betamethasone · INN
betamethasone (betamethasone) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბეტამეთაზონი (Betamethasone) არის სინთეზური ფტორირებული გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელიც გამოიყენება ანთების, ალერგიული რეაქციების, აუტოიმუნური დაავადებების და კანის პათოლოგიების სამკურნალოდ. პრეპარატი ხელმისაწვდომია მრავალ ფორმაში — ტაბლეტები, საინექციო ხსნარი, კრემი, მალამო და ლოსიონი. ბეტამეთაზონი მოქმედებს გლუკოკორტიკოიდური რეცეპტორების მეშვეობით, თრგუნავს ანთებით ციტოკინებს და იმუნურ პასუხს. იგი ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერმოქმედი კორტიკოსტეროიდია — 25-ჯერ აღემატება ჰიდროკორტიზონს ანთების საწინააღმდეგო აქტივობით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი გამოყენება ნაადრევი მშობიარობის დროს ნაყოფის ფილტვების მომწიფების სტიმულაციისთვის. პრეპარატი მოითხოვს ფრთხილ დოზირებას და მონიტორინგს სისტემური გვერდითი ეფექტების — ჰიპერგლიკემიის, ოსტეოპოროზის, თირკმელზედა ჯირკვლის სუპრესიის — რისკის გამო (BNF 87).
ბეტამეთაზონი (INN: Betamethasone) არის სინთეზური ფტორირებული გლუკოკორტიკოსტეროიდი, რომელიც მიეკუთვნება კორტიკოსტეროიდების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს. ქიმიურად იგი წარმოადგენს 9α-ფტორ-16β-მეთილპრედნიზოლონს და არის დექსამეთაზონის 16β-ეპიმერი. პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1950-იანი წლების ბოლოს და კლინიკურ პრაქტიკაში დანერგილ იქნა 1961 წელს.
ბეტამეთაზონი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List), რაც ხაზს უსვამს მის მნიშვნელობას გლობალური ჯანდაცვისთვის. იგი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა წარმოებულის სახით:
გლუკოკორტიკოიდური აქტივობის მიხედვით, ბეტამეთაზონი კლასიფიცირდება როგორც მაღალეფექტური სტეროიდი — 0,75 მგ ბეტამეთაზონი ექვივალენტურია 20 მგ ჰიდროკორტიზონისა და 5 მგ პრედნიზოლონისა. მნიშვნელოვანია, რომ ბეტამეთაზონს პრაქტიკულად არ გააჩნია მინერალოკორტიკოიდური აქტივობა, რაც განასხვავებს მას ზოგიერთი სხვა კორტიკოსტეროიდისგან და ამცირებს ნატრიუმის შეკავებისა და შეშუპების რისკს (EMA SmPC).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, ტოპიკური ფორმები (ბეტამეთაზონის ვალერატი) მიეკუთვნება III ჯგუფის (ძლიერმოქმედი) კორტიკოსტეროიდებს, ხოლო ბეტამეთაზონის დიპროპიონატი — II ჯგუფის (ძალიან ძლიერმოქმედი) კორტიკოსტეროიდებს ევროპული კლასიფიკაციის მიხედვით (BNF 87).
ბეტამეთაზონის მოქმედების მექანიზმი განპირობებულია გლუკოკორტიკოიდური რეცეპტორის (GR) აქტივაციით — ეს არის ბირთვული რეცეპტორი, რომელიც მიეკუთვნება ტრანსკრიპციული ფაქტორების სუპეროჯახს.
ბეტამეთაზონი, როგორც ლიპოფილური მოლეკულა, თავისუფლად გადის უჯრედის მემბრანას და ციტოპლაზმაში უკავშირდება გლუკოკორტიკოიდურ რეცეპტორს (GR-α). ინაქტიურ მდგომარეობაში GR ასოცირებულია სითბური შოკის ცილებთან (HSP90, HSP70) და იმუნოფილინებთან. ლიგანდის შეკავშირების შემდეგ ხდება რეცეპტორის კონფორმაციული ცვლილება, შაპერონული ცილების დისოციაცია და რეცეპტორ-ლიგანდის კომპლექსის ტრანსლოკაცია ბირთვში.
