colecalciferolum · INN
colecalciferolum (colecalciferolum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
კოლეკალციფეროლი (ვიტამინი D3) არის ცხიმში ხსნადი ვიტამინი, რომელიც წარმოადგენს D ვიტამინის ფიზიოლოგიურ ფორმას. იგი სინთეზდება კანში ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედებით, ასევე მიიღება საკვებიდან და დანამატებიდან. ორგანიზმში კოლეკალციფეროლი გარდაიქმნება აქტიურ მეტაბოლიტად — კალციტრიოლად (1,25-დიჰიდროქსივიტამინი D3), რომელიც მონაწილეობს კალციუმისა და ფოსფორის ჰომეოსტაზში, ძვლის მეტაბოლიზმში, იმუნურ პასუხსა და უჯრედული დიფერენცირების რეგულირებაში. გამოიყენება D ვიტამინის დეფიციტის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, რაქიტის, ოსტეომალაციისა და ოსტეოპოროზის სამკურნალოდ. ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით — წვეთები, კაფსულები, ტაბლეტები. საქართველოში ფართოდ გავრცელებულია აქვადეტრიმი, დეტრივიტი და სხვა ბრენდები (BNF 87).
კოლეკალციფეროლი (Colecalciferol, Cholecalciferol) — ვიტამინი D3 — არის სეკოსტეროიდული ჰორმონის წინამორბედი, რომელიც მიეკუთვნება ცხიმში ხსნადი ვიტამინების ჯგუფს. საერთაშორისო არაპატენტური სახელწოდებით (INN) ცნობილია როგორც colecalciferolum. იგი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List, 2023).
ვიტამინი D-ს ისტორია მე-20 საუკუნის დასაწყისს უკავშირდება. 1922 წელს ედვარდ მელანბიმ რაქიტის კვლევისას გამოავლინა ცხიმში ხსნადი ფაქტორი, რომელმაც მოგვიანებით „ვიტამინი D" სახელი მიიღო. 1936 წელს ადოლფ ვინდაუსმა დაადგინა კოლეკალციფეროლის ქიმიური სტრუქტურა. მას შემდეგ D3 ვიტამინი გახდა რაქიტის პროფილაქტიკისა და მკურნალობის ქვაკუთხედი.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით კოლეკალციფეროლი მიეკუთვნება ვიტამინებისა და მინერალების ჯგუფს (ATC კოდი: A11CC05). თავისთავად ის პროჰორმონია — ბიოლოგიურად არააქტიური ნაერთი, რომელიც ორგანიზმში ორეტაპიანი ჰიდროქსილირების შედეგად გარდაიქმნება აქტიურ ჰორმონად — კალციტრიოლად.
ბუნებრივ პირობებში D3 სინთეზირდება კანის ეპიდერმისში, სადაც ულტრაიისფერი B სხივების (UVB, ტალღის სიგრძე 290–315 ნმ) ზემოქმედებით 7-დეჰიდროქოლესტეროლი გარდაიქმნება პრევიტამინ D3-ად, რომელიც თერმულად იზომერიზდება კოლეკალციფეროლად. საკვები წყაროებიდან D3 გვხვდება ცხიმიან თევზში, კვერცხის გულში, ღვიძლის ცხიმში, ხოლო D2 (ერგოკალციფეროლი) — სოკოებსა და მცენარეულ პროდუქტებში (BNF 87, EMA SmPC).
კოლეკალციფეროლი წარმოადგენს პროჰორმონს, რომლის ბიოლოგიური აქტივობა განპირობებულია მისი აქტიური მეტაბოლიტით — 1,25-დიჰიდროქსივიტამინი D3-ით (კალციტრიოლით). მოქმედების მექანიზმის გასაგებად აუცილებელია ბიოტრანსფორმაციის ორი ძირითადი ეტაპის განხილვა.
პირველი ეტაპი — ღვიძლისმიერი ჰიდროქსილირება: ორგანიზმში შეწოვის ან კანში სინთეზის შემდეგ კოლეკალციფეროლი ღვიძლში გარდაიქმნება 25-ჰიდროქსივიტამინ D3-ად (კალციდიოლი, 25(OH)D3) ფერმენტ CYP2R1-ის (25-ჰიდროქსილაზა) მოქმედებით. კალციდიოლი არის D ვიტამინის ძირითადი ცირკულირებადი ფორმა და სწორედ მისი კონცენტრაცია სისხლის შრატში გამოიყენება D ვიტამინის სტატუსის შეფასებისთვის.
