BETADINE · INN
BETADINE (BETADINE) ხელმისაწვდომია საქართველოში 5 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ბეტადინი (პოვიდონ-იოდი) არის ფართო სპექტრის ანტისეპტიკური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება ბაქტერიების, სოკოების, ვირუსების და სპორების წინააღმდეგ. აქტიური ნივთიერება — პოვიდონ-იოდი — წარმოადგენს იოდისა და პოლივინილპიროლიდონის (PVP) კომპლექსს, რომელიც ნელა ათავისუფლებს თავისუფალ იოდს და უზრუნველყოფს ხანგრძლივ ანტიმიკრობულ მოქმედებას. გამოიყენება ჭრილობების, დამწვრობების, ოპერაციული ველის დამუშავებისთვის, აგრეთვე ვაგინალური ინფექციების სამკურნალოდ. ხელმისაწვდომია ხსნარის, მალამოს, ვაგინალური სანთლებისა და თხევადი საპნის სახით. პრეპარატი უკუნაჩვენებია ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის მძიმე დარღვევების, იოდისადმი მომატებული მგრძნობელობის და ორსულობის მეორე-მესამე ტრიმესტრის დროს (BNF 87).
პოვიდონ-იოდი (Povidone-Iodine, INN) არის იოდოფორული ანტისეპტიკი, რომელიც მიეკუთვნება ჰალოგენშემცველი ანტისეპტიკების ჯგუფს. იგი წარმოადგენს პოლივინილპიროლიდონის (PVP) და ელემენტარული იოდის კომპლექსს, რომელიც შეიცავს 9-12% ხელმისაწვდომ იოდს. პრეპარატი შეიმუშავა H.A. Shelanski-მ და M.V. Shelanski-მ 1955 წელს, როგორც ტრადიციული იოდის ხსნარის (Lugol's solution) ნაკლოვანებების — ქსოვილებზე გამღიზიანებელი მოქმედების, ტანსაცმლის შეღებვის და არასტაბილურობის — უალტერნატივო საშუალება.
პოვიდონ-იოდი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List) როგორც არსებითი ანტისეპტიკი. პრეპარატი უზრუნველყოფს ბაქტერიციდულ, ფუნგიციდულ, ვირუციდულ, სპორიციდულ და პროტოზოიციდულ მოქმედებას. წყალხსნარში თავისუფალი იოდის კონცენტრაცია დაბალია (1-2 ppm), თუმცა სწორედ ეს უზრუნველყოფს ქსოვილებზე ნაკლებ გამღიზიანებელ ეფექტს, ხოლო PVP-ს მატრიცა მოქმედებს როგორც რეზერვუარი, რომელიც თანდათანობით ათავისუფლებს იოდს მოხმარებისას (EMA SmPC).
ფარმაკოლოგიურად პოვიდონ-იოდი ხასიათდება სწრაფი მოქმედების დაწყებით (30 წამიდან 1 წუთამდე), ფართო ანტიმიკრობული სპექტრით და რეზისტენტობის განვითარების დაბალი რისკით, რაც განასხვავებს მას ანტიბიოტიკებისგან. კლინიკური გამოყენება მოიცავს ქირურგიულ პრაქტიკას, ტრავმატოლოგიას, გინეკოლოგიას და დერმატოლოგიას.
პოვიდონ-იოდის ანტიმიკრობული მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება თავისუფალი (ელემენტარული) იოდის გამოთავისუფლებას PVP კომპლექსიდან. მოქმედების მექანიზმი მრავალმიმართულებიანია და მოიცავს რამდენიმე პათოგენეზურ გზას:
იოდის გამოთავისუფლება: წყალთან კონტაქტისას პოვიდონ-იოდის კომპლექსი წონასწორობაში იმყოფება თავისუფალ იოდთან (I₂), ჰიპოიოდიტ-იონთან (OI⁻) და იოდიდ-იონთან (I⁻). სწორედ თავისუფალი მოლეკულური იოდი (I₂) და ჰიპოიოდმჟავა (HOI) არიან ძირითადი ანტიმიკრობული აგენტები.
ოქსიდაციური დაზიანება: თავისუფალი იოდი წარმოადგენს ძლიერ ოქსიდანტს, რომელიც ოქსიდაციურად აზიანებს მიკროორგანიზმების უჯრედული მემბრანის ლიპიდებს და ცილებს. ეს იწვევს უჯრედული მემბრანის მთლიანობის დარღვევას და უჯრედის სიკვდილს (ბაქტერიციდული ეფექტი).
