azelastine · INN
azelastine (azelastine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
აზელასტინი (Azelastine) არის მეორე თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატი, რომელიც მიეკუთვნება H₁-რეცეპტორების შერჩევით ანტაგონისტთა ჯგუფს. იგი გამოიყენება ძირითადად ცხვირის სპრეისა და თვალის წვეთების სახით ალერგიული რინიტის (სეზონური და მთელი წლის) და ალერგიული კონიუნქტივიტის სამკურნალოდ. აზელასტინს გააჩნია ორმაგი მოქმედება — ანტიჰისტამინური და ანტიალერგიული (მასტოციტების სტაბილიზატორის) თვისებები, რაც მას განასხვავებს სხვა ანტიჰისტამინური საშუალებებისგან. პრეპარატი სწრაფად მოქმედებს — ეფექტი ვლინდება 15 წუთის განმავლობაში ინტრანაზალური გამოყენებისას. აზელასტინი კარგად აიტანება, სედაციური ეფექტი მინიმალურია ტოპიკური გამოყენებისას, თუმცა შეიძლება გამოიწვიოს მწარე გემო პირში. WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში არ არის შეტანილი, მაგრამ ფართოდ გამოიყენება ალერგოლოგიურ პრაქტიკაში მთელ მსოფლიოში.
აზელასტინი წარმოადგენს ფთალაზინონის წარმოებულს — მეორე თაობის შერჩევით H₁-ანტიჰისტამინურ პრეპარატს, რომელსაც ანტიალერგიული, ანთების საწინააღმდეგო და მასტოციტების მემბრანის სტაბილიზაციის თვისებები აქვს. საერთაშორისო არაპატენტური სახელწოდებაა azelastine (აზელასტინი), ხოლო ქიმიურად იგი არის 4-[(4-ქლორფენილ)მეთილ]-2-(ჰექსაჰიდრო-1-მეთილ-1H-აზეპინ-4-ილ)-1(2H)-ფთალაზინონის ჰიდროქლორიდი.
პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1970-იანი წლების ბოლოს გერმანულ ფარმაცევტულ კომპანია ASTA Medica-ში. კლინიკური კვლევების შემდეგ აზელასტინის ცხვირის სპრეი FDA-მ დაამტკიცა 1996 წელს ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ, ხოლო თვალის წვეთები — 2000 წელს ალერგიული კონიუნქტივიტის სამკურნალოდ (EMA SmPC). მოგვიანებით შეიქმნა აზელასტინისა და ფლუტიკაზონის პროპიონატის კომბინირებული ცხვირის სპრეი, რომელმაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ალერგიული რინიტის მკურნალობის ეფექტიანობა.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით აზელასტინი მიეკუთვნება ანტიჰისტამინურ საშუალებებს ტოპიკური გამოყენებისთვის (ATC კოდი: R01AC03 — ცხვირის პრეპარატებისთვის; S01GX07 — თვალის პრეპარატებისთვის). პერორალური ფორმაც არსებობს ზოგიერთ ქვეყანაში (ტაბლეტები), თუმცა ძირითადად გამოიყენება ტოპიკური ფორმები, რადგან მათ უფრო ხელსაყრელი სარგებელ-რისკის თანაფარდობა აქვთ.
აზელასტინი განსხვავდება პირველი თაობის ანტიჰისტამინებისგან (დიფენჰიდრამინი, ქლორფენირამინი) სედაციური ეფექტის მინიმალურობით და ჰემატოენცეფალური ბარიერის შეზღუდული გავლით. მეორე თაობის სხვა ანტიჰისტამინებისგან (ცეტირიზინი, ლორატადინი) მას განასხვავებს ტოპიკური გამოყენების შესაძლებლობა და დამატებითი ანთების საწინააღმდეგო თვისებები (BNF 87).
აზელასტინის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და მოიცავს რამდენიმე ფარმაკოლოგიურ ბილიკს:
აზელასტინი წარმოადგენს H₁-ჰისტამინური რეცეპტორების კონკურენტულ, შერჩევით ანტაგონისტს. იგი უკავშირდება H₁-რეცეპტორებს უჯრედის ზედაპირზე და ბლოკავს ჰისტამინის მოქმედებას, რითაც ამცირებს ალერგიული რეაქციის სიმპტომებს — ქავილს, ცხვირის შეშუპებას, ცემინებას და რინორეას. აზელასტინი მოქმედებს როგორც ინვერსიული აგონისტი H₁-რეცეპტორებზე, რაც ნიშნავს, რომ იგი არა მხოლოდ ბლოკავს ჰისტამინის მოქმედებას, არამედ ამცირებს რეცეპტორის კონსტიტუციურ (ბაზალურ) აქტივობას (EMA SmPC).
