Atenolol · INN
ატენოლოლი (Atenolol) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ატენოლოლი არის სელექციური β₁-ადრენობლოკატორი (კარდიოსელექციური ბეტა-ბლოკერი), რომელიც გამოიყენება არტერიული ჰიპერტენზიის, სტაბილური სტენოკარდიის და გულის რიტმის დარღვევების სამკურნალოდ. იგი ამცირებს გულის შეკუმშვის სიხშირეს, გულის გამონატყორცნს და სისტოლურ წნევას, რითაც ამცირებს მიოკარდიუმის ჟანგბადზე მოთხოვნილებას. ატენოლოლი ჰიდროფილური ბეტა-ბლოკერია — ნაკლებად აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში, რაც ცენტრალური ნერვული სისტემის გვერდით ეფექტებს ამცირებს. პრეპარატი მიიღება პერორალურად, დღეში ერთხელ ან ორჯერ, 25–100 მგ დოზით. მისი ნახევარგამოყოფის პერიოდი შეადგენს 6–7 საათს. ატენოლოლი ფართოდ ხელმისაწვდომია საქართველოში სხვადასხვა ბრენდის სახით (BNF 87, WHO Model List).
ატენოლოლი (INN: Atenolol) არის კარდიოსელექციური β₁-ადრენობლოკატორი, რომელიც მიეკუთვნება ბეტა-ადრენობლოკატორების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს. იგი შემუშავდა ICI Pharmaceuticals-ის (შემდგომში AstraZeneca) მიერ 1970-იან წლებში, როგორც პროპრანოლოლის (არასელექციური ბეტა-ბლოკერი) ალტერნატივა, უკეთესი კარდიოსელექციურობითა და ნაკლები ცენტრალური ნერვული სისტემის გვერდითი ეფექტებით. პრეპარატი დამტკიცდა კლინიკური გამოყენებისთვის 1976 წელს და მას შემდეგ გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ანტიჰიპერტენზიული საშუალება მსოფლიოში.
ატენოლოლი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ესენციალური მედიკამენტების მოდელურ სიაში (WHO Model List), რაც მის მნიშვნელობას ძირითადი ჯანმრთელობის სისტემაში ადასტურებს.
ქიმიურად ატენოლოლი წარმოადგენს 4-(2-ჰიდროქსი-3-იზოპროპილამინოპროპოქსი)ფენილაცეტამიდს. იგი არის ჰიდროფილური ნაერთი, რაც განასხვავებს მას ლიპოფილური ბეტა-ბლოკერებისგან (მეტოპროლოლი, პროპრანოლოლი). ჰიდროფილურობის გამო, ატენოლოლი ნაკლებად აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში და, შესაბამისად, ნაკლებად იწვევს ცენტრალურ გვერდით ეფექტებს, როგორიცაა ინსომნია, კოშმარები და დეპრესია (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, ატენოლოლი მიეკუთვნება ATC ჯგუფს C07AB03. იგი არ გააჩნია შინაგანი სიმპათომიმეტური აქტივობა (ISA) და არ ფლობს მემბრანის სტაბილიზაციის თვისებას — ეს მახასიათებლები კლინიკურად მნიშვნელოვანია ბეტა-ბლოკერის შერჩევისას.
ატენოლოლის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია β₁-ადრენერგული რეცეპტორების კონკურენტულ, შექცევად ბლოკადაზე. β₁-რეცეპტორები პრედომინანტულად ლოკალიზებულია გულის მიოკარდიუმში, სინუსურ და ატრიოვენტრიკულურ კვანძებში, ასევე იუქსტაგლომერულურ აპარატში (თირკმელი).
ატენოლოლი ბლოკავს კატექოლამინების (ადრენალინი, ნორადრენალინი) სტიმულაციურ ეფექტს გულის β₁-რეცეპტორებზე, რის შედეგადაც:
ამ ეფექტების ერთობლივი შედეგია გულის გამონატყორცნის (cardiac output) და მიოკარდიუმის ჟანგბადზე მოთხოვნილების შემცირება, რაც განაპირობებს ანტიანგინალურ მოქმედებას.