ცილების ინაქტივაცია: იოდი რეაგირებს ამინომჟავების — ტიროზინის, ჰისტიდინის და ცისტეინის — გვერდით ჯაჭვებთან. კერძოდ, ხდება ცილების N-H და S-H ჯგუფების იოდირება, რაც იწვევს ფერმენტების და სტრუქტურული ცილების ინაქტივაციას. ეს მექანიზმი განსაკუთრებით ეფექტურია ფერმენტების აქტიური ცენტრების მიმართ.
ნუკლეინის მჟავების დაზიანება: იოდი ურთიერთქმედებს ნუკლეოტიდებთან და იწვევს დნმ-ისა და რნმ-ის სტრუქტურულ ცვლილებებს, რაც აფერხებს მიკროორგანიზმების რეპლიკაციას.
ცხიმოვანი მჟავების დაჟანგვა: ბაქტერიული უჯრედის მემბრანის არაჯერებადი ცხიმოვანი მჟავები განიცდიან იოდირებას, რაც ცვლის მემბრანის გამტარობას და იწვევს ციტოპლაზმის შემადგენლობის გაჟონვას.
რეზისტენტობის განვითარების რისკი უკიდურესად დაბალია, რადგან პოვიდონ-იოდი ერთდროულად მოქმედებს მრავალ სამიზნეზე და არ არსებობს ერთი კონკრეტული რეცეპტორი ან ფერმენტი, რომლის მუტაციაც უზრუნველყოფს რეზისტენტობას. ეს უპირატესობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ანტიბიოტიკორეზისტენტობის ზრდის ეპოქაში (NICE NG125).
PVP-ის მატრიცა უზრუნველყოფს იოდის კონტროლირებად გამოთავისუფლებას, რაც ამცირებს ქსოვილებზე ტოქსიკურ ზემოქმედებას და ხანგრძლივად ინარჩუნებს ანტისეპტიკურ ეფექტს.
პოვიდონ-იოდი გამოიყენება მრავალფეროვანი კლინიკური ჩვენებით:
პოვიდონ-იოდი ეფექტურია გრამდადებითი და გრამუარყოფითი ბაქტერიების, მათ შორის MRSA-ს, სოკოების (Candida spp.), ვირუსების (HSV, HIV, Hepatitis B) და პროტოზოების მიმართ (WHO Model List).
გარეგანი გამოყენებისას დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა ფართო ზედაპირზე ხანგრძლივი გამოყენებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს იოდის სისტემური აბსორბციის შესაძლებლობა.
აბსორბცია: პოვიდონ-იოდის გარეგანი გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია მინიმალურია ინტაქტურ კანზე. თუმცა დაზიანებული კანის, ლორწოვანი გარსის (ვაგინალური) ან ფართო ზედაპირის დამუშავებისას იოდის აბსორბცია მნიშვნელოვნად იზრდება. ვაგინალური სანთლების გამოყენებისას შრატში იოდის კონცენტრაცია შესაძლოა მოიმატოს 1.5-4-ჯერ (EMA SmPC).
განაწილება: აბსორბირებული იოდი ძირითადად კონცენტრირდება ფარისებრ ჯირკვალში. იოდი ასევე გვხვდება ნერწყვის ჯირკვლებში, კუჭის ლორწოვანში და სარძევე ჯირკვლებში. PVP კომპონენტი პრაქტიკულად არ აბსორბირდება ინტაქტური კანიდან.
მეტაბოლიზმი: აბსორბირებული იოდი მეტაბოლიზდება ფარისებრ ჯირკვალში თიროქსინის (T4) და ტრიიოდთირონინის (T3) სინთეზში. ჭარბი იოდი რედუცირდება იოდიდამდე.
ექსკრეცია: იოდიდის ექსკრეცია ხორციელდება ძირითადად თირკმლებით (>90%). ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შრატიდან დამოკიდებულია თირკმლის ფუნქციაზე და საშუალოდ შეადგენს 24-48 საათს. PVP-ს ნახევარგამოყოფის პერიოდი (სისტემურ სისხლისგენში მოხვედრის შემთხვევაში) — დაახლოებით 2-4 საათი.
პიკური კონცენტრაცია: ვაგინალური გამოყენებისას შრატში იოდის პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 2-4 საათში.
ლითიუმი: პოვიდონ-იოდის ვაგინალური ან ფართო ზედაპირული გამოყენება ლითიუმთან ერთად შესაძლოა გაზარდოს ჰიპოთირეოზის რისკი. ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული (BNF 87).
ვერცხლის შემცველი პრეპარატები: ვერცხლის სულფადიაზინთან ერთად გამოყენებისას წარმოიქმნება ვერცხლის იოდიდი, რაც ამცირებს ორივე პრეპარატის ეფექტურობას.
ვერცხლისწყალი (მერკურიალები): ერთდროული გამოყენება იწვევს ტოქსიკური ნაერთების წარმოქმნას.