აზელასტინი ხელს უშლის მასტოციტებისა და ბაზოფილების დეგრანულაციას, რითაც ამცირებს ჰისტამინის, ლეიკოტრიენების, პროსტაგლანდინების და სხვა ანთებითი მედიატორების გამოთავისუფლებას. ეს თვისება მას მასტოციტების სტაბილიზატორის — კრომოგლიკის მჟავას მსგავს მოქმედებას ანიჭებს.
აზელასტინი ამცირებს ანთებითი ციტოკინების წარმოქმნას და ეოზინოფილების მიგრაციას ანთების კერაში. კონკრეტულად:
აზელასტინი ამცირებს სენსორული ნერვული ბოჭკოებიდან ნეიროპეპტიდების (სუბსტანცია P, კალციტონინთან დაკავშირებული პეპტიდი) გამოთავისუფლებას, რაც ამცირებს ნეიროგენულ ანთებას ცხვირის ლორწოვან გარსში.
ამ მრავალმხრივი მოქმედების მექანიზმის წყალობით, აზელასტინი ეფექტურია როგორც ალერგიული, ისე ვაზომოტორული რინიტის დროს, რაც მას განასხვავებს მხოლოდ H₁-ბლოკატორებისგან (NICE NG136).
აზელასტინი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
აზელასტინის ცხვირის სპრეი ჩვენებულია სეზონური ალერგიული რინიტის (თივის ცხელება) და მთელი წლის (პერენიალური) ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ მოზრდილებსა და ბავშვებში (ასაკის მიხედვით). სეზონური ალერგიული რინიტის დროს აზელასტინი ეფექტურად აკონტროლებს ცემინებას, ქავილს, რინორეასა და ცხვირის კონგესტიას. NICE-ის რეკომენდაციების მიხედვით, ინტრანაზალური ანტიჰისტამინები, მათ შორის აზელასტინი, წარმოადგენს ალერგიული რინიტის პირველი რიგის მკურნალობის ერთ-ერთ ვარიანტს (NICE NG136). იხილეთ: ალერგიული რინიტი.
აზელასტინის ცხვირის სპრეი ასევე დამტკიცებულია ვაზომოტორული რინიტის სამკურნალოდ მოზრდილებსა და 12 წელს ზემოთ ასაკის მოზარდებში. ეს ჩვენება განასხვავებს აზელასტინს სხვა ინტრანაზალური ანტიჰისტამინებისგან (EMA SmPC).
აზელასტინის თვალის წვეთები (0.05%) ჩვენებულია სეზონური და პერენიალური ალერგიული კონიუნქტივიტის სამკურნალოდ. იგი ამცირებს თვალის ქავილს, სიწითლეს, ცრემლდენას და შეშუპებას. იხილეთ: ალერგიული კონიუნქტივიტი.
აზელასტინი ხშირად გამოიყენება ინტრანაზალურ კორტიკოსტეროიდებთან კომბინაციაში. აზელასტინი/ფლუტიკაზონის პროპიონატის ფიქსირებული კომბინაციის სპრეი განსაკუთრებით ეფექტურია საშუალო-მძიმე ალერგიული რინიტის დროს, როდესაც მონოთერაპია არასაკმარისია. კლინიკური კვლევებით დადასტურებულია, რომ ეს კომბინაცია აღემატება ეფექტიანობით ორივე კომპონენტს ცალ-ცალკე (BNF 87).
ზოგიერთ ქვეყანაში აზელასტინის თვალის წვეთები ჩვენებულია არაალერგიული ანთებითი კონიუნქტივიტის სიმპტომატური მკურნალობისთვისაც, თუმცა ეს ჩვენება ყველგან არ არის რეგისტრირებული.
მოზრდილები და 12 წელს ზემოთ ასაკის მოზარდები:
ბავშვები 5–11 წლის ასაკში:
(BNF 87)
მოზრდილები და 12 წელს ზემოთ:
მოზრდილები და 4 წელს ზემოთ ასაკის ბავშვები:
(EMA SmPC)
მოზრდილები და 12 წელს ზემოთ:
ხელმისაწვდომია ზოგიერთ ქვეყანაში:
ტოპიკური ფორმებისთვის (ცხვირის სპრეი, თვალის წვეთები) სპეციალური დოზის კორექტირება, როგორც წესი, არ არის საჭირო, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს პერორალური ფორმის გამოყენება სიფრთხილით უნდა მოხდეს (EMA SmPC).
სეზონური რინიტის დროს — ალერგენის ზემოქმედების პერიოდში; პერენიალური რინიტის დროს — ხანგრძლივი გამოყენება დასაშვებია. მკურნალობის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს 6 თვეს უწყვეტი თერაპიის შემთხვევაში გადახედვის გარეშე.
