Egilok · INN
ეგილოკი(მეტოპროლოლი) (Egilok) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
მეტოპროლოლი (ეგილოკი — ბრენდული სახელწოდება) არის კარდიოსელექციური β₁-ადრენობლოკატორი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება არტერიული ჰიპერტენზიის, სტენოკარდიის, გულის უკმარისობის და არითმიების სამკურნალოდ. პრეპარატი ამცირებს გულისცემის სიხშირეს, სისტოლურ და დიასტოლურ არტერიულ წნევას, მიოკარდიუმის ჟანგბადზე მოთხოვნილებას. მეტოპროლოლი ხელმისაწვდომია ორი მარილის სახით — ტარტრატი (ჩვეულებრივი გამოთავისუფლება) და სუქცინატი (გახანგრძლივებული მოქმედება). ეგილოკი (Egis Pharmaceuticals) საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ ანტიჰიპერტენზიულ პრეპარატს წარმოადგენს. პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List).
მეტოპროლოლი (INN: Metoprolol) მიეკუთვნება β₁-სელექციურ ადრენობლოკატორების ჯგუფს (ATC კოდი: C07AB02). პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1969 წელს შვედურ ფარმაცევტულ კომპანია Hässle-ში (შემდგომში AstraZeneca). კლინიკურ პრაქტიკაში მეტოპროლოლი 1978 წლიდან გამოიყენება და დღეისათვის მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ დანიშნულ კარდიოვასკულურ პრეპარატს წარმოადგენს (BNF 87).
ფარმაკოლოგიურად მეტოპროლოლი II თაობის (კარდიოსელექციური) β-ბლოკატორია, რომელსაც არ გააჩნია შინაგანი სიმპათომიმეტიკური აქტივობა (ISA) და ნაწილობრივი მემბრანა-სტაბილიზაციური თვისებები აქვს მხოლოდ მაღალ დოზებში. პროპრანოლოლისგან განსხვავებით, მეტოპროლოლი თერაპიულ დოზებში უპირატესად β₁-რეცეპტორებზე მოქმედებს, რაც ამცირებს ბრონქოსპაზმისა და პერიფერიული ვაზოკონსტრიქციის რისკს (EMA SmPC).
ეგილოკი (Egilok) წარმოებულია უნგრული კომპანია Egis Pharmaceuticals-ის მიერ და საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ხელმისაწვდომია ტაბლეტების სახით სხვადასხვა დოზირებით. პრეპარატი მოიცავს მეტოპროლოლის ტარტრატს (ჩვეულებრივი გამოთავისუფლების ფორმა) და მეტოპროლოლის სუქცინატს (გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმა — Egilok Retard).
მეტოპროლოლი კლასიფიცირდება როგორც ლიპოფილური β-ბლოკატორი, რაც განაპირობებს მის კარგ შეწოვას კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან და ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში შეღწევის უნარს. ეს თვისება განასხვავებს მას ატენოლოლისა და ბისოპროლოლისგან, რომლებიც ჰიდროფილური თვისებებით ხასიათდებიან.
მეტოპროლოლის მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება β₁-ადრენერგული რეცეპტორების კონკურენტულ, შექცევად ბლოკადას. β₁-ადრენორეცეპტორები უპირატესად ლოკალიზებულია მიოკარდიუმში, სინოატრიულ და ატრიოვენტრიკულურ კვანძებში, ასევე იუქსტაგლომერულურ აპარატში (BNF 87).
გულზე მოქმედება: მეტოპროლოლი ბლოკავს კატექოლამინების (ადრენალინი, ნორადრენალინი) მოქმედებას გულის β₁-რეცეპტორებზე, რის შედეგადაც:
ანტიჰიპერტენზიული მექანიზმი: არტერიული წნევის შემცირება მეტოპროლოლით რამდენიმე მექანიზმითაა განპირობებული:
ანტიანგინალური მექანიზმი: მეტოპროლოლი ამცირებს მიოკარდიუმის ჟანგბადზე მოთხოვნილებას გულისცემის სიხშირისა და არტერიული წნევის (ე.წ. ორმაგი ნამრავლის — rate-pressure product) შემცირების გზით. ამასთან, დიასტოლის ხანგრძლივობის ზრდა აუმჯობესებს სუბენდოკარდიულ პერფუზიას.
ანტიარითმიული მექანიზმი: მეტოპროლოლი II კლასის ანტიარითმიულ პრეპარატს (Vaughan-Williams კლასიფიკაცია) წარმოადგენს. იგი ახანგრძლივებს სინოატრიული და ატრიოვენტრიკულური კვანძების რეფრაქტერულ პერიოდს, ამცირებს ექტოპიური კერების ავტომატიზმს და ანელებს გამტარობას.
