Cefalexin · INN
ცეფალექსინი (Cefalexin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ცეფალექსინი (Cefalexin) არის პირველი თაობის ცეფალოსპორინული ანტიბიოტიკი, რომელიც გამოიყენება პერორალურად ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ. პრეპარატი ეფექტურია გრამდადებითი მიკროორგანიზმების — კერძოდ, Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes და Streptococcus pneumoniae — წინააღმდეგ, ასევე ზოგიერთი გრამუარყოფითი ბაქტერიის მიმართ (Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae). ძირითადი ჩვენებებია: კანისა და რბილი ქსოვილების ინფექციები, შარდგამომყოფი სისტემის ინფექციები, ზედა სასუნთქი გზების ინფექციები (ფარინგიტი, ტონზილიტი), შუა ყურის ანთება და ძვლის ინფექციები. ცეფალექსინი ბაქტერიციდული მოქმედების მქონე პრეპარატია, რომელიც აინჰიბირებს ბაქტერიული უჯრედის კედლის სინთეზს პენიცილინშემაკავშირებელ ცილებთან (PBP) შეკავშირების გზით. კარგად შეიწოვება საჭმლის მომნელებელი ტრაქტიდან და უპირატესად თირკმელებით გამოიყოფა უცვლელი სახით (BNF 87).
ცეფალექსინი წარმოადგენს პირველი თაობის ცეფალოსპორინულ ანტიბიოტიკს, რომელიც მიეკუთვნება ბეტა-ლაქტამური ანტიბიოტიკების ფართო ჯგუფს. იგი 1967 წელს შეიქმნა Eli Lilly კომპანიაში და 1969 წელს დამტკიცდა FDA-ს მიერ კლინიკური გამოყენებისთვის. ცეფალექსინი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური და უსაფრთხო ანტიბიოტიკი (WHO Model List).
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით ცეფალექსინი მიეკუთვნება ცეფალოსპორინების პირველ თაობას, რომელიც ხასიათდება ძლიერი აქტივობით გრამდადებითი ბაქტერიების მიმართ და შედარებით შეზღუდული აქტივობით გრამუარყოფითი მიკროორგანიზმების წინააღმდეგ. მეორე, მესამე და მეოთხე თაობის ცეფალოსპორინებისგან განსხვავებით, ცეფალექსინს უფრო ვიწრო მოქმედების სპექტრი აქვს, მაგრამ გამოირჩევა უსაფრთხოების კარგი პროფილით და პერორალური ბიოშეღწევადობის მაღალი მაჩვენებლით.
ქიმიური თვალსაზრისით ცეფალექსინი 7-ამინოცეფალოსპორანის მჟავას ნახევრადსინთეზური წარმოებულია. მისი მოლეკულური ფორმულაა C₁₆H₁₇N₃O₄S, ხოლო მოლეკულური მასა — 347.39 გ/მოლ. პრეპარატი ხელმისაწვდომია კაფსულების, ტაბლეტებისა და პერორალური სუსპენზიის სახით, რაც მას განსაკუთრებით მოხერხებულს ხდის ამბულატორიულ პრაქტიკაში, მათ შორის პედიატრიაში.
ცეფალექსინი ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად დანიშნულ ანტიბიოტიკად პირველადი ჯანდაცვის დონეზე. მისი მოქმედება დროზე დამოკიდებულია (time-dependent killing), რაც ნიშნავს, რომ ანტიბაქტერიული ეფექტურობა კორელირებს იმ დროის ხანგრძლივობასთან, რომლის განმავლობაშიც პლაზმაში კონცენტრაცია აღემატება მინიმალურ ინჰიბიტორულ კონცენტრაციას (MIC) (EMA SmPC).
ცეფალექსინი ბაქტერიციდული მოქმედების ანტიბიოტიკია, რომლის ეფექტიც რეალიზდება ბაქტერიული უჯრედის კედლის სინთეზის დარღვევის გზით. მოქმედების მექანიზმი საერთოა ყველა ბეტა-ლაქტამური ანტიბიოტიკისთვის, თუმცა სპეციფიკურ სამიზნეებზე აფინობა განსხვავებულია.