მეორე ეტაპი — თირკმლისმიერი ჰიდროქსილირება: კალციდიოლი თირკმელებში ფერმენტ CYP27B1-ის (1α-ჰიდროქსილაზა) მეშვეობით გარდაიქმნება 1,25-დიჰიდროქსივიტამინ D3-ად (კალციტრიოლი). ეს პროცესი მჭიდროდ რეგულირდება პარათჰორმონით (PTH), კალციუმისა და ფოსფორის დონით, ასევე ფიბრობლასტების ზრდის ფაქტორ 23-ით (FGF-23).
რეცეპტორული მოქმედება: კალციტრიოლი ბმულობს ვიტამინ D რეცეპტორს (VDR) — ბირთვულ რეცეპტორს, რომელიც მიეკუთვნება სტეროიდული/თიროიდული ჰორმონების რეცეპტორთა ზესაოჯახს. VDR-კალციტრიოლის კომპლექსი ჰეტეროდიმერს ქმნის რეტინოიდ X რეცეპტორთან (RXR) და ბმულობს სპეციფიკურ დნმ-ის თანმიმდევრობებს — ვიტამინ D საპასუხო ელემენტებს (VDRE), რითაც არეგულირებს სამიზნე გენების ტრანსკრიფციას.
ძირითადი ფიზიოლოგიური ეფექტები:
კოლეკალციფეროლი გამოიყენება მრავალფეროვანი კლინიკური მდგომარეობის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის:
ვიტამინი D3 არის პირველი არჩევანის პრეპარატი D ვიტამინის დეფიციტისა (25(OH)D < 25 ნმოლ/ლ) და არასაკმარისობის (25–50 ნმოლ/ლ) სამკურნალოდ. რეკომენდებულია ყველა ასაკობრივი ჯგუფისთვის, განსაკუთრებით რისკ-ჯგუფების პაციენტებისთვის: ხანდაზმულები, ორსულები, მუქი კანის მქონე პირები, ინსტიტუციონალიზებული ადამიანები (NICE CKS, 2024).
ბავშვებში რაქიტის და მოზრდილებში ოსტეომალაციის მკურნალობისთვის კოლეკალციფეროლი გამოიყენება მაღალი დოზებით მონაცემების მიხედვით, რასაც თან ახლავს კალციუმის ადეკვატური მიწოდება.
ოსტეოპოროზის კომპლექსური მართვის ნაწილია კალციუმთან ერთად D ვიტამინის დანამატის მიღება, განსაკუთრებით პოსტმენოპაუზურ ქალებში და ხანდაზმულ მამაკაცებში. NICE NG223 რეკომენდაციის თანახმად, ოსტეოპოროზის სამკურნალო ანტირეზორბციული თერაპიის (ბისფოსფონატები) ფონზე აუცილებელია D ვიტამინისა და კალციუმის ადეკვატური მიღება (NICE NG223).
WHO და NICE რეკომენდაციით, ყველა ჩვილს დაბადებიდან უნდა მიეცეს D ვიტამინის დანამატი — 400 სე/დღეში (10 მკგ/დღეში) — განსაკუთრებით ბუნებრივი კვების შემთხვევაში (WHO Model List, NICE PH56).
ქრონიკული ჰიპოპარათირეოზის დროს კოლეკალციფეროლი გამოიყენება (ან უპირატესობა ენიჭება აქტიურ ფორმებს — ალფაკალციდოლი, კალციტრიოლი), კალციუმის დონის შესანარჩუნებლად.
სულ უფრო მეტი მტკიცებულება გროვდება D ვიტამინის როლზე აუტოიმუნური დაავადებების, რესპირატორული ინფექციების, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების და ზოგიერთი სიმსივნური პათოლოგიის რისკის შემცირებაში, თუმცა ამ ჩვენებებით რუტინული დანიშვნა ჯერ არ არის დადასტურებული ძლიერი მტკიცებულებებით (EMA SmPC).
კოლეკალციფეროლის დოზირება დამოკიდებულია ჩვენებაზე, ასაკზე, საწყის 25(OH)D დონეზე და თანმხლებ პათოლოგიებზე.
| ასაკობრივი ჯგუფი | რეკომენდებული დოზა | |---|---| | ჩვილები (0–12 თვე) | 400 სე (10 მკგ) დღეში | | ბავშვები (1–18 წელი) | 400–600 სე (10–15 მკგ) დღეში | | მოზრდილები (18–70 წელი) | 600–800 სე (15–20 მკგ) დღეში | | ხანდაზმულები (>70 წელი) | 800–1000 სე (20–25 მკგ) დღეში | | ორსულები და მეძუძური ქალები | 600–800 სე (15–20 მკგ) დღეში |
მოზრდილებში დეფიციტის მკურნალობისას გამოიყენება დატვირთვის სქემა:
თირკმლის ქრონიკული დაავადების (CKD) მე-3–5 სტადიაზე კოლეკალციფეროლი კვლავ გამოიყენება დეფიციტის კორექციისთვის, თუმცა აქტიური ფორმები (ალფაკალციდოლი, კალციტრიოლი) უპირატესია CKD-MBD (მინერალურ-ძვლოვანი დარღვევები) მართვისას. დოზის კორექცია საჭირო არ არის, მაგრამ მონიტორინგი აუცილებელია (KDIGO 2017).
მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობისას 25-ჰიდროქსილირების პროცესი შეიძლება დარღვეულ იქნას, ამიტომ საჭიროა 25(OH)D დონის მონიტორინგი და შესაძლოა უპირატესობა მიენიჭოს კალციდიოლს ან აქტიურ ფორმებს (BNF 87).
შეწოვა (აბსორბცია): კოლეკალციფეროლი ორალური მიღებისას შეიწოვება წვრილ ნაწლავში, ძირითადად ჯეჯუნუმსა და ილეუმში, ნაღვლის მჟავების თანაობისას. შეწოვა ხდება ცხიმებთან ერთად მიცელების საშუალებით, რის გამოც ბიოშეღწევადობა მნიშვნელოვნად იზრდება ცხიმოვან საკვებთან ერთად მიღებისას. მალაბსორბციის სინდრომების (ცელიაკია, კრონის დაავადება, მუკოვისციდოზი) დროს შეწოვა მკვეთრად მცირდება.
განაწილება: კოლეკალციფეროლი და მისი მეტაბოლიტები სისხლში ტრანსპორტირდება D ვიტამინის შემაკავშირებელ ცილასთან (DBP — vitamin D-binding protein) ბმულ მდგომარეობაში (~85–90%), ასევე ალბუმინთან (~10–15%). კოლეკალციფეროლი ლიპოფილურია და აკუმულირდება ცხიმოვან ქსოვილსა და კუნთებში, რაც განაპირობებს მის ხანგრძლივ ნახევარგამოყოფის პერიოდს.
მეტაბოლიზმი: ღვიძლში CYP2R1 ფერმენტით ხდება 25-ჰიდროქსილირება (კალციდიოლის წარმოქმნა). თირკმელებში CYP27B1-ით — 1α-ჰიდროქსილირება (კალციტრიოლის წარმოქმნა). CYP24A1 პასუხისმგებელია ინაქტივაციაზე — 24-ჰიდროქსილირების გზით.
ექსკრეცია: D ვიტამინის მეტაბოლიტები ძირითადად ნაღველით გამოიყოფა ფეკალურად. მცირე ნაწილი — თირკმელებით. კოლეკალციფეროლის ნახევარგამოყოფის პერიოდი სისხლში დაახლოებით 2–3 დღეა, ხოლო კალციდიოლის (25(OH)D) — 15–25 დღე, რაც კლინიკურად უფრო მნიშვნელოვანია. კალციტრიოლის ნახევარგამოყოფის პერიოდი მხოლოდ 4–6 საათია (EMA SmPC).
პიკური კონცენტრაცია: ორალური მიღების შემდეგ სისხლში პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 4–12 საათში.
კოლეკალციფეროლი რეკომენდებული დოზებით მიღებისას ზოგადად კარგად ატანადია. გვერდითი ეფექტები ძირითადად დაკავშირებულია დოზის გადაჭარბებასთან და ჰიპერკალცემიასთან.
რეკომენდებული პროფილაქტიკური დოზებით — გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ აღინიშნება.
ჰიპერვიტამინოზი D და ჰიპერკალცემია — ხანგრძლივი ჭარბი დოზით (>10,000 სე/დღეში მოზრდილებში) მიღებისას შეიძლება განვითარდეს:
ალერგიული რეაქციები: ძალიან იშვიათად — ურტიკარია, ანგიონევროზული შეშუპება.
მაღალი დოზებით მკურნალობისას რეკომენდებულია:
ტოქსიკურობის რისკი მინიმალურია, თუ 25(OH)D დონე <375 ნმოლ/ლ (150 ნგ/მლ). უსაფრთხო ზედა ზღვარად მიჩნეულია 4,000 სე/დღეში მოზრდილებისთვის (Institute of Medicine), თუმცა ზოგიერთი ექსპერტული ორგანიზაცია უფრო მაღალ დოზებსაც უსაფრთხოდ მიიჩნევს (EMA SmPC, BNF 87).
კოლეკალციფეროლს აქვს კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებები რამდენიმე წამლის ჯგუფთან:
კოლეკალციფეროლი რეკომენდებული დოზებით უსაფრთხოა ორსულობის პერიოდში. D ვიტამინის ადეკვატური მიღება ორსულობისას აუცილებელია ნაყოფის ძვლოვანი სისტემის ნორმალური განვითარებისთვის, ნეონატალური ჰიპოკალცემიის, რაქიტისა და ოსტეომალაციის პრევენციისთვის.