გულის უკმარისობაში: გულის ქრონიკული უკმარისობის დროს მეტოპროლოლის სუქცინატი (CR/XL) ამცირებს ნეიროჰორმონალურ აქტივაციას, ხელს უწყობს პარკუჭების რემოდელინგის შესუსტებას და აუმჯობესებს გადარჩენადობას (MERIT-HF კვლევა).
β₁-სელექციურობა: თერაპიულ დოზებში მეტოპროლოლი დაახლოებით 75-ჯერ მეტ აფინურობას ავლენს β₁-რეცეპტორებისადმი β₂-რეცეპტორებთან შედარებით. თუმცა მაღალ დოზებში სელექციურობა იკარგება და შესაძლებელია β₂-რეცეპტორების ბლოკადაც.
მეტოპროლოლი (ეგილოკი) გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
არტერიული ჰიპერტენზიის ხანგრძლივი მკურნალობა, როგორც მონოთერაპია, ასევე სხვა ანტიჰიპერტენზიულ საშუალებებთან (დიურეტიკები, კალციუმის არხების ბლოკატორები, ACE ინჰიბიტორები) კომბინაციით. NICE-ის რეკომენდაციით, β-ბლოკატორები ჰიპერტენზიის მკურნალობის მეოთხე საფეხურის პრეპარატებია, თუმცა ახალგაზრდა პაციენტებში ან სიმპათიკური ჰიპერაქტივობის ნიშნებისას უფრო ადრეულ ეტაპზეც ინიშნება (NICE NG136).
სტაბილური სტენოკარდიის სიმპტომური მკურნალობა — შეტევების სიხშირისა და ინტენსივობის შემცირება, ვარჯიშისადმი ტოლერანტობის გაზრდა (BNF 87).
გულის ქრონიკული უკმარისობის მკურნალობა — მეტოპროლოლის სუქცინატი (გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმა) ჩვენებულია სტაბილური NYHA II-IV კლასის გულის უკმარისობის დროს, სტანდარტულ თერაპიასთან (ACE ინჰიბიტორები, დიურეტიკები) ერთად. MERIT-HF კვლევამ აჩვენა სიკვდილიანობის 34%-ით შემცირება (ESC Guidelines 2021).
სუპრავენტრიკულური ტაქიარითმიების მკურნალობა, მათ შორის წინაგულთა ფიბრილაცია/ფლატერი — პარკუჭთა პასუხის სიხშირის კონტროლი.
მწვავე მიოკარდიუმის ინფარქტის შემდგომ მეორადი პროფილაქტიკა — სიკვდილიანობის შემცირება, განსაკუთრებით ადრეული ჩარევისას. ასევე ინფარქტის მწვავე ფაზაში ინტრავენური გამოყენება ტაქიკარდიისა და ტკივილის შემცირებისათვის (EMA SmPC).
შაკიკის პროფილაქტიკა — შეტევების სიხშირისა და ინტენსივობის შემცირება (BNF 87).
თირეოტოქსიკოზის სიმპტომური მკურნალობა — ტაქიკარდიის, ტრემორის და სხვა ადრენერგული სიმპტომების კონტროლი ანტითირეოიდულ თერაპიასთან ერთად.
ჰიპერკინეტიკური გულის სინდრომი, სიტუაციური შფოთვით გამოწვეული ტაქიკარდია.
ეგილოკის ტაბლეტები მიიღება ჭამის დროს ან ჭამის შემდეგ, რაც აუმჯობესებს ბიოშეღწევადობას. ტაბლეტი არ უნდა დაიღეჭოს (განსაკუთრებით გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმა).
შეწოვა: მეტოპროლოლი პერორალურად მიღებისას სწრაფად და თითქმის სრულად (≥95%) შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. თუმცა ღვიძლში პირველი გავლის ინტენსიური ეფექტის გამო აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა დაახლოებით 50%-ს შეადგენს (40-70%, CYP2D6 გენოტიპზე დამოკიდებულებით). საკვებთან ერთად მიღებისას ბიოშეღწევადობა 30-40%-ით იზრდება (EMA SmPC).
განაწილება: განაწილების მოცულობა — 3.2-5.6 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — დაახლოებით 12%, რაც დაბალი მაჩვენებელია β-ბლოკატორებს შორის. მეტოპროლოლი, როგორც ლიპოფილური ნაერთი, კარგად აღწევს ჰემატო-ენცეფალურ ბარიერში, რაც ხსნის ცენტრალური ნერვული სისტემის გვერდით ეფექტებს.
