bromhexine · INN
bromhexine (bromhexine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბრომჰექსინი (Bromhexine) — მუკოლიზური (ნახველის გამათხელებელი) პრეპარატია, რომელიც გამოიყენება სასუნთქი გზების დაავადებებისას ბლანტი ნახველის გათხელებისა და ევაკუაციის გაადვილების მიზნით. იგი წარმოადგენს ვაზიცინის სინთეზურ ანალოგს — ალკალოიდს, რომელიც მიღებულია ინდური მცენარე Adhatoda vasica-დან. პრეპარატი მოქმედებს ბრონქული ჯირკვლების სეკრეტორულ უჯრედებზე, ასტიმულირებს სურფაქტანტის წარმოქმნას და ამცირებს ნახველის სიბლანტეს. ბრომჰექსინი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, სიროფისა და საინჰალაციო ხსნარის სახით. იგი კარგად აიტანება პაციენტების უმრავლესობის მიერ, გვერდითი ეფექტები იშვიათია. საქართველოში ფართოდ გამოიყენება როგორც მონოთერაპიის სახით, ისე კომბინირებულ პრეპარატებში (BNF 87, WHO Model List).
ბრომჰექსინი (INN: Bromhexine) არის მუკოლიზური საშუალება, რომელიც მიეკუთვნება ექსპექტორანტებისა და მუკოლიზიკების ფარმაკოთერაპიულ ჯგუფს (ATC კოდი: R05CB02). ქიმიურად იგი წარმოადგენს N-ციკლოჰექსილ-N-მეთილ-(2-ამინო-3,5-დიბრომბენზილ)ამინის ჰიდროქლორიდს.
ბრომჰექსინი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1963 წელს გერმანულ ფარმაცევტულ კომპანია Boehringer Ingelheim-ის მიერ. მისი შექმნის საფუძველს წარმოადგენდა ვაზიცინი — ბუნებრივი ალკალოიდი, რომელიც მოპოვებულია ინდური მცენარე Adhatoda vasica-დან (იგივე Justicia adhatoda). ეს მცენარე ათასწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა აიურვედულ მედიცინაში სასუნთქი გზების დაავადებების სამკურნალოდ. 1966 წლიდან პრეპარატი დაინერგა კლინიკურ პრაქტიკაში და სწრაფად გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული მუკოლიზური საშუალება მსოფლიოში.
ბრომჰექსინი ორგანიზმში ნაწილობრივ მეტაბოლიზდება და გარდაიქმნება ამბროქსოლად (აქტიური მეტაბოლიტი), რომელსაც დამოუკიდებლად აქვს მუკოლიზური მოქმედება და ცალკე პრეპარატის სახითაც გამოიყენება. WHO-ს არსებითი მედიკამენტების მოდელურ ჩამონათვალში (WHO Model List) ბრომჰექსინი შესულია როგორც ნახველის გამათხელებელი საშუალება.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, ბრომჰექსინი მიეკუთვნება სეკრეტოლიზიკებს — პრეპარატებს, რომლებიც ცვლიან ბრონქული სეკრეტის ფიზიკო-ქიმიურ თვისებებს და ამცირებენ მის სიბლანტეს, რაც აადვილებს ნახველის გამოყოფას (ექსპექტორაციას).
ბრომჰექსინის მუკოლიზური მოქმედება განპირობებულია რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული მექანიზმით, რომლებიც კომპლექსურად მოქმედებენ ბრონქული სეკრეტის რეოლოგიური თვისებების გაუმჯობესებაზე.
ბრომჰექსინი ააქტივებს ლიზოსომურ ენზიმებს ბრონქული ეპითელიუმის ბოქალა უჯრედებში (goblet cells) და სეროზულ ჯირკვლებში. ეს ენზიმები ჰიდროლიზებენ მუკოპოლისაქარიდულ ბოჭკოებს — ნახველის სტრუქტურულ საფუძველს შემადგენელ მაღალმოლეკულურ გლიკოპროტეინებს (მუცინებს). შედეგად ხდება მუცინის მოლეკულებს შორის დისულფიდური ხიდების რღვევა, რაც იწვევს ნახველის სიბლანტის (ვისკოზურობის) მნიშვნელოვან შემცირებას (EMA SmPC).