კოლეკალციფეროლი გადადის დედის რძეში. რეკომენდებული დოზებით მიღებისას უსაფრთხოა ლაქტაციის პერიოდში. მეძუძური ქალებისთვის რეკომენდებულია 600–800 სე/დღეში. თუმცა დედის სტანდარტული დოზა არ უზრუნველყოფს ჩვილის ადეკვატურ მომარაგებას, ამიტომ ჩვილებს ცალკე D ვიტამინის დანამატი ესაჭიროებათ (BNF 87, EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე კოლეკალციფეროლი ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდით:
ფორმების მრავალფეროვნება საშუალებას იძლევა ინდივიდუალური შერჩევა — ჩვილებისთვის წვეთები, მოზრდილებისთვის კაფსულები ან ტაბლეტები (BNF 87).
D ვიტამინის სტატუსი ფასდება 25(OH)D (კალციდიოლის) კონცენტრაციით სისხლის შრატში. დეფიციტად მიიჩნევა <25 ნმოლ/ლ (<10 ნგ/მლ), არასაკმარისობად — 25–50 ნმოლ/ლ (10–20 ნგ/მლ), ადეკვატურად — 50–125 ნმოლ/ლ (20–50 ნგ/მლ). ოპტიმალურ დიაპაზონად ხშირად მიიჩნევა 75–125 ნმოლ/ლ (30–50 ნგ/მლ), თუმცა ეს დებატის საგანია. >375 ნმოლ/ლ (>150 ნგ/მლ) ტოქსიკურობის რისკს ატარებს (NICE CKS).
პროფილაქტიკური დოზებით (400–800 სე/დღეში) D ვიტამინის ხანგრძლივი, უვადო მიღება უსაფრთხოა. მაღალი დატვირთვის დოზებით (50,000 სე/კვირაში) მკურნალობა ჩვეულებრივ 6–12 კვირას გრძელდება, რის შემდეგაც გადასვლა ხდება შემანარჩუნებელ დოზაზე. მკურნალობის პერიოდში რეკომენდებულია 25(OH)D დონის პერიოდული კონტროლი (BNF 87).
დიახ, თუმცა ეს იშვიათია. ტოქსიკურობა ჩვეულებრივ ვითარდება 10,000 სე/დღეზე მეტი დოზის ხანგრძლივი მიღებისას. სიმპტომებია: გულისრევა, ღებინება, სისუსტე, პოლიურია, ჰიპერკალცემია. მზის სინათლით D ვიტამინის ტოქსიკური რაოდენობის მიღება შეუძლებელია, რადგან კანში რეგულირების მექანიზმი ფუნქციონირებს. ტოქსიკურობის შემთხვევაში ტარდება ჰიდრატაცია, ლუპის დიურეტიკები, ზოგჯერ — გლუკოკორტიკოიდები (EMA SmPC).
D2 (ერგოკალციფეროლი) მცენარეული წარმოშობისაა, D3 (კოლეკალციფეროლი) — ცხოველური ან სინთეზური. D3 უფრო ეფექტიანად ამაღლებს 25(OH)D დონეს სისხლში და აქვს უფრო ხანგრძლივი მოქმედება. ამიტომ უმრავლესობა კლინიკური სახელმძღვანელოების D3-ს ანიჭებს უპირატესობას. D2 კვლავ გამოიყენება ვეგანებისთვის (ცხოველური წარმოშობის D3-ის ალტერნატივად), თუმცა ხელმისაწვდომია ლიქენიდან მიღებული D3-ც (NICE CKS).
კოლეკალციფეროლი ცხიმში ხსნადი ვიტამინია, ამიტომ ბიოშეღწევადობა მაქსიმალურია ცხიმოვან საკვებთან ერთად მიღებისას. უპირატესი ყოველდღიური დოზის მიღება საუზმესთან ან სადილთან ერთად, ცხიმის შემცველ საკვებთან კომბინაციაში. მიღების დროს (დილა/საღამო) კლინიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავება არ აქვს, მთავარია რეგულარობა.
საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობის გათვალისწინებით (41–43° ჩრდილოეთ განედი), ზაფხულში ადეკვატური მზის ექსპოზიციისას D ვიტამინის კანისმიერი სინთეზი შეიძლება საკმარისი იყოს. თუმცა მუქი კანის ტიპის, მზისგან დამცავი საშუალებების გამოყენების ან შენობაში ყოფნის შემთხვევაში დანამატის მიღება მიზანშეწონილია მთელი წლის განმავლობაში. რისკ-ჯგუფების პირებისთვის (ხანდაზმულები, ორსულები) ყოველწლიური დანამატი რეკომენდებულია (NICE PH56).