fluticasone furoate · INN
fluticasone furoate (fluticasone furoate) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ფლუტიკაზონის ფუროატი (Fluticasone Furoate) არის მესამე თაობის სინთეზური გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელიც გამოიყენება ალერგიული რინიტის, ბრონქული ასთმისა და ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადების (ქოფდ) სამკურნალოდ. პრეპარატი ხასიათდება გლუკოკორტიკოიდური რეცეპტორისადმი უაღრესად მაღალი აფინობით, რაც უზრუნველყოფს გამოხატულ ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს მინიმალური სისტემური ზემოქმედებით. ხელმისაწვდომია ინტრანაზალური სპრეის, საინჰალაციო ფხვნილისა და კომბინირებული პრეპარატების სახით. ფლუტიკაზონის ფუროატი გამოირჩევა 24-საათიანი მოქმედების ხანგრძლივობით, რაც დღეში ერთხელ მიღების შესაძლებლობას იძლევა. პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და ფართოდ გამოიყენება ბავშვთა და მოზრდილთა პრაქტიკაში.
ფლუტიკაზონის ფუროატი წარმოადგენს სინთეზურ ტრიფტორირებულ გლუკოკორტიკოსტეროიდს, რომელიც მიეკუთვნება ინტრანაზალური და საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდების ფარმაკოლოგიურ კლასს. ქიმიურად იგი არის ფლუტიკაზონის 17α-ფუროატის ეთერი — სტრუქტურული მოდიფიკაცია, რომელმაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ლიპოფილურობა და რეცეპტორისადმი აფინობა წინამორბედ მოლეკულასთან (ფლუტიკაზონის პროპიონატთან) შედარებით.
პრეპარატი შეიქმნა GlaxoSmithKline-ის (ახლანდელი GSK) კვლევითი ლაბორატორიების მიერ 2000-იანი წლების დასაწყისში. ინტრანაზალური ფორმა (Avamys/Veramyst) პირველად დამტკიცდა აშშ-ის FDA-ს მიერ 2007 წელს ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ. საინჰალაციო ფორმა (Arnuity Ellipta) ასთმის სამკურნალოდ დამტკიცდა 2014 წელს, ხოლო კომბინაცია ვილანტეროლთან (Relvar/Breo Ellipta) — 2013 წელს (EMA SmPC).
ფლუტიკაზონის ფუროატი ფარმაკოლოგიურად მიეკუთვნება ძლიერი აქტივობის ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების ჯგუფს. მისი თერაპიული ინდექსი — ეფექტურობის თანაფარდობა სისტემურ გვერდით მოვლენებთან — უპირატესია მრავალ სხვა საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდთან შედარებით. ეს განპირობებულია მაღალი ტოპიკური აქტივობით, სწრაფი ჰეპატიკური პირველი გავლის მეტაბოლიზმით და დაბალი ორალური ბიოშეღწევადობით (BNF 87).
ფლუტიკაზონის ფუროატი შეტანილია WHO-ს აუცილებელი წამლების მოდელურ ნუსხაში საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდების კატეგორიაში, რაც მის მნიშვნელობას ხაზს უსვამს გლობალური საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კონტექსტში (WHO Model List).
ფლუტიკაზონის ფუროატი ახორციელებს თავის ფარმაკოლოგიურ ეფექტებს უჯრედშიდა გლუკოკორტიკოიდური რეცეპტორის (GR) მეშვეობით. მოქმედების მექანიზმი მოიცავს რამდენიმე თანმიმდევრულ ეტაპს:
რეცეპტორთან შეკავშირება: ფლუტიკაზონის ფუროატი, როგორც ლიპოფილური მოლეკულა, თავისუფლად აღწევს უჯრედის მემბრანაში და ციტოპლაზმაში უკავშირდება გლუკოკორტიკოიდურ რეცეპტორს. მისი შედარებითი აფინობა GR-ისადმი (RBA) შეადგენს დაახლოებით 2989-ს დექსამეტაზონის 100-თან მიმართებაში, რაც ყველა არსებულ საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდს შორის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია (EMA SmPC).
ბირთვში ტრანსლოკაცია: ლიგანდ-რეცეპტორის კომპლექსი განიცდის კონფორმაციულ ცვლილებას, გათავისუფლდება შაპერონული ცილებისგან (hsp90, hsp70) და ტრანსლოცირდება უჯრედის ბირთვში. ფლუტიკაზონის ფუროატის 17α-ფუროატის ჯგუფი ქმნის უნიკალურ ურთიერთქმედებას GR-ის H12 ჰელიქსთან, რაც განაპირობებს კომპლექსის გაზრდილ სტაბილურობას და ხანგრძლივ ბირთვულ რეტენციას.