ინტრანაზალური შესხურების შემდეგ აზელასტინის ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 40%. სისტემური აბსორბცია ტოპიკური (ცხვირის ან თვალის) გამოყენებისას შედარებით დაბალია. პერორალური მიღებისას ბიოშეღწევადობა მაღალია — დაახლოებით 80% (EMA SmPC).
აზელასტინს აქვს მაღალი განაწილების მოცულობა — დაახლოებით 14.5 ლ/კგ, რაც მიუთითებს ქსოვილებში ინტენსიურ განაწილებაზე. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება შეადგენს 80-97%. პრეპარატი კარგად აღწევს ცხვირის ლორწოვან გარსსა და კონიუნქტივის ქსოვილში.
აზელასტინი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემით, ძირითადად CYP2D6, CYP3A4 და CYP1A2 იზოფერმენტების მეშვეობით. ძირითადი მეტაბოლიტია დესმეთილაზელასტინი (N-დესმეთილაზელასტინი), რომელიც ფარმაკოლოგიურად აქტიურია და აქვს H₁-ანტიჰისტამინური მოქმედება.
აზელასტინი ძირითადად გამოიყოფა განავლით (>75%) მეტაბოლიტების სახით. დარჩენილი ნაწილი გამოიყოფა თირკმელებით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 22-25 საათს საწყისი ნივთიერებისთვის და 52-57 საათს აქტიური მეტაბოლიტისთვის (დესმეთილაზელასტინი). ეს ხანგრძლივი ნახევარგამოყოფის პერიოდი საშუალებას იძლევა დღეში 2-ჯერ დოზირებისთვის.
ინტრანაზალური გამოყენებისას პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 2-3 საათის განმავლობაში, ხოლო კლინიკური ეფექტი იწყება უკვე 15 წუთის შემდეგ ტოპიკური მოქმედების ხარჯზე (BNF 87).
პერორალური აზელასტინის გამოყენებისას სედაციური ეფექტი უფრო გამოხატულია, ვიდრე ტოპიკური ფორმებისას. ასევე აღინიშნება პირის სიმშრალე, მადის მომატება და წონაში მატება (EMA SmPC).
ტოპიკური ფორმების უსაფრთხოების პროფილი საერთო ჯამში ხელსაყრელია, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. პაციენტებს ურჩევენ სპრეის შესხურების შემდეგ თავი არ გადააწიონ უკან, რათა შემცირდეს მწარე გემოს შეგრძნება (BNF 87).
აზელასტინის ტოპიკური ფორმების წამალთაშორისი ურთიერთქმედება მინიმალურია სისტემური აბსორბციის დაბალი დონის გამო. მიუხედავად ამისა, გასათვალისწინებელია შემდეგი ურთიერთქმედებები:
აზელასტინი მეტაბოლიზდება CYP2D6, CYP3A4 და CYP1A2 იზოფერმენტებით. ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები (კეტოკონაზოლი, ერითრომიცინი, ციმეტიდინი) შეიძლება გაზარდონ აზელასტინის პლაზმური კონცენტრაცია, თუმცა ტოპიკური გამოყენებისას ეს კლინიკურად მნიშვნელოვანი არ არის (EMA SmPC).
მნიშვნელოვანია, რომ აზელასტინი, განსხვავებით ტერფენადინისა და ასტემიზოლისგან, არ იწვევს QT ინტერვალის კლინიკურად მნიშვნელოვან გახანგრძლივებას და კარდიოტოქსიკურობის რისკი მინიმალურია (BNF 87).
აზელასტინი FDA-ის კატეგორია C-ს მიეკუთვნებოდა (ძველი კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა მაღალი დოზებისას ფეტოტოქსიკურობა და სკელეტის ანომალიები, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური და კონტროლირებადი კვლევები არ ჩატარებულა.
EMA-ს რეკომენდაციით, აზელასტინის გამოყენება ორსულობის დროს არ არის რეკომენდებული, განსაკუთრებით პირველ ტრიმესტრში, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს. ტოპიკური ფორმების გამოყენება უფრო უსაფრთხოდ ითვლება სისტემური აბსორბციის დაბალი დონის გამო, მაგრამ სიფრთხილეა საჭირო (EMA SmPC).
აზელასტინი გამოიყოფა ძუძუს რძეში ცხოველებზე ჩატარებული კვლევების მიხედვით. მონაცემები ადამიანებში შეზღუდულია. BNF-ის რეკომენდაციით, ტოპიკური ფორმების გამოყენება ძუძუთი კვებისას შესაძლებელია სიფრთხილით, რადგან სისტემური აბსორბცია დაბალია. პერორალური ფორმის გამოყენება არ არის რეკომენდებული ლაქტაციის პერიოდში (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე აზელასტინის შემცველი პრეპარატები წარმოდგენილია შეზღუდული ასორტიმენტით. ძირითადი საერთაშორისო ბრენდები მოიცავს:
ზუსტი ხელმისაწვდომობა შესაძლოა იცვლებოდეს. პრეპარატის შეძენამდე რეკომენდებულია საქართველოს ფარმაცევტული ბაზრის აქტუალური მონაცემების შემოწმება. ზოგიერთი გენერიკული ვერსიაც შეიძლება იყოს ხელმისაწვდომი. კონკრეტული ბრენდების შესახებ ინფორმაციისთვის იხილეთ შესაბამისი გვერდები /medications განყოფილებაში.