პენიცილინშემაკავშირებელი ცილები (PBP). ცეფალექსინი კოვალენტურად უკავშირდება ბაქტერიული უჯრედის ციტოპლაზმური მემბრანის ზედაპირზე ლოკალიზებულ პენიცილინშემაკავშირებელ ცილებს (PBPs), განსაკუთრებით PBP-1 და PBP-3. ეს ცილები ტრანსპეპტიდაზებისა და კარბოქსიპეპტიდაზების ფუნქციას ასრულებენ და მონაწილეობენ პეპტიდოგლიკანის — ბაქტერიული უჯრედის კედლის ძირითადი სტრუქტურული კომპონენტის — სინთეზის ბოლო ეტაპებში.
პეპტიდოგლიკანის სინთეზის დარღვევა. პეპტიდოგლიკანის ბიოსინთეზის ბოლო ეტაპი მოიცავს D-ალანილ-D-ალანინის ტრანსპეპტიდაციას, რომელიც უზრუნველყოფს პეპტიდოგლიკანის ჯვარედინი ბმების ფორმირებას. ცეფალექსინი, რომელიც სტრუქტურულად მიმსგავსებულია D-ალანილ-D-ალანინის ტერმინალურ დიპეპტიდს, კონკურენტულად იკავებს ტრანსპეპტიდაზის აქტიურ ცენტრს და შეუქცევადად აინჰიბირებს მას. შედეგად, ხდება უჯრედის კედლის მთლიანობის დარღვევა (EMA SmPC).
აუტოლიზური სისტემის გააქტიურება. პეპტიდოგლიკანის სინთეზის ინჰიბირების პარალელურად ხდება ბაქტერიული აუტოლიზინების (მურეინჰიდროლაზების) გააქტიურება. ამ ფერმენტებს ნორმალურ პირობებში ინჰიბირებს უჯრედის კედელი; მისი დაზიანების შემთხვევაში ისინი იწყებენ არსებული პეპტიდოგლიკანის დეგრადაციას, რაც ოსმოსური ლიზისით ბაქტერიის სიკვდილს იწვევს.
მოქმედების სპექტრი. ცეფალექსინი ეფექტურია შემდეგი მიკროორგანიზმების მიმართ:
პრეპარატი არაეფექტურია MRSA-ს, Pseudomonas aeruginosa-ს, Enterococcus სახეობების, ანაერობული ბაქტერიებისა და ატიპიური პათოგენების მიმართ. ცეფალექსინი ნაწილობრივ მდგრადია ზოგიერთი სტაფილოკოკური ბეტა-ლაქტამაზის მიმართ, თუმცა გაფართოებული სპექტრის ბეტა-ლაქტამაზები (ESBL) ანინაცილებენ მას (BNF 87).
ცეფალექსინი გამოიყენება მრავალი ბაქტერიული ინფექციის სამკურნალოდ, რომლებიც გამოწვეულია პრეპარატისადმი მგრძნობიარე მიკროორგანიზმებით.
ცეფალექსინი პირველი რიგის არჩევანის პრეპარატია არაკომპლიცირებული ცელულიტის და იმპეტიგოს მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით როდესაც გამომწვევი S. aureus (MSSA) ან S. pyogenes არის. ასევე ეფექტურია ფოლიკულიტის, ფურუნკულოზისა და ინფიცირებული ჭრილობების შემთხვევებში (NICE CG74).
პრეპარატი გამოიყენება არაკომპლიცირებული ქვედა შარდსაწვეთი ტრაქტის ინფექციის (ცისტიტის) სამკურნალოდ, განსაკუთრებით ორსულ ქალებში, სადაც მრავალი სხვა ანტიბიოტიკი უკუნაჩვენებია. ასიმპტომური ბაქტერიურიის მკურნალობისთვისაც გამოიყენება ორსულობის პერიოდში (NICE NG109).
ცეფალექსინი ნაჩვენებია ბაქტერიული ფარინგიტის და ტონზილიტის მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით A ჯგუფის ბეტა-ჰემოლიზური სტრეპტოკოკით (GAS) გამოწვეული შემთხვევებისას. IDSA გაიდლაინების თანახმად, ცეფალექსინი ალტერნატიული პრეპარატია პენიცილინის ალერგიის მქონე პაციენტებში (არაანაფილაქსიური ტიპი).