გენომური მექანიზმები:
უჯრედულ დონეზე ეფექტები: პრეპარატი ამცირებს ეოზინოფილების, ბაზოფილების, მასტოციტების, T-ლიმფოციტებისა და დენდრიტული უჯრედების აკუმულაციას ანთების კერაში. ასევე თრგუნავს სისხლძარღვთა გამტარიანობას, ლორწოს ჰიპერსეკრეციასა და სასუნთქი გზების ჰიპერრეაქტიულობას (NICE NG80).
ფლუტიკაზონის ფუროატის მოქმედების დაწყება ინტრანაზალური გამოყენებისას შესაძლოა აღინიშნოს 8 საათში, თუმცა მაქსიმალური ეფექტი ვითარდება რამდენიმე დღის განმავლობაში რეგულარული გამოყენების შემდეგ.
ფლუტიკაზონის ფუროატი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
პრეპარატის ძირითადი ჩვენებაა სეზონური და მთელწლიანი ალერგიული რინიტის სიმპტომური მკურნალობა მოზრდილებსა და 2 წლის ზემოთ ბავშვებში. ინტრანაზალური ფორმა ეფექტურად აკონტროლებს ცხვირის გაჭედილობას, ცხვირიდან გამონადენს, ცემინებას, ქავილს და თვალის სიმპტომებს (NICE NG80; BNF 87). ფლუტიკაზონის ფუროატი განსაკუთრებით ეფექტურია ცხვირის ობსტრუქციის შემსუბუქებაში — სიმპტომი, რომელიც ანტიჰისტამინური პრეპარატებით ნაკლებად კონტროლდება.
საინჰალაციო ფორმა ჩვენებულია ბრონქული ასთმის შემანარჩუნებელ თერაპიაში 5 წლის ზემოთ ასაკის პაციენტებში. გამოიყენება როგორც მონოთერაპიის სახით (GINA საფეხური 2), ასევე გრძელი მოქმედების β₂-აგონისტთან (ვილანტეროლი) კომბინაციაში ზომიერი და მძიმე ასთმის მართვისთვის (GINA საფეხურები 3-4) (GINA 2024; EMA SmPC).
ფლუტიკაზონის ფუროატი/ვილანტეროლის კომბინაცია ჩვენებულია ქოფდ-ის შემანარჩუნებელ თერაპიაში პაციენტებში, რომლებსაც აქვთ გამწვავებების ისტორია მიუხედავად რეგულარული ბრონქოდილატატორული თერაპიისა. სამკომპონენტიანი კომბინაცია ფლუტიკაზონის ფუროატი/უმეკლიდინიუმი/ვილანტეროლი (Trelegy Ellipta) ჩვენებულია ქოფდ-ის შემანარჩუნებელ თერაპიაში, როცა ორკომპონენტიანი კომბინაცია არასაკმარისია (NICE NG115; GOLD 2024).
ზოგიერთ ქვეყანაში ფლუტიკაზონის ფუროატი ნაზალური სპრეი ასევე გამოიყენება არაალერგიული (ვაზომოტორული) რინიტის სიმპტომატური მკურნალობისთვის, თუმცა ეს ჩვენება ყველა ბაზარზე არ არის რეგისტრირებული.
მოზრდილები და 12 წლის ზემოთ მოზარდები:
ბავშვები 2-11 წლის:
მოზრდილები და 12 წლის ზემოთ მოზარდები:
ბავშვები 5-11 წლის:
მოზრდილები:
თირკმლის ფუნქციის დარღვევა: დოზის კორექცია არ არის საჭირო, რადგან პრეპარატი თირკმლებით მინიმალურად გამოიყოფა (EMA SmPC).
ღვიძლის ფუნქციის დარღვევა: მსუბუქი და ზომიერი ჰეპატიკური უკმარისობისას დოზის კორექცია არ არის საჭირო. მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას გამოყენება სიფრთხილეს მოითხოვს, რადგან შესაძლებელია სისტემური ექსპოზიციის მატება (BNF 87).
ხანდაზმული პაციენტები (≥65 წ.): დოზის კორექცია არ არის საჭირო.