არტერიული წნევის დაქვეითება ატენოლოლის მიერ რამდენიმე მექანიზმით ხორციელდება:
თერაპიულ დოზებში ატენოლოლი პრეფერენციულად ბლოკავს β₁-რეცეპტორებს, ხოლო β₂-რეცეპტორებზე (ბრონქები, სისხლძარღვები, მეტაბოლიზმი) მოქმედება მინიმალურია. თუმცა, მაღალ დოზებში კარდიოსელექციურობა იკარგება და შესაძლებელია β₂-რეცეპტორების ბლოკადაც, რაც გაითვალისწინება ბრონქული ასთმისა და პერიფერიული არტერიული დაავადებების მქონე პაციენტებში (EMA SmPC).
ატენოლოლი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
ატენოლოლი ფართოდ გამოიყენება არტერიული ჰიპერტენზიის სამკურნალოდ, როგორც მონოთერაპიით, ასევე კომბინაციაში სხვა ანტიჰიპერტენზიულ საშუალებებთან (დიურეტიკები, კალციუმის არხის ბლოკატორები). თანამედროვე გაიდლაინებით (NICE NG136), ბეტა-ბლოკერები განიხილება მეოთხე რიგის ანტიჰიპერტენზიულ საშუალებად, თუმცა ისინი რჩებიან პირველი რიგის არჩევნად თანმხლები დაავადებების დროს (სტენოკარდია, გულის რიტმის დარღვევები, გულის უკმარისობა).
სტაბილური სტენოკარდიის ხანგრძლივი მკურნალობისას ატენოლოლი ამცირებს შეტევების სიხშირეს და ნიტროგლიცერინზე მოთხოვნილებას. მიოკარდიუმის ჟანგბადზე მოთხოვნილების შემცირებით იგი ზრდის ფიზიკური დატვირთვის ტოლერანტობას (BNF 87).
ატენოლოლი ეფექტურია სუპრავენტრიკულური ტაქიკარდიის კონტროლში, განსაკუთრებით:
ადრეული ინტერვენცია მწვავე მიოკარდიუმის ინფარქტის დროს — ატენოლოლი ამცირებს ინფარქტის ზომას, პარკუჭთა არითმიების რისკს და ადრეულ სიკვდილიანობას. ინტრავენური მიღება შესაძლებელია ინფარქტის მწვავე ფაზაში, რასაც პერორალური თერაპია მოჰყვება.
მოზრდილები: საწყისი დოზა 25–50 მგ პერორალურად დღეში ერთხელ. საჭიროებისას დოზა იზრდება 100 მგ-მდე დღეში ერთხელ. მაქსიმალური დღიური დოზა — 100 მგ. ანტიჰიპერტენზიული ეფექტი სრულად ვლინდება 1–2 კვირის შემდეგ (BNF 87).
მოზრდილები: 50–100 მგ პერორალურად დღეში ერთხელ ან 50 მგ ორჯერ დღეში. მაქსიმალური დოზა — 200 მგ/დღეში (ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, თუმცა 100 მგ ჩვეულებრივ საკმარისია).
მოზრდილები: 50–100 მგ პერორალურად დღეში ერთხელ.
ინტრავენურად (მწვავე არითმიებისას): 2.5 მგ (1 მგ/წუთი), საჭიროების შემთხვევაში განმეორებით ყოველ 5 წუთში, მაქსიმუმ 10 მგ-მდე.
ინტრავენურად: 5 მგ ნელი ინექციის სახით, 5 წუთის შემდეგ კიდევ 5 მგ (ჯამი 10 მგ). შემდეგ — 50 მგ პერორალურად 15 წუთის შემდეგ, რასაც 12 საათის შემდეგ 50 მგ მოჰყვება, შემდეგ — 100 მგ/დღეში.
ბავშვები (1–12 წელი): 0.5–1 მგ/კგ დღეში, მაქსიმუმ 50 მგ/დღეში. მოზარდები (12–18 წელი): 25–50 მგ დღეში ერთხელ, საჭიროებისას 100 მგ-მდე.
ატენოლოლი ძირითადად თირკმლებით გამოიყოფა, ამიტომ დოზის კორექცია აუცილებელია:
ატენოლოლი მინიმალურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში, ამიტომ ჰეპატიკური უკმარისობის დროს დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო.
პერორალური მიღების შემდეგ ატენოლოლი არასრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან — ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 40–50%. საკვების მიღება არ ახდენს მნიშვნელოვან გავლენას აბსორბციაზე. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა პერორალური მიღებიდან 2–4 საათის შემდეგ.