ბირთვში ბეტამეთაზონ-GR კომპლექსი მოქმედებს ორი ძირითადი მექანიზმით:
ბეტამეთაზონი აინჰიბირებს ფოსფოლიპაზა A₂-ს ლიპოკორტინ-1-ის ინდუქციის გზით, რითაც ბლოკავს არაქიდონის მჟავის გამოთავისუფლებას უჯრედულ მემბრანებიდან. შედეგად მცირდება როგორც ციკლოოქსიგენაზური (პროსტაგლანდინები, თრომბოქსანები), ისე ლიპოოქსიგენაზური (ლეიკოტრიენები) მეტაბოლიტების სინთეზი (EMA SmPC).
ბეტამეთაზონი თრგუნავს T-ლიმფოციტების პროლიფერაციას, ამცირებს ცირკულირებადი ლიმფოციტების, მონოციტების და ეოზინოფილების რაოდენობას, აინჰიბირებს მაკროფაგების მიგრაციას ანთების კერაში და ამცირებს სისხლძარღვთა გამტარობას. ტოპიკური გამოყენებისას ეს მექანიზმები განაპირობებს კანის ანთებითი პროცესების ეფექტურ კონტროლს — მცირდება ჰიპერემია, შეშუპება, ქავილი და ექსუდაცია (BNF 87).
ბეტამეთაზონის ჩვენებები დამოკიდებულია მისი გამოყენების ფორმაზე — სისტემურ ან ტოპიკურ.
ანთებითი და აუტოიმუნური მდგომარეობები:
ალერგიული მდგომარეობები:
ნაადრევი მშობიარობა: ბეტამეთაზონი (ძირითადად საინექციო ფორმა) არის პირველი რიგის პრეპარატი ანტენატალური კორტიკოსტეროიდული თერაპიისთვის ორსულობის 24-34 კვირაზე, როდესაც ნაადრევი მშობიარობის რისკი არსებობს. იგი ასტიმულირებს ნაყოფის ფილტვებში სურფაქტანტის წარმოქმნას და მნიშვნელოვნად ამცირებს ნეონატალური რესპირატორული დისტრეს-სინდრომის, ინტრავენტრიკულარული ჰემორაგიის და ნეკროზული ენტეროკოლიტის სიხშირეს (NICE NG25).
სხვა ჩვენებები:
კანის დაავადებები:
კომბინირებული ტოპიკური პრეპარატები: ბეტამეთაზონი ხშირად გამოიყენება კომბინაციაში:
ბეტამეთაზონის საინექციო ფორმა (ნატრიუმის ფოსფატი/აცეტატი) გამოიყენება ინტრაარტიკულარული ინექციისთვის ოსტეოართრიტის (/conditions/osteoartriti) და ანთებითი ართრიტის ლოკალური მკურნალობისთვის (BNF 87).
მოზრდილები:
ბავშვები:
პერორალური მიღებისას ბეტამეთაზონი სწრაფად და სრულად აბსორბირდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს 80-90%-ს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 1-2 საათში პერორალური მიღების შემდეგ. ინტრამუსკულარული ინექციისას ბეტამეთაზონის ნატრიუმის ფოსფატი სწრაფად აბსორბირდება (პიკი 30-60 წუთში), ხოლო აცეტატის ფორმა ნელა — რაც უზრუნველყოფს გახანგრძლივებულ ეფექტს.
ტოპიკური ფორმის აბსორბცია დამოკიდებულია კანის მდგომარეობაზე, ანატომიურ ლოკალიზაციაზე და ოკლუზიური სახვევის გამოყენებაზე. დაზიანებულ კანზე და სახის არეში აბსორბცია მნიშვნელოვნად მატულობს.