ინტრანაზალური გამოყენებისას ფლუტიკაზონის ფუროატის აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა შეადგენს 0.50%-ს. საინჰალაციო გზით ფილტვებიდან აბსორბცია უფრო მნიშვნელოვანია — პლაზმური ბიოშეღწევადობა მიღწევს 15.2%-ს. გადაყლაპული ნაწილის ორალური ბიოშეღწევადობა უაღრესად დაბალია (1.26%) გამოხატული პირველი გავლის ჰეპატიკური მეტაბოლიზმის გამო. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაციის (Cmax) მიღწევის დრო (Tmax) ინტრანაზალური გამოყენებისას შეადგენს 1-2 საათს (EMA SmPC).
პრეპარატი ხასიათდება განაწილების დიდი მოცულობით (Vd ≈ 608 ლ), რაც მიუთითებს ქსოვილებში ფართო განაწილებაზე. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება მაღალია — >99.6%.
ფლუტიკაზონის ფუროატი მეტაბოლიზდება ძირითადად ღვიძლში ციტოქრომ P450 3A4 (CYP3A4) ფერმენტის მეშვეობით. ძირითადი მეტაბოლიტია 17β-კარბოქსილის მჟავა (GW694301X), რომელიც მხოლოდ მინიმალური ფარმაკოლოგიური აქტივობის მატარებელია (in vitro GR-ისადმი აფინობა ≤0.1% მშობელ მოლეკულასთან შედარებით).
ელიმინაცია ხორციელდება ძირითადად განავლის გზით (≥90%), ხოლო შარდით გამოყოფა მინიმალურია (<2%). ელიმინაციის ნახევრად დაშლის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 24 საათს ინტრანაზალური გამოყენებისას და 15.1 საათს საინჰალაციო გზით, რაც ამართლებს დღეში ერთხელ დოზირების რეჟიმს (EMA SmPC; BNF 87).
ყველაზე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებაა ძლიერ CYP3A4 ინჰიბიტორებთან, რომლებიც მნიშვნელოვნად ზრდიან ფლუტიკაზონის ფუროატის სისტემურ ექსპოზიციას:
სხვა კორტიკოსტეროიდებთან (ინტრანაზალური, საინჰალაციო, ორალური ან საინექციო) ერთდროული გამოყენებისას იზრდება კუმულაციური სისტემური კორტიკოსტეროიდული ეფექტისა და თირკმელზედა ჯირკვლის სუპრესიის რისკი (EMA SmPC).
კობიცისტატ-შემცველი ანტირეტროვირუსული რეჟიმები (მაგ., ელვიტეგრავირი/კობიცისტატი) ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორული აქტივობის გამო არ არის რეკომენდებული ფლუტიკაზონის ფუროატთან ერთად.
ფლუტიკაზონის ფუროატი არ ახდენს კლინიკურად მნიშვნელოვან ინდუქციას ან ინჰიბიციას სხვა CYP ფერმენტებზე, რაც ზღუდავს ურთიერთქმედების სპექტრს CYP3A4 გზით მეტაბოლიზებად პრეპარატებთან (EMA SmPC).
ფლუტიკაზონის ფუროატი ორსულობის პერიოდში გამოყენების შესახებ ადამიანებზე ჩატარებული ადექვატური და კარგად კონტროლირებადი კვლევები შეზღუდულია. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა რეპროდუქციული ტოქსიკურობა მაღალი სისტემური ექსპოზიციისას (FDA ყოფილი კატეგორია C).
NICE-ისა და BTS/SIGN-ის გაიდლაინებით, საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდებით ასთმის მკურნალობის გაგრძელება ორსულობის პერიოდში რეკომენდებულია, რადგან უკონტროლო ასთმის რისკები (ჰიპოქსია, პრეეკლამფსია, დღენაკლულობა) აჭარბებს საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდების პოტენციურ რისკებს. ინტრანაზალური ფორმა ორსულობისას გამოიყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს (BNF 87).
უცნობია, გამოიყოფა თუ არა ფლუტიკაზონის ფუროატი დედის რძეში ადამიანებში, თუმცა ცხოველებში ნაჩვენებია გამოყოფა რძით. ტოპიკური (ინტრანაზალური/საინჰალაციო) გამოყენებისას სისტემური ექსპოზიცია ძალზე დაბალია, ამიტომ ძუძუთი კვებისას გამოყენება, როგორც წესი, მისაღებია სარგებლის/რისკის შეფასების საფუძველზე (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ფლუტიკაზონის ფუროატი ხელმისაწვდომია რამდენიმე სავაჭრო დასახელებით:
პრეპარატების ხელმისაწვდომობა შეიძლება განსხვავდებოდეს; რეკომენდებულია ინფორმაციის დაზუსტება ადგილობრივ აფთიაქებში.