ატენოლოლის განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 0.7 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება დაბალია — მხოლოდ 6–16%. ჰიდროფილურობის გამო, ატენოლოლი შეზღუდულად აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერში, რაც ხსნის ცენტრალური ნერვული სისტემის გვერდითი ეფექტების დაბალ სიხშირეს სხვა ბეტა-ბლოკერებთან შედარებით (BNF 87).
ატენოლოლი პრაქტიკულად არ განიცდის ჰეპატიკურ მეტაბოლიზმს — 90%-ზე მეტი გამოიყოფა უცვლელი სახით. ეს მნიშვნელოვანი თვისებაა, რადგან ამცირებს წამლის ურთიერთქმედებების რისკს ციტოქრომ P450-ით მეტაბოლიზებად პრეპარატებთან.
ატენოლოლი ძირითადად გამოიყოფა თირკმლებით — დაახლოებით 85–100% შეწოვილი დოზისა გამოდის შარდით უცვლელი სახით. ელიმინაციის ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) შეადგენს 6–7 საათს, თუმცა თირკმლის უკმარისობისას მნიშვნელოვნად იზრდება (>24 საათამდე GFR <15 მლ/წთ-ის დროს). ატენოლოლი ეფექტურად გამოიყოფა ჰემოდიალიზის მეშვეობით (EMA SmPC).
ატენოლოლის უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს რიბაუნდ-ტაქიკარდია, არტერიული წნევის მკვეთრი მატება, სტენოკარდიის გამწვავება და, იშვიათად, მიოკარდიუმის ინფარქტი. ამიტომ, პრეპარატის მოხსნა უნდა მოხდეს თანდათანობით, 1–2 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
კალციუმის არხის ბლოკატორები (ვერაპამილი, დილტიაზემი): კომბინაციამ შეიძლება გამოიწვიოს მძიმე ბრადიკარდია, ჰიპოტენზია და AV-ბლოკადა. ვერაპამილის ინტრავენური მიღება ბეტა-ბლოკერის ფონზე კატეგორიულად უკუნაჩვენებია (BNF 87).
ანტიარითმიული საშუალებები: ამიოდარონი, ფლეკაინიდი, დიზოპირამიდი — ბრადიკარდიისა და მიოკარდიუმის დეპრესიის რისკის ზრდა.
კლონიდინი: ატენოლოლთან ერთდროული მიღებისას და შემდეგ კლონიდინის უეცარი შეწყვეტისას შესაძლებელია ჰიპერტენზიული კრიზი. კლონიდინის მოხსნამდე ჯერ ბეტა-ბლოკერი უნდა შეწყდეს.
არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები (NSAIDs): ინდომეტაცინი და სხვა NSAIDs შეიძლება შეამცირონ ატენოლოლის ანტიჰიპერტენზიული ეფექტი პროსტაგლანდინების სინთეზის ინჰიბირების გზით.
ინსულინი და პერორალური ჰიპოგლიკემიური საშუალებები: ატენოლოლი ნიღბავს ჰიპოგლიკემიის ადრენერგულ სიმპტომებს (ტაქიკარდია, ტრემორი), თუმცა ოფლიანობა შენარჩუნებულია.
დიგოქსინი: ადიტიური ბრადიკარდია და AV-გატარების შენელება.
სიმპათომიმეტიკები (ადრენალინი): ბეტა-ბლოკერების ფონზე ადრენალინის მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს მძიმე ჰიპერტენზია (α-რეცეპტორების დომინირების გამო).
მონოამინოქსიდაზას ინჰიბიტორები (MAOi): თეორიული რისკი სიმპათომიმეტური ეფექტების გაძლიერებისა.
ანესთეტიკები: ზოგადი ანესთეზიის დროს ბეტა-ბლოკერებმა შეიძლება გააძლიერონ მიოკარდიუმის დეპრესია (EMA SmPC).
ატენოლოლი კვეთს პლაცენტურ ბარიერს. ცხოველებზე და ადამიანზე ჩატარებულ კვლევებში ნაჩვენებია ნაყოფის ზრდის შეფერხება (IUGR), ნეონატალური ბრადიკარდია და ჰიპოგლიკემია. FDA კატეგორია — D (მტკიცებულება ნაყოფზე რისკის შესახებ არსებობს).