ბრომჰექსინისა და მისი აქტიური მეტაბოლიტის — ამბროქსოლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოქმედებაა ფილტვის სურფაქტანტის (ზედაპირულ-აქტიური ნივთიერების) წარმოქმნის სტიმულაცია. სურფაქტანტი სინთეზდება II ტიპის ალვეოლური პნევმოციტების მიერ და ამცირებს ალვეოლების ზედაპირულ დაჭიმულობას. ბრომჰექსინი ზრდის ფოსფოლიპიდების (ძირითადად დიპალმიტოილფოსფატიდილქოლინის) სინთეზსა და სეკრეციას ამ უჯრედებში. სურფაქტანტის გაზრდილი წარმოქმნა ხელს უწყობს ნახველის ტრანსპორტირებას ბრონქებიდან ზემოთ და აადვილებს მის გამოხველებას.
ბრომჰექსინი ხელს უწყობს მუკოცილიარული ტრანსპორტის სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესებას. ეს მიიღწევა ორი გზით:
კლინიკურად მნიშვნელოვანი თვისებაა ბრომჰექსინის უნარი, გაზარდოს გარკვეული ანტიბიოტიკების (ამოქსიცილინი, ერითრომიცინი, ცეფალოსპორინები) კონცენტრაცია ბრონქულ სეკრეტში. ეს ეფექტი განპირობებულია ნახველის ბლანტ-ელასტიური თვისებების ცვლილებით და გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში სასუნთქი გზების ინფექციების კომბინირებულ მკურნალობაში (BNF 87).
ბრომჰექსინი ინიშნება სასუნთქი გზების მწვავე და ქრონიკული დაავადებებისას, რომლებიც თან ახლავს ბლანტი, ძნელად გამოსაყოფი ნახველის წარმოქმნას.
ბრომჰექსინი ასევე გამოიყენება:
ბრომჰექსინი ხშირად ინიშნება კომბინირებულ თერაპიაში ანტიბიოტიკებთან ერთად, რადგან აძლიერებს მათ ეფექტს ბრონქულ სეკრეტში კონცენტრაციის გაზრდის გზით (NICE, EMA SmPC).
| ასაკობრივი ჯგუფი | დოზა | მიღების სიხშირე | |---|---|---| | 2–6 წელი | 4 მგ (½ ტაბლეტი ან 5 მლ სიროფი) | დღეში 3-ჯერ | | 6–10 წელი | 4–8 მგ | დღეში 3-ჯერ | | 10–14 წელი | 8 მგ | დღეში 3-ჯერ | | 2 წლამდე | 2 მგ სიროფის სახით | დღეში 3-ჯერ |
შენიშვნა: 2 წლამდე ასაკის ბავშვებში გამოყენება მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით (EMA SmPC).
მძიმე თირკმლის უკმარისობისას (GFR < 30 მლ/წთ) — დოზის კორექცია არ არის აუცილებელი, თუმცა რეკომენდებულია სიფრთხილის გამოჩენა და დოზებს შორის ინტერვალის გაზრდა.
მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას საჭიროა დოზის შემცირება ან მიღებებს შორის ინტერვალის გაზრდა, რადგან ბრომჰექსინი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში. მძიმე ჰეპატო-ცელულარული უკმარისობის დროს პრეპარატის გამოყენება სიფრთხილით უნდა მოხდეს (BNF 87).
სტანდარტული კურსი — 7–14 დღე. თერაპიული ეფექტი ჩვეულებრივ ვლინდება 2–5 დღეში. თუ 14 დღის შემდეგ სიმპტომები არ უმჯობესდება, საჭიროა ექიმთან კონსულტაცია.
ბრომჰექსინი პერორალური მიღების შემდეგ სწრაფად და კარგად აბსორბირდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შედარებით დაბალია — დაახლოებით 20–25%, რაც განპირობებულია ინტენსიური „პირველი გავლის" ეფექტით ღვიძლში. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა მიღებიდან 1–2 საათში (Tmax).
განაწილების მოცულობა მაღალია (Vd ≈ 7 ლ/კგ), რაც მიუთითებს ქსოვილებში ინტენსიურ განაწილებაზე. ბრომჰექსინი კარგად აღწევს ბრონქო-პულმონურ ქსოვილში, სადაც მისი კონცენტრაცია შეიძლება აღემატებოდეს პლაზმურ კონცენტრაციას. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — დაახლოებით 99%.
