დღეში. სუპლემენტაცია უნდა დაიწყოს ჩასახვამდე მინიმუმ 4 კვირით ადრე და გაგრძელდეს ორსულობის მე-12 კვირის ჩათვლით (NICE CG62).
მაღალი დოზებით (>5 მგ/დღეში) ორსულობის გვიან ეტაპზე ხანგრძლივი მიღება ნაკლებად შესწავლილია და ზოგიერთ კვლევაში ასოცირებული იყო ბავშვის ალერგიული დაავადებების რისკის მცირე მატებასთან.
ფოლიუმის მჟავა გამოიყოფა დედის რძეში და უსაფრთხოა ლაქტაციის პერიოდში. სინამდვილეში, მეძუძური დედისთვის ფოლატის ადეკვატური მიღება აუცილებელია როგორც დედის, ისე ჩვილის ჯანმრთელობისთვის (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ფოლიუმის მჟავა ხელმისაწვდომია შემდეგი ბრენდული სახელწოდებებით:
გარდა მონოპრეპარატებისა, ფოლიუმის მჟავა შედის მრავალ მულტივიტამინურ კომპლექსში და პრენატალურ დანამატში, რომლებიც ხელმისაწვდომია საქართველოს აფთიაქებში. ფოლიუმის მჟავას 5 მგ-იანი ტაბლეტები (თერაპიული დოზა) ასევე ხელმისაწვდომია რეცეპტით.
ფოლიუმის მჟავას მიღება რეკომენდებულია ჩასახვამდე მინიმუმ 1 თვით (იდეალურად 3 თვით) ადრე და ორსულობის პირველი 12 კვირის განმავლობაში. სტანდარტული დოზაა 400 მკგ/დღეში, ხოლო მაღალი რისკის ჯგუფში (წინა ორსულობაში ნერვული მილის დეფექტი, ეპილეფსია, დიაბეტი) — 5 მგ/დღეში (NICE CG62).
ფოლიუმის მჟავა წყალში ხსნადი ვიტამინია და ჭარბი რაოდენობა ჩვეულებრივ გამოიყოფა თირკმლებით. თუმცა, ხანგრძლივი მაღალი დოზებით (>1 მგ/დღეში) მიღებამ შეიძლება შენიღბოს B12 ვიტამინის დეფიციტის ნიშნები, რაც სერიოზული ნევროლოგიური დაზიანების რისკს ქმნის. ამიტომ, 1 მგ-ზე მეტი ფოლიუმის მჟავას მიღება მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით არის რეკომენდებული (BNF 87).
ფოლატი არის B9 ვიტამინის ზოგადი სახელწოდება, რომელიც მოიცავს როგორც ბუნებრივ (საკვებით მიღებულ) ფორმებს, ისე სინთეზურ ფოლიუმის მჟავას. ბუნებრივი ფოლატები გვხვდება მწვანე ფოთლოვან ბოსტნეულში, პარკოსანებში, ციტრუსებში. სინთეზური ფოლიუმის მჟავა უფრო სტაბილურია და აქვს უკეთესი ბიოშეღწევადობა (85–100% vs 50% ბუნებრივი ფოლატისთვის).
დიახ. მამაკაცებშიც შეიძლება განვითარდეს ფოლატის დეფიციტი, რაც იწვევს მეგალობლასტურ ანემიას. ფოლიუმის მჟავა მამაკაცებში ინიშნება ანემიის მკურნალობისთვის, მეთოტრექსატის ადიუვანტური თერაპიისთვის და ჰიპერჰომოცისტეინემიის კორექციისთვის.
ფოლატით მდიდარია: ისპანახი, ბროკოლი, სპარჟა, ბრიუსელის კომბოსტო, ოსპი, ლობიო, ხორბლის ჩანასახი, ავოკადო, ფორთოხალი. თუმცა, სამზარეულო დამუშავება (მოხარშვა) ანადგურებს ფოლატის 50–90%-ს, რის გამოც მხოლოდ საკვებით ადეკვატური მიღება რთულია, განსაკუთრებით ორსულობის დროს.
დიახ, ფოლიუმის მჟავა კარგად შეთავსებადია რკინის პრეპარატებთან და ხშირად ერთობლივად ინიშნება ანემიის სამკურნალოდ. ბაზარზე არსებობს კომბინირებული პრეპარატებიც (რკინა + ფოლიუმის მჟავა), რომლებიც ორსულობის დროს ფართოდ გამოიყენება (WHO Model List).