ოტიტის მედიას მკურნალობისთვის ცეფალექსინი მეორე რიგის არჩევანს წარმოადგენს, როცა ამოქსიცილინზე პასუხი არასაკმარისია ან პენიცილინის მიმართ არაანაფილაქსიური ტიპის ჰიპერმგრძნობელობაა (BNF 87).
ცეფალექსინი გამოიყენება ოსტეომიელიტის პერორალური step-down თერაპიისთვის, ინტრავენური ანტიბიოტიკოთერაპიის შემდეგ, როცა გამომწვევია MSSA.
პრეპარატი გამოიყენება ოდონტოგენური ინფექციების მკურნალობისთვის, ასევე ინფექციური ენდოკარდიტის პროფილაქტიკისთვის სტომატოლოგიური პროცედურების წინ, პენიცილინალერგიული პაციენტებში (AHA გაიდლაინები).
ცეფალექსინი ნაჩვენებია რეციდიული შარდგამომყოფი სისტემის ინფექციების პროფილაქტიკისთვის დაბალ დოზებში ხანგრძლივი კურსით (EMA SmPC).
| ჩვენება | დოზა | მიღების სიხშირე | კურსის ხანგრძლივობა | |---------|------|------------------|---------------------| | კანის/რბილი ქსოვილის ინფექცია | 250–500 მგ | ყოველ 6 საათში | 7–14 დღე | | არაკომპლიცირებული ცისტიტი | 500 მგ | ყოველ 12 საათში | 3–7 დღე | | ფარინგიტი/ტონზილიტი | 500 მგ | ყოველ 12 საათში | 10 დღე | | ოსტეომიელიტი (step-down) | 500–1000 მგ | ყოველ 6 საათში | 4–6 კვირა | | ენდოკარდიტის პროფილაქტიკა | 2 გ | ერთჯერადად, პროცედურამდე 1 სთ-ით ადრე | — | | UTI პროფილაქტიკა | 125–250 მგ | ღამით | 3–6 თვე |
მაქსიმალური დღიური დოზა მოზრდილებში — 4 გ (BNF 87).
პედიატრიული დოზირება ტარდება სხეულის წონის მიხედვით:
სუსპენზიის სახით ხელმისაწვდომია 125 მგ/5 მლ და 250 მგ/5 მლ კონცენტრაციით (EMA SmPC).
ვინაიდან ცეფალექსინი უპირატესად თირკმელებით გამოიყოფა, საჭიროა დოზის კორექცია:
ცეფალექსინი მინიმალურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში, ამიტომ ჰეპატოპათიის დროს დოზის კორექცია, როგორც წესი, არ არის საჭირო (BNF 87).
აბსორბცია. ცეფალექსინი სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. პერორალური ბიოშეღწევადობა აღემატება 90%-ს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა მიღებიდან დაახლოებით 1 საათში. 500 მგ დოზის პერორალური მიღების შემდეგ Cmax შეადგენს დაახლოებით 18–20 მკგ/მლ-ს. საკვები ანელებს შეწოვის სიჩქარეს, მაგრამ არ ამცირებს საერთო ბიოშეღწევადობას (EMA SmPC).
განაწილება. ცეფალექსინი ფართოდ ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებსა და სითხეებში, მათ შორის ძვლებში, რბილ ქსოვილებში, ფილტვებში, ღვიძლში, თირკმელებში და შუა ყურის ექსუდატში. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება დაბალია — დაახლოებით 10–15%. განაწილების მოცულობა (Vd) შეადგენს 0.25–0.35 ლ/კგ-ს. პრეპარატი ცუდად აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს (BNF 87).
მეტაბოლიზმი. ცეფალექსინი პრაქტიკულად არ მეტაბოლიზდება ორგანიზმში. მცირე ნაწილი (<5%) განიცდის დეაცეტილაციას, მაგრამ მეტაბოლიტებს კლინიკური მნიშვნელობა არ აქვთ.