მოცულობა განაწილების (Vd) შეადგენს დაახლოებით 1,4 ლ/კგ. ბეტამეთაზონი 64%-ით უკავშირდება პლაზმის ცილებს — ძირითადად ალბუმინს და ნაკლებად ტრანსკორტინს (კორტიკოსტეროიდის შემაკავშირებელ გლობულინს). პრეპარატი კარგად აღწევს ქსოვილებში, მათ შორის პლაცენტის ბარიერშიც, რაც განაპირობებს მის ეფექტურობას ანტენატალურ თერაპიაში.
ბეტამეთაზონი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით, ძირითადად CYP3A4 იზოფორმით. ძირითადი მეტაბოლური გზა მოიცავს 6β-ჰიდროქსილაციას. მეტაბოლიტები ფარმაკოლოგიურად ინაქტიურია.
ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) პლაზმიდან შეადგენს 35-54 საათს, ხოლო ბიოლოგიური ნახევარგამოყოფის პერიოდი — 36-72 საათს. ეს ხანგრძლივი მოქმედება განასხვავებს ბეტამეთაზონს საშუალო ხანგრძლივობის კორტიკოსტეროიდებისგან. პრეპარატი ძირითადად გამოიყოფა თირკმლებით მეტაბოლიტების სახით (EMA SmPC).
გვერდითი ეფექტების სიხშირე და სიმძიმე დამოკიდებულია დოზაზე, მიღების ხანგრძლივობასა და მიღების გზაზე.
სისტემური გამოყენებისას:
ტოპიკური გამოყენებისას:
CYP3A4 ინჰიბიტორები:
CYP3A4 ინდუქტორები:
ბეტამეთაზონის სისტემური გამოყენება ორსულობისას მიეკუთვნება FDA-ს C კატეგორიას (ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები აჩვენებს არასასურველ ეფექტებს, ადამიანებში ადექვატური კვლევები არ არსებობს). თუმცა, ბეტამეთაზონი არის პირველი რიგის პრეპარატი ანტენატალური კორტიკოსტეროიდული თერაპიისთვის ორსულობის 24-34+6 კვირაზე, როდესაც ნაადრევი მშობიარობის რისკი არსებობს — ამ ჩვენებით მისი სარგებელი აჭარბებს რისკს (NICE NG25).
ხანგრძლივი სისტემური გამოყენება ორსულობისას შეიძლება გამოიწვიოს ნაყოფის ზრდის შეფერხება, ახალშობილის თირკმელზედა ჯირკვლის სუპრესია და ტალანის/სასის ნაპრალის რისკის მცირე მომატება (პირველი ტრიმესტრი).
ტოპიკური ფორმები ორსულობისას შეიძლება გამოყენებულ იქნას მინიმალური დოზით, მინიმალური ხანგრძლივობით, შეძლებისდაგვარად მცირე ფართობზე (EMA SmPC).
ბეტამეთაზონი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. დაბალი დოზები (≤10 მგ/დღეში პრედნიზოლონის ექვივალენტი) სავარაუდოდ უსაფრთხოა ძუძუთი კვებისას. მაღალი დოზებისას რეკომენდებულია 4 საათის ინტერვალი მიღებასა და ძუძუთი კვებას შორის. ტოპიკური ფორმების გამოყენება ძუძუს არეში არ არის რეკომენდებული (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ბეტამეთაზონი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის და ფორმის სახით:
ტოპიკური ფორმები წარმოადგენს ყველაზე გავრცელებულ პრეზენტაციას საქართველოს ბაზარზე. სისტემური ფორმების (ტაბლეტები, საინექციო) ხელმისაწვდომობა შეიძლება შეზღუდული იყოს. კონკრეტული ბრენდის არჩევისას მნიშვნელოვანია ყურადღება მიაქციოთ აქტიური ნივთიერების კონცენტრაციას და ფორმას (ვალერატი, დიპროპიონატი) (BNF 87).