ორივე ფლუტიკაზონის წარმოებულია, მაგრამ ქიმიურად განსხვავდება ეთერის ჯგუფით. ფლუტიკაზონის ფუროატი ხასიათდება გლუკოკორტიკოიდურ რეცეპტორისადმი უფრო მაღალი აფინობით, უფრო ხანგრძლივი ქსოვილოვანი რეტენციით და 24-საათიანი მოქმედებით, რაც დღეში ერთხელ მიღების საშუალებას იძლევა. ფლუტიკაზონის პროპიონატი (მაგ., Flixonase, Flixotide) ჩვეულებრივ მოითხოვს დღეში ორჯერ გამოყენებას. ფუროატის ფორმა ხელმისაწვდომია Ellipta მშრალი ფხვნილის საინჰალაციო მოწყობილობით, რაც გამოყენებას ამარტივებს (EMA SmPC).
პირველი ეფექტი შეიძლება აღინიშნოს 8-24 საათში გამოყენების დაწყებიდან, მაგრამ მაქსიმალური თერაპიული ეფექტის მისაღწევად საჭიროა რეგულარული გამოყენება რამდენიმე დღის (ჩვეულებრივ 3-4 დღის) განმავლობაში. მნიშვნელოვანია პაციენტის ინფორმირება, რომ პრეპარატი არ არის „საჭიროებისამებრ" გამოსაყენებელი — ეფექტურობისთვის აუცილებელია ყოველდღიური რეგულარული გამოყენება (BNF 87).
დიახ, ინტრანაზალური ფორმა (ავამისი) დამტკიცებულია 2 წლის ზემოთ ბავშვებში ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ. საინჰალაციო ფორმა ვილანტეროლთან კომბინაციაში გამოიყენება 5 ან 12 წლის ზემოთ (დამოკიდებულია ქვეყნისა და კონკრეტული პროდუქტის რეგისტრაციაზე). ბავშვებში ხანგრძლივი გამოყენებისას აუცილებელია სიმაღლის რეგულარული მონიტორინგი, რადგან საინჰალაციო კორტიკოსტეროიდებმა შეიძლება შეანელოს ხაზობრივი ზრდა (NICE NG80).
ფლუტიკაზონის ფუროატი მართლაც კორტიკოსტეროიდია, მაგრამ ტოპიკური (ადგილობრივი) გამოყენებისას — ცხვირში ან ფილტვებში — სისხლში მისი შეწოვა მინიმალურია. ამიტომ რეკომენდებული დოზებით ხანგრძლივი გამოყენება, როგორც წესი, უსაფრთხოა და მნიშვნელოვნად განსხვავდება სისტემური (ტაბლეტების ან საინექციო) კორტიკოსტეროიდებისგან. მიუხედავად ამისა, ხანგრძლივი თერაპიისას მიზანშეწონილია პერიოდული შეფასება სამკურნალო ექიმის მიერ (BNF 87; GINA 2024).
გამოტოვებული დოზის შემთხვევაში მიიღეთ იგი რაც შეიძლება მალე, თუ შემდეგი დოზის მიღების დრო არ მოახლოვდა. არ გაორმაგოთ დოზა გამოტოვებულის კომპენსაციის მიზნით. ერთი დოზის გამოტოვება, როგორც წესი, მნიშვნელოვნად არ მოქმედებს საერთო თერაპიულ ეფექტზე, თუმცა რეგულარული გამოყენება კრიტიკულია ოპტიმალური შედეგისთვის.
დიახ, სეზონური ალერგიული რინიტის სამართავად რეკომენდებულია ფლუტიკაზონის ფუროატის ნაზალური სპრეის გამოყენების დაწყება მოსალოდნელი ალერგენის ექსპოზიციამდე 1-2 კვირით ადრე, რადგან მაქსიმალური ანთების საწინააღმდეგო ეფექტის მისაღწევად საჭიროა გარკვეული დრო. ეს სტრატეგია უზრუნველყოფს სიმპტომების უკეთეს კონტროლს მთელი სეზონის განმავლობაში (BNF 87).