ექსკრეცია. პრეპარატის 80–100% გამოიყოფა უცვლელი სახით შარდით, ძირითადად გლომერულური ფილტრაციისა და მილაკოვანი სეკრეციის გზით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) ნორმალური თირკმლის ფუნქციის მქონე მოზრდილებში შეადგენს დაახლოებით 0.5–1.2 საათს. თირკმლის უკმარისობის დროს t½ შეიძლება გახანგრძლივდეს 20–40 საათამდე. პრეპარატი დიალიზირებადია (EMA SmPC).
ცეფალექსინი ზოგადად კარგად ატანადი პრეპარატია, თუმცა სხვადასხვა სიხშირით შეიძლება აღინიშნოს არასასურველი რეაქციები.
პაციენტებს უნდა ეცნობოთ, რომ ნებისმიერი სერიოზული რეაქციის — სუნთქვის გაძნელების, სახის შეშუპების, მძიმე დიარეის ან კანის მძიმე რეაქციების — შემთხვევაში დაუყოვნებლივ მიმართონ ექიმს (BNF 87).
მეტფორმინი. ცეფალექსინი აინჰიბირებს თირკმლის ორგანული კატიონის ტრანსპორტერებს (OCT, MATE), რაც ზრდის მეტფორმინის პლაზმურ კონცენტრაციას და ლაქტატაციდოზის რისკს. საჭიროა მონიტორინგი.
პრობენეციდი. ამცირებს ცეფალექსინის მილაკოვან სეკრეციას, რაც ზრდის პრეპარატის პლაზმურ კონცენტრაციას და ახანგრძლივებს ნახევარგამოყოფის პერიოდს. ეს ურთიერთქმედება შეიძლება თერაპიულად იქნას გამოყენებული (BNF 87).
ვარფარინი და სხვა ანტიკოაგულანტები. ცეფალექსინმა შეიძლება გააძლიეროს ანტიკოაგულანტური ეფექტი და გაზარდოს INR. საჭიროა INR-ის მონიტორინგი ერთდროული გამოყენებისას.
პერორალური კონტრაცეპტივები. თეორიულად, ანტიბიოტიკებმა შეიძლება შეამცირონ ესტროგენების ენტეროჰეპატური რეცირკულაცია ნაწლავის მიკროფლორაზე ზემოქმედების გზით, თუმცა ცეფალექსინის შემთხვევაში ამის კლინიკური მტკიცებულება სუსტია. მიუხედავად ამისა, პაციენტებს შეიძლება ურჩიონ დამატებითი ბარიერული კონტრაცეფცია.
ლაბორატორიული ანალიზებზე ზეგავლენა. ცეფალექსინმა შეიძლება ცრუ-დადებითი შედეგი გამოიწვიოს შარდში გლუკოზის განსაზღვრისას (კუპრის რედუქციის მეთოდი) და პირდაპირი კუმბსის ტესტისას (EMA SmPC).
ამინოგლიკოზიდები. თეორიული ნეფროტოქსიკურობის რისკის ზრდა ერთდროული გამოყენებისას, თუმცა ცეფალექსინის ნეფროტოქსიკურობა დაბალია.
ცეფალექსინი FDA-ს ყოფილი კლასიფიკაციით მიეკუთვნებოდა B კატეგორიას — ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა ფეტალური რისკი ვერ გამოავლინა, ხოლო ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა. მიუხედავად ამისა, ცეფალექსინი ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ანტიბიოტიკად ორსულობის პერიოდში. ეპიდემიოლოგიური კვლევებით ტერატოგენული ეფექტი არ დადასტურებულა. EMA და BNF რეკომენდაციებით, ცეფალექსინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ორსულობის ნებისმიერ ტრიმესტრში, თუ კლინიკური ჩვენება არსებობს (BNF 87).