ბრომჰექსინი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მონაწილეობით (ძირითადად CYP3A4, CYP2C9). მთავარი აქტიური მეტაბოლიტია ამბროქსოლი (trans-4-[(2-amino-3,5-dibromobenzyl)amino]cyclohexanol), რომელიც თავისთავად გამოირჩევა მუკოლიზური აქტივობით. ბრომჰექსინი ასევე განიცდის N-დემეთილირებასა და ოქსიდაციას, წარმოქმნის არააქტიურ მეტაბოლიტებს.
პრეპარატის ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს 6–12 საათს (საშუალოდ ~6,5 საათი). ამბროქსოლის t½ უფრო გრძელია — დაახლოებით 12 საათი. გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით მეტაბოლიტების სახით (~90%), მცირე ნაწილი (~5%) — განავალთან ერთად. კუმულაცია არ აღინიშნება მრავალჯერადი მიღებისას (EMA SmPC).
ბრომჰექსინი ზოგადად კარგად აიტანება პაციენტების მიერ. გვერდითი ეფექტები იშვიათია და, როგორც წესი, მსუბუქი ხასიათისაა.
მნიშვნელოვანი ხშირი გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ აღინიშნება — პრეპარატი გამოირჩევა მაღალი უსაფრთხოების პროფილით.
პაციენტებმა, რომლებსაც ადრე აღენიშნებოდათ ალერგიული რეაქცია ბრომჰექსინზე ან ამბროქსოლზე, არ უნდა მიიღონ ეს პრეპარატი. საინჰალაციო ფორმის გამოყენებისას შეიძლება პარადოქსული ბრონქოსპაზმის განვითარება, განსაკუთრებით ბრონქული ჰიპერრეაქტიულობის მქონე პაციენტებში (BNF 87).
ბრომჰექსინის კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამლური ურთიერთქმედებების რაოდენობა შედარებით მცირეა, თუმცა არსებობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი ინტერაქცია.
ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული. ანტიტუსიკები (კოდეინი, ბუტამირატი, დექსტრომეტორფანი) თრგუნავენ ხველის რეფლექსს, ხოლო ბრომჰექსინი ზრდის ნახველის მოცულობას და ამცირებს მის სიბლანტეს. ამ პრეპარატების კომბინაცია შეიძლება გამოიწვიოს ნახველის რეტენცია (დაგროვება) ბრონქებში, რაც ზრდის ინფექციის რისკს (BNF 87).
ბრომჰექსინი ზრდის ამოქსიცილინის, ცეფალექსინის, ერითრომიცინის, ოქსიტეტრაციკლინისა და სხვა ანტიბიოტიკების კონცენტრაციას ბრონქულ სეკრეტში. ეს სინერგიული ეფექტია და კლინიკურ პრაქტიკაში გამოიყენება ბრონქოპულმონური ინფექციების მკურნალობისას.
ინფორმაცია მნიშვნელოვანი ინტერაქციების შესახებ შეზღუდულია, თუმცა ორივე ჯგუფის პრეპარატებს შეუძლიათ კუჭ-ნაწლავის ტრაქტზე ზემოქმედება, ამიტომ ერთდროულად მიღებისას რეკომენდებულია სიფრთხილე.
ანტიქოლინერგული პრეპარატები (ატროპინი, იპრატროპიუმი) ამცირებენ ბრონქულ სეკრეციას, რაც შეიძლება თეორიულად შეამციროს ბრომჰექსინის ეფექტურობა.
ბრომჰექსინისა და სხვა მუკოლიზიკების (ამბროქსოლი, აცეტილცისტეინი, კარბოცისტეინი) ერთდროული გამოყენება ჩვეულებრივ არ არის რეკომენდებული ჭარბი სეკრეციის რისკის გამო, თუმცა ზოგიერთ კომბინირებულ პრეპარატში ერთად გამოიყენება (EMA SmPC).
ბრომჰექსინი გადის პლაცენტურ ბარიერს. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ გამოავლინა ტერატოგენური ან ემბრიოტოქსიკური ეფექტი სტანდარტულ დოზებში. თუმცა ადამიანებზე ჩატარებული კონტროლირებული კვლევები არასაკმარისია. ამიტომ:
FDA კატეგორია: A (ავსტრალიის TGA კლასიფიკაციით — A; ამერიკულ კლასიფიკაციაში კატეგორია ოფიციალურად არ მინიჭებია).