ატენოლოლი არ არის რეკომენდებული ორსულობის დროს. თუ ბეტა-ბლოკერი აუცილებელია, უპირატესობა ენიჭება ლაბეტალოლს ან მეტილდოპას. თუ პაციენტი ატენოლოლს ღებულობს, საჭიროა ნაყოფის ზრდის მონიტორინგი ულტრასონოგრაფიით (BNF 87, NICE NG133).
ატენოლოლი მნიშვნელოვანი რაოდენობით გადადის დედის რძეში — რძეში კონცენტრაცია შეიძლება აჭარბებდეს პლაზმურ კონცენტრაციას. ახალშობილში შესაძლებელია ბრადიკარდია და ჰიპოტენზია. ამიტომ, ატენოლოლის მიღება ლაქტაციის პერიოდში არ არის რეკომენდებული. ალტერნატივად განიხილება მეტოპროლოლი ან პროპრანოლოლი (EMA SmPC).
საქართველოში ატენოლოლის შემცველი რამდენიმე პრეპარატი არის ხელმისაწვდომი:
პრეპარატები ხელმისაწვდომია საქართველოს აფთიაქებში ურეცეპტოდ (ანტიჰიპერტენზიული საშუალება), თუმცა გამოყენება რეკომენდებულია ექიმის დანიშნულებით.
ატენოლოლი ჩვეულებრივ მიიღება დილით, რადგან არტერიული წნევა ფიზიოლოგიურად უმაღლესია დილის საათებში. თუმცა, ექიმმა შესაძლოა ინდივიდუალურად მოარგოს მიღების დრო პაციენტის მდგომარეობას. მნიშვნელოვანია, რომ პრეპარატი ყოველდღე ერთსა და იმავე დროს მიიღოთ.
არა — ატენოლოლის უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს რიბაუნდ-ეფექტი: ტაქიკარდია, არტერიული წნევის მკვეთრი მატება, სტენოკარდიის გამწვავება. პრეპარატის მოხსნა უნდა მოხდეს თანდათანობით, 1–2 კვირის განმავლობაში, ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
ორივე კარდიოსელექციური ბეტა-ბლოკერია, მაგრამ არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავებები: ატენოლოლი ჰიდროფილურია (ნაკლები ცენტრალური ეფექტი), არ მეტაბოლიზდება ღვიძლში და გამოიყოფა თირკმლებით; მეტოპროლოლი ლიპოფილურია, ღვიძლში მეტაბოლიზდება CYP2D6-ით და უფრო მეტი კლინიკური მტკიცებულება აქვს გულის უკმარისობის დროს. თანამედროვე კარდიოლოგიაში მეტოპროლოლი და ბისოპროლოლი ხშირად უპირატესობას მიიღებენ (NICE NG136).
ბეტა-ბლოკერებს, ატენოლოლის ჩათვლით, შეუძლიათ ხელი შეუწყონ მცირე წონის მატებას (საშუალოდ 1–3 კგ), რაც ნაწილობრივ ბაზალური მეტაბოლიზმის შემცირებით და ფიზიკური აქტივობის ტოლერანტობის დაქვეითებით არის განპირობებული. თუმცა ეს ეფექტი ინდივიდუალურია და ყველა პაციენტში არ აღინიშნება.
ბეტა-ბლოკერები, კარდიოსელექციური ატენოლოლის ჩათვლით, ზოგადად უკუნაჩვენებია ბრონქული ასთმის დროს. მიუხედავად იმისა, რომ ატენოლოლი პრეფერენციულად მოქმედებს β₁-რეცეპტორებზე, მაღალ დოზებში ან მგრძნობიარე პაციენტებში შესაძლებელია ბრონქოსპაზმის პროვოცირება. თუ ბეტა-ბლოკერი აბსოლუტურად აუცილებელია, გამოიყენება ყველაზე დაბალი ეფექტური დოზა სპეციალისტის მკაცრი მეთვალყურეობით (BNF 87).
პერორალური მიღების შემდეგ ატენოლოლის ეფექტი იწყება 1 საათში, მაქსიმალური ეფექტი მიიღწევა 2–4 საათში, ხოლო მოქმედება გრძელდება 24 საათამდე, რაც შესაძლებელს ხდის დღეში ერთხელ მიღებას. სრული ანტიჰიპერტენზიული ეფექტი ვითარდება რეგულარული მიღებიდან 1–2 კვირის შემდეგ.