ენზიმური ჭრილობის საფარები: კოლაგენაზას, პაპაინის ან სხვა ფერმენტულ პრეპარატებთან ერთობლივი გამოყენება ამცირებს ფერმენტების აქტივობას.
ტაუროლიდინი: ეფექტურობის ორმხრივი შემცირება.
ოქტენიდინი: ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული — შესაძლოა გამოიწვიოს ქსოვილის ნეკროზი.
წყალბადის ზეჟანგი (H₂O₂): ერთდროული გამოყენება ინაქტივირებს ორივე ანტისეპტიკს.
პოვიდონ-იოდი არ არის რეკომენდებული ორსულობის მეორე და მესამე ტრიმესტრში. აბსორბირებული იოდი გადის პლაცენტურ ბარიერს და შესაძლოა გამოიწვიოს ნაყოფის ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევა (ჰიპოთირეოზი, ჩიყვი). პირველ ტრიმესტრში გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ მცირე ზედაპირზე, ხანმოკლე პერიოდით (EMA SmPC).
ვაგინალური სანთლები უკუნაჩვენებია ორსულობის მთელი პერიოდის განმავლობაში.
FDA კატეგორია: D (ვაგინალური ფორმა); C (გარეგანი, მცირე ზედაპირი).
იოდი გამოიყოფა დედის რძეში და შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ჩვილის ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციაზე. ხანგრძლივი ან ფართო ზედაპირული გამოყენება ლაქტაციის პერიოდში არ არის რეკომენდებული. მცირე ზედაპირზე ხანმოკლე გამოყენება (ჭრილობის ერთჯერადი დამუშავება) დასაშვებია. ძუძუს არეალზე აპლიკაცია უნდა მოიცილოთ კვებამდე (BNF 87).
საქართველოში პოვიდონ-იოდი ხელმისაწვდომია შემდეგი ფორმებით ბრენდ-სახელწოდებით ბეტადინი:
პრეპარატი ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ურეცეპტოდ (გარეგანი ფორმები).
დიახ, პოვიდონ-იოდი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ღია ჭრილობებზე, თუმცა რეკომენდებულია განზავებული ხსნარის (5% ან ნაკლები) გამოყენება. კონცენტრირებული 10%-იანი ხსნარი შესაძლოა შეაფერხოს ფიბრობლასტების აქტივობა და შეანელოს ჭრილობის შეხორცება. ქრონიკული ჭრილობების დროს გამოყენება შეზღუდული უნდა იყოს (NICE NG125).
ვაგინალური სანთლების გამოყენების რეკომენდებული მაქსიმალური ხანგრძლივობა 14 დღეა. უფრო ხანგრძლივი გამოყენება შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციაზე იოდის სისტემური აბსორბციის გამო. თუ სიმპტომები არ უმჯობესდება 7 დღეში, აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია (EMA SmPC).
ორივე ეფექტურია, მაგრამ განსხვავებული დანიშნულებით. ქლორჰექსიდინი სპირტში (ChG/alcohol) უფრო ეფექტურია ოპერაციამდელი კანის მომზადებისთვის რანდომიზებული კვლევების მონაცემებით. თუმცა პოვიდონ-იოდი უპირატესია ლორწოვან გარსებზე (ვაგინალური, ოროფარინგეალური), სადაც სპირტის გამოყენება უკუნაჩვენებია. ასევე, პოვიდონ-იოდს აქვს უფრო ფართო ანტივირუსული სპექტრი.
2 წელზე უფროსი ბავშვებისთვის პოვიდონ-იოდის გარეგანი ფორმები დაშვებულია მცირე ზედაპირზე. 2 წლამდე ბავშვებში და ახალშობილებში გამოყენება არ არის რეკომენდებული ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დათრგუნვის რისკის გამო — ჩვილის ფარისებრი ჯირკვალი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა იოდის ჭარბი რაოდენობის მიმართ (BNF 87).
დიახ, პოვიდონ-იოდის ვაგინალური სანთლები შესაძლოა დააზიანოს ლატექსის კონდომები და დიაფრაგმები. მკურნალობის პერიოდში რეკომენდებულია სხვა კონტრაცეპციის მეთოდების გამოყენება ან პოლიურეთანის კონდომების არჩევა (EMA SmPC).
ყავისფერი შეფერადება განპირობებულია იოდის ბუნებრივი ფერით და მიუთითებს პრეპარატის აქტიურობაზე. როდესაც ფერი ქრება (უფერულდება), ეს ნიშნავს, რომ იოდი მოხმარდა და ანტისეპტიკური ეფექტი ამოიწურა. შეფერადება ადვილად იხსნება წყლითა და საპნით ან ნატრიუმის თიოსულფატის ხსნარით.