აზელასტინის ცხვირის სპრეი სწრაფმოქმედი პრეპარატია — კლინიკური ეფექტი, კერძოდ ცხვირის ქავილისა და ცემინების შემცირება, იწყება უკვე 15 წუთში შესხურების შემდეგ. ეს მნიშვნელოვნად სწრაფია ინტრანაზალურ კორტიკოსტეროიდებთან შედარებით, რომლებსაც სრული ეფექტის მისაღწევად რამდენიმე დღე სჭირდებათ. სწრაფი მოქმედება განპირობებულია ტოპიკური H₁-ბლოკადით უშუალოდ ცხვირის ლორწოვან გარსზე (EMA SmPC).
დიახ, აზელასტინის ცხვირის სპრეი შეიძლება გამოყენებულ იქნას პერორალურ ანტიჰისტამინებთან (ცეტირიზინი, ლორატადინი) ან ინტრანაზალურ კორტიკოსტეროიდებთან ერთად. სინამდვილეში, აზელასტინისა და ფლუტიკაზონის კომბინაცია (Dymista) ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური მკურნალობაა საშუალო-მძიმე ალერგიული რინიტისთვის. თუმცა, ორი ტოპიკური ანტიჰისტამინის ერთდროული გამოყენება (მაგალითად, ცხვირის სპრეი + თვალის წვეთები) მისაღებია, რადგან სისტემური აბსორბცია დაბალია (NICE NG136).
მწარე გემო პირში აზელასტინის სპრეის ყველაზე გავრცელებული გვერდითი ეფექტია. იგი გამოწვეულია პრეპარატის ნაწილის ცხვირის ღრუდან ნაზოფარინქსში (ცხვირ-ხახის მიდამოში) ჩადინებით, სადაც გემოვნების რეცეპტორები აღიქვამენ აზელასტინის მწარე გემოს. ამ ეფექტის შესამცირებლად რეკომენდებულია შესხურებისას თავის წინ ოდნავ დახრა და შესხურებისთანავე არ ამოისუნთქოთ ცხვირით.
სეზონური ალერგიული რინიტის დროს აზელასტინი, როგორც წესი, გამოიყენება ალერგენთან ზემოქმედების მთელი სეზონის განმავლობაში. პერენიალური (მთელი წლის) რინიტის შემთხვევაში ხანგრძლივი, მრავალთვიანი გამოყენება დასაშვებია, თუმცა რეკომენდებულია ყოველ 6 თვეში მკურნალობის გადაფასება ექიმთან ერთად. აზელასტინი არ იწვევს ტაქიფილაქსიას (ტოლერანტობის განვითარებას), რაც მის უპირატესობას წარმოადგენს დეკონგესტანტებთან (ოქსიმეტაზოლინი) შედარებით, რომლებიც არ უნდა გამოიყენებოდეს 5-7 დღეზე მეტ ხანს (BNF 87).
აზელასტინის ცხვირის სპრეი დამტკიცებულია 5 წლის (ან 6 წლის, ფორმულაციის მიხედვით) და უფროსი ასაკის ბავშვებისთვის ალერგიული რინიტის სამკურნალოდ. თვალის წვეთები შეიძლება გამოყენებულ იქნას 4 წლის ასაკიდან. ბავშვებში გვერდითი ეფექტების პროფილი მოზრდილების ანალოგიურია. უმცროსი ასაკის ბავშვებში (5 წლამდე) უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის მონაცემები არასაკმარისია, ამიტომ ამ ასაკობრივ ჯგუფში გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA SmPC).
აზელასტინის ცხვირის სპრეი უშუალოდ ცხვირის ლორწოვან გარსზე მოქმედებს, რის გამოც: (1) ეფექტი იწყება 15 წუთში (პერორალურ საშუალებებს 1-2 საათი სჭირდებათ); (2) სისტემური გვერდითი ეფექტები მინიმალურია; (3) აქვს დამატებითი ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება, რომელიც არ არის დამახასიათებელი პერორალური ანტიჰისტამინებისთვის. თუმცა, პერორალური ანტიჰისტამინები (ცეტირიზინი, ლორატადინი) უფრო მოსახერხებელია გამოსაყენებლად და მთლიანი ორგანიზმის ალერგიულ სიმპტომებს აკონტროლებს (თვალები, კანი, ცხვირი ერთდროულად) (BNF 87).