მეტაბოლიზმი: ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში, ძირითადად CYP2D6 ფერმენტის მეშვეობით. სამი ძირითადი მეტაბოლიტიდან არცერთი არ ფლობს კლინიკურად მნიშვნელოვან β-ბლოკირებულ აქტივობას. CYP2D6 პოლიმორფიზმი მნიშვნელოვნად მოქმედებს ფარმაკოკინეტიკაზე — „ნელი მეტაბოლიზატორების" (პოპულაციის 7-10%) სისხლში მეტოპროლოლის კონცენტრაცია შეიძლება 3-5-ჯერ აღემატებოდეს „სწრაფი მეტაბოლიზატორების" შესაბამის მაჩვენებელს.
ექსკრეცია: 95%-ზე მეტი თირკმლით გამოიყოფა, აქედან 5%-ზე ნაკლები — უცვლელი სახით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½) ტარტრატისათვის — 3-7 საათი, სუქცინატის (CR/XL) ფორმისათვის ეფექტური T½ — დაახლოებით 12 საათი. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Tmax) ტარტრატისათვის — 1-2 საათი, სუქცინატისათვის — 4-5 საათი.
მნიშვნელოვანია: მეტოპროლოლის მოულოდნელმა მოხსნამ შეიძლება გამოიწვიოს „რიბაუნდის" სინდრომი — ტაქიკარდია, ჰიპერტენზიული კრიზი, სტენოკარდიის გამწვავება, მიოკარდიუმის ინფარქტი. პრეპარატის მოხსნა უნდა მოხდეს თანდათანობით, 1-2 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
კალციუმის არხების ბლოკატორები (ვერაპამილი, დილტიაზემი): ერთდროული გამოყენება მძიმე ბრადიკარდიას, AV-ბლოკადას, ჰიპოტენზიას და გულის უკმარისობას იწვევს. ვერაპამილის ინტრავენური შეყვანა მეტოპროლოლის ფონზე კატეგორიულად უკუნაჩვენებია (BNF 87).
ანტიარითმიული პრეპარატები: ამიოდარონი, დიგოქსინი, პროკაინამიდი — ბრადიკარდიისა და AV-ბლოკადის რისკის ზრდა.
კლონიდინი: მეტოპროლოლთან ერთდროული მოხსნისას შესაძლებელია ჰიპერტენზიული კრიზი; ჯერ β-ბლოკატორი უნდა მოიხსნას, შემდეგ — კლონიდინი.
ინსულინი და პერორალური ჰიპოგლიკემიური საშუალებები: მეტოპროლოლი ახანგრძლივებს და მასკირებს ჰიპოგლიკემიის სიმპტომებს.
CYP2D6 ინჰიბიტორები: ფლუოქსეტინი, პაროქსეტინი, ბუპროპიონი, ქინიდინი, ტერბინაფინი — მნიშვნელოვნად ზრდიან მეტოპროლოლის პლაზმურ კონცენტრაციას (2-5-ჯერ), რაც ბრადიკარდიისა და ჰიპოტენზიის რისკს ზრდის (EMA SmPC).
რიფამპიცინი: CYP ფერმენტების ინდუქციით ამცირებს მეტოპროლოლის კონცენტრაციას.
NSAIDs (არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები): ინდომეტაცინი და სხვა NSAIDs ამცირებენ ანტიჰიპერტენზიულ ეფექტს.
საერთო ანესთეზიის საშუალებები: მეტოპროლოლი აძლიერებს საანესთეზიო პრეპარატების კარდიოდეპრესიულ ეფექტს. ქირურგიის წინ ანესთეზიოლოგს უნდა ეცნობოს β-ბლოკატორის მიღების შესახებ (BNF 87).
ადრენალინი (ეპინეფრინი): β-ბლოკატორის ფონზე ადრენალინის შეყვანამ შეიძლება პარადოქსულ ჰიპერტენზიას გამოიწვიოს (α-რეცეპტორების არაოპოზიციური სტიმულაცია).
მეტოპროლოლი ორსულობის FDA კატეგორიით C-ს მიეკუთვნება (2015 წლამდე კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში აღინიშნა ნაყოფის ზრდის შეფერხება და ბრადიკარდია. ადამიანებში β-ბლოკატორებთან ასოცირდება: ნაყოფის ინტრაუტერული ზრდის შეფერხება (IUGR), ნეონატალური ბრადიკარდია და ჰიპოგლიკემია.