ბეტამეთაზონი და დექსამეთაზონი სტრუქტურულად ძალიან მსგავსია — ორივე 9α-ფტორ-16-მეთილპრედნიზოლონის წარმოებულია, მაგრამ განსხვავდება მეთილის ჯგუფის სტერეოქიმიით (ბეტა vs ალფა). ანთების საწინააღმდეგო აქტივობით ისინი პრაქტიკულად ექვივალენტურია. ანტენატალური თერაპიისთვის ბეტამეთაზონი ტრადიციულად სასურველია, რადგან უფრო მეტ კვლევაში არის შესწავლილი ამ ჩვენებით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი ბეტამეთაზონისა ოდნავ მეტია (BNF 87).
ტოპიკური ბეტამეთაზონის (საშუალო-ძლიერმოქმედი კორტიკოსტეროიდი) გამოყენება სხეულზე რეკომენდებულია არაუმეტეს 2-4 კვირისა უწყვეტად. სახეზე და კისერზე — არაუმეტეს 5 დღისა. ბავშვებში ვადები უფრო მკაცრია. ხანგრძლივი გამოყენება იწვევს კანის ატროფიას, ტელანგიექტაზიებს, სტრიებს და სისტემურ აბსორბციას. თუ 2 კვირის შემდეგ მდგომარეობა არ უმჯობესდება, აუცილებელია ხელახალი შეფასება (NICE CKS).
არა, სისტემური ბეტამეთაზონის ხანგრძლივი (3 კვირაზე მეტი) გამოყენების შემდეგ უეცარი მოხსნა კატეგორიულად აკრძალულია. ეს შეიძლება გამოიწვიოს თირკმელზედა ჯირკვლის კრიზი (ადისონის კრიზი) — სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა, რომელიც ვლინდება ჰიპოტენზიით, ჰიპოგლიკემიით, დეჰიდრატაციითა და შოკით. დოზის შემცირება უნდა მოხდეს ეტაპობრივად, ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
დიახ, მაგრამ განსაკუთრებული სიფრთხილით. ბავშვები უფრო მგრძნობიარენი არიან სისტემური კორტიკოსტეროიდების გვერდითი ეფექტების მიმართ — ზრდის შეფერხება, თირკმელზედა ჯირკვლის სუპრესია, ოსტეოპოროზი. ტოპიკურად გამოიყენება მინიმალური ეფექტური დოზა, მინიმალური ხანგრძლივობით. ბავშვებში კანის თხელი ფენა და დიდი სხეულის ზედაპირი/წონის თანაფარდობა ზრდის სისტემური აბსორბციის რისკს. პედიატრიული დოზები უნდა განისაზღვროს ინდივიდუალურად (NICE CKS).
არჩევანი დამოკიდებულია კანის დაზიანების ტიპზე. კრემი უფრო შესაფერისია ტენიანი, ექსუდაციური, მწვავე ანთებითი პროცესებისთვის — იგი კარგად შეიწოვება და არ ტოვებს ცხიმოვან ფენას. მალამო უპირატესია მშრალი, ქრონიკული, ლიქენიფიცირებული დაზიანებებისთვის — იგი უზრუნველყოფს უკეთეს ოკლუზიას და პენეტრაციას, მაგრამ ზრდის სისტემური აბსორბციის რისკს. ლოსიონი გამოიყენება თმიანი თავის კანის დაავადებებისთვის (BNF 87).
დიახ, მაგრამ მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით და მოკლევადიანად. გენიტალური არე — განსაკუთრებით ვულვა და ინგუინალური ნაოჭები — ხასიათდება თხელი კანით და გაზრდილი აბსორბციით, რაც ზრდის ატროფიის და სისტემური ეფექტების რისკს. ფიმოზის დროს ბიჭებში ბეტამეთაზონის 0,05% კრემი გამოიყენება 4-6 კვირის კურსით კარგი ეფექტურობით. ვულვარული ლიქენ სკლეროზუსის დროს შესაძლოა საჭირო გახდეს უფრო ხანგრძლივი მკურნალობა სპეციალისტის მეთვალყურეობით (NICE CKS, BNF 87).