ბრომჰექსინი გადადის დედის რძეში. ძუძუთი კვებისას პრეპარატის გამოყენება არ არის რეკომენდებული, ან უნდა მოხდეს მხოლოდ ექიმის მეთვალყურეობით, სარგებელი-რისკის შეფასების შემდეგ. ამბროქსოლიც (აქტიური მეტაბოლიტი) აღმოჩენილია დედის რძეში (BNF 87, EMA SmPC).
საქართველოში ბრომჰექსინი ხელმისაწვდომია რამდენიმე ბრენდული სახელწოდებით:
ასევე ხელმისაწვდომია ბრომჰექსინის შემცველი კომბინირებული პრეპარატები, მათ შორის ბროქსევინი სიროფი და ბროვენსინი, რომლებიც შეიცავენ ბრომჰექსინს სხვა აქტიურ ინგრედიენტებთან ერთად (WHO Model List).
ამბროქსოლი წარმოადგენს ბრომჰექსინის აქტიურ მეტაბოლიტს — ორგანიზმში ბრომჰექსინი ნაწილობრივ გარდაიქმნება ამბროქსოლად. ორივე მუკოლიზური საშუალებაა, თუმცა ამბროქსოლს აქვს უფრო მაღალი ბიოშეღწევადობა (70–80% vs 20–25%) და არ საჭიროებს ჰეპატურ აქტივაციას. კლინიკურად ორივე ეფექტურია, თუმცა ამბროქსოლი უფრო მეტად შესწავლილია თანამედროვე კვლევებში. ზოგიერთი ექიმი ამბროქსოლს ანიჭებს უპირატესობას მისი უკეთესი ფარმაკოკინეტიკური პროფილის გამო (BNF 87).
არა, ეს კომბინაცია არ არის რეკომენდებული. ბრომჰექსინი ახელებს ნახველს და ზრდის მის მოცულობას, ხოლო ანტიტუსიკები (მაგ., კოდეინი, ბუტამირატი) თრგუნავენ ხველის რეფლექსს. ერთდროულად მიღებისას ნახველი ვერ გამოიყოფა, გროვდება ბრონქებში და შეიძლება გამოიწვიოს სასუნთქი გზების ობსტრუქცია ან ინფექციის გაუარესება. თუ ხველა მშრალია და აწუხებს, ჯერ ანტიტუსიკი უნდა მიიღოთ, ხოლო ნახველის გამოჩენის შემდეგ გადავიდეთ მუკოლიზიკზე.
ბრომჰექსინის თერაპიული ეფექტი ჩვეულებრივ ვლინდება მიღების დაწყებიდან 2–5 დღეში. ეს განპირობებულია იმით, რომ პრეპარატი თანდათან ცვლის ბრონქული სეკრეტის შემადგენლობას და სურფაქტანტის სინთეზის სტიმულაცია დროს მოითხოვს. ერთჯერადი მიღებისას ნახველის თხელდება რამდენიმე საათში, მაგრამ სრული კლინიკური ეფექტისთვის საჭიროა რეგულარული მიღება.
2 წლამდე ასაკის ბავშვებში ბრომჰექსინის გამოყენება ზოგიერთ ქვეყანაში შეზღუდულია. EMA-ს რეკომენდაციით, ამ ასაკობრივ ჯგუფში პრეპარატი უნდა დაინიშნოს მხოლოდ ექიმის მიერ და მისი მკაცრი მეთვალყურეობით. დოზა — 2 მგ სიროფის სახით, დღეში 3-ჯერ. მშობლებმა არ უნდა გამოიყენონ პრეპარატი თვითმკურნალობის სახით ამ ასაკის ბავშვებში.
დიახ, ბრომჰექსინის მიღების პერიოდში რეკომენდებულია სითხის ადექვატური მიღება. წყალი ხელს უწყობს ნახველის დამატებით გათხელებას და ამარტივებს მის გამოყოფას. მინიმუმ 1,5–2 ლიტრი სითხე დღეში (ზრდასრულისთვის) აუმჯობესებს მუკოლიზური თერაპიის ეფექტურობას. ბავშვებში — ასაკის შესაბამისი ნორმა.
საქართველოში ბრომჰექსინის პერორალური ფორმები (ტაბლეტები, სიროფი) ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ (OTC). თუმცა საინჰალაციო და პარენტერალური ფორმები, როგორც წესი, რეცეპტითაა გასაცემი. მიუხედავად ამისა, რეკომენდებულია ექიმთან კონსულტაცია, განსაკუთრებით ბავშვებში, ორსულობისას ან თანმხლები დაავადებების არსებობისას.