ცეფალექსინი მცირე რაოდენობით გადადის დედის რძეში. რძეში კონცენტრაცია მცირეა და ჩვილისთვის საშიშ დოზას არ აღწევს. თუმცა, ჩვილს შეიძლება აღენიშნოს ნაწლავის მიკროფლორის დარღვევა (დიარეა, კანდიდოზი). ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატის გამოყენება ზოგადად მისაღებად ითვლება, მაგრამ ჩვილის მონიტორინგი რეკომენდებულია (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ცეფალექსინი ხელმისაწვდომია შემდეგი სახით:
ცეფალექსინი წარმოდგენილია როგორც კაფსულების (250 მგ და 500 მგ), ასევე პერორალური სუსპენზიის (125 მგ/5 მლ და 250 მგ/5 მლ) სახით. პრეპარატი ხელმისაწვდომია რეცეპტით და მიეკუთვნება ფასის ხელმისაწვდომი კატეგორიის მედიკამენტებს. ქვეყანაში შემოტანილი ბრენდები შეიძლება განსხვავდებოდეს მწარმოებლის მიხედვით — ზუსტი ინფორმაციისთვის გადაამოწმეთ pharma-wiki.ge მონაცემთა ბაზა (WHO Model List).
დიახ, ცეფალექსინი შეიძლება მიღებულ იქნას როგორც ჭამამდე, ისე საკვებთან ერთად. საკვები შეიძლება ოდნავ დააყოვნებს შეწოვას, მაგრამ არ ამცირებს საერთო ბიოშეღწევადობას. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის გვერდითი ეფექტების შესამცირებლად რეკომენდებულია საკვებთან ერთად მიღება.
მკურნალობის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია ინფექციის ტიპზე: არაკომპლიცირებული ცისტიტისთვის — 3–7 დღე, კანის ინფექციებისთვის — 7–14 დღე, სტრეპტოკოკური ფარინგიტისთვის — 10 დღე. მნიშვნელოვანია კურსის სრულად დასრულება, თუნდაც სიმპტომები ადრე გაქრეს, ანტიბიოტიკორეზისტენტობის განვითარების თავიდან ასაცილებლად.
ეს დამოკიდებულია ალერგიული რეაქციის ტიპზე. თუ ანამნეზში გქონდათ მხოლოდ მსუბუქი გამონაყარი პენიცილინზე, ცეფალექსინის მიღება ზოგადად უსაფრთხოდ ითვლება (ჯვარედინი ალერგიის რისკი 1–2%). თუმცა, თუ გადატანილი გაქვთ ანაფილაქსია ან სხვა მძიმე ალერგიული რეაქცია პენიცილინზე, ცეფალექსინი უკუნაჩვენებია (BNF 87).
ორივე ეფექტური ანტიბიოტიკია, მაგრამ განსხვავებული მოქმედების სპექტრით. ამოქსიცილინი პირველი რიგის არჩევანია ზედა სასუნთქი გზების ინფექციებისა და ოტიტის მედიას დროს. ცეფალექსინს ხშირად ანიჭებენ უპირატესობას კანის ინფექციების დროს, რადგან ის უფრო მდგრადია სტაფილოკოკური ბეტა-ლაქტამაზების მიმართ. არჩევანი დამოკიდებულია კონკრეტულ ჩვენებაზე და მგრძნობელობის ტესტის შედეგებზე.
ცეფალექსინს, ზოგიერთი სხვა ცეფალოსპორინისგან (მაგ., ცეფოტეტანი, ცეფოპერაზონი) განსხვავებით, არ აქვს დისულფირამის მსგავსი რეაქცია ალკოჰოლთან. თუმცა, ინფექციური დაავადების დროს ალკოჰოლის მოხმარება არ არის რეკომენდებული, რადგან ის ასუსტებს იმუნურ სისტემას და ართულებს გამოჯანმრთელების პროცესს.
დიახ, ცეფალექსინმა შეიძლება გამოიწვიოს ცრუ-დადებითი შედეგი შარდში გლუკოზის განსაზღვრისას, თუ გამოიყენება კუპრის რედუქციის მეთოდი (Clinitest). გლუკოზოქსიდაზური მეთოდი (Clinistix, Diastix) ამ ინტერფერენციას არ განიცდის. ასევე შეიძლება მიიღოთ ცრუ-დადებითი პირდაპირი კუმბსის ტესტი (EMA SmPC).