მიუხედავად ამისა, ჰიპერტენზიის და გარკვეული კარდიოვასკულური მდგომარეობების დროს მეტოპროლოლი ორსულობაში გამოიყენება, როდესაც სარგებელი აჭარბებს რისკს. BNF და NICE რეკომენდაციით, ლაბეტალოლი ორსულობის დროს უპირატეს β-ბლოკატორს წარმოადგენს. მშობიარობის წინ პრეპარატის მიღება საჭიროებს ახალშობილის 24-48 საათის მონიტორინგს (NICE NG133).
მეტოპროლოლი გამოიყოფა დედის რძეში, თუმცა თერაპიულ დოზებში ჩვილისათვის მიღებული რაოდენობა მცირეა (დედის დოზის <3%). BNF-ის მიხედვით, სიფრთხილით შეიძლება გამოყენება ძუძუთი კვებისას, ჩვილის მონიტორინგის პირობით (ბრადიკარდია, ჰიპოტენზია) (BNF 87).
საქართველოში მეტოპროლოლის შემცველი ძირითადი ბრენდებია:
ეგილოკი საქართველოში ხელმისაწვდომი ფასითა და ფართო დოზირების დიაპაზონით გამოირჩევა, რაც მას ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ β-ბლოკატორად აქცევს ქართულ კარდიოლოგიურ პრაქტიკაში.
ეგილოკი (მეტოპროლოლის ტარტრატი) ჩვეულებრივ ინიშნება დღეში 2-3-ჯერ, რადგან ტარტრატის ფორმის ნახევარგამოყოფის პერიოდი 3-7 საათია. გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმები (მაგ., ბეტალოკ ზოკი — მეტოპროლოლის სუქცინატი) მიიღება დღეში ერთხელ. მიღების სქემას ექიმი ინდივიდუალურად ადგენს მდგომარეობისა და პასუხის მიხედვით (BNF 87).
არა, ეგილოკის უეცარი შეწყვეტა კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. მოულოდნელმა მოხსნამ შეიძლება გამოიწვიოს „მოხსნის სინდრომი" — გულისცემის გახშირება, არტერიული წნევის მკვეთრი მომატება, სტენოკარდიის გამწვავება და, იშვიათ შემთხვევებში, მიოკარდიუმის ინფარქტიც კი. დოზა თანდათანობით, 1-2 კვირის განმავლობაში უნდა შემცირდეს ექიმის მეთვალყურეობით (EMA SmPC).
β-ბლოკატორები, მათ შორის მეტოპროლოლი, შეიძლება ასოცირდებოდეს ერექტილურ დისფუნქციასთან და ლიბიდოს დაქვეითებასთან, თუმცა ეს ეფექტი უფრო ხშირია არასელექციური β-ბლოკატორების (პროპრანოლოლი) შემთხვევაში. თუ ასეთი პრობლემა აღინიშნება, ექიმმა შეიძლება განიხილოს ალტერნატიული პრეპარატის (ნებივოლოლი, ACE ინჰიბიტორი) დანიშვნა (BNF 87).
ბრონქული ასთმა მეტოპროლოლის შეფარდებითი უკუჩვენებაა. მიუხედავად იმისა, რომ მეტოპროლოლი β₁-სელექციურია, მაღალ დოზებში სელექციურობა იკარგება და შესაძლებელია ბრონქოსპაზმის პროვოცირება. ასთმის დროს β-ბლოკატორების გამოყენება მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში, კარდიოლოგისა და პულმონოლოგის ერთობლივი გადაწყვეტილებით შეიძლება (NICE NG80).
ეგილოკი შეიცავს მეტოპროლოლის ტარტრატს (მოკლე მოქმედების ფორმა, დღეში 2-3-ჯერ მიღება), ხოლო ბეტალოკ ზოკი — მეტოპროლოლის სუქცინატს (გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმა, დღეში ერთხელ მიღება). გულის ქრონიკული უკმარისობისათვის მხოლოდ სუქცინატის ფორმა (ბეტალოკ ზოკი) არის კლინიკურ კვლევებით დადასტურებული და რეკომენდებული (MERIT-HF). ტარტრატი უპირატესად ჰიპერტენზიისა და სტენოკარდიისათვის გამოიყენება.
ეგილოკისა და ალკოჰოლის ერთდროული მიღება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი აძლიერებს მეტოპროლოლის ჰიპოტენზიულ ეფექტს, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს თავბრუსხვევა, ორთოსტაზული ჰიპოტენზია და გულის რითმის დარღვევა. მცირე რაოდენობით ალკოჰოლის შემთხვევითი მიღება, როგორც წესი, სერიოზულ პრობლემას არ იწვევს, მაგრამ რეგულარული ან ჭარბი ალკოჰოლის მოხმარება უნდა აიცილოთ (EMA SmPC).