Ampicillin · INN
ამპიცილინი (Ampicillin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ამპიცილინი (Ampicillin) არის ნახევრადსინთეზური ბეტა-ლაქტამური ანტიბიოტიკი, რომელიც მიეკუთვნება ამინოპენიცილინების ჯგუფს. იგი ფართო სპექტრის ბაქტერიციდული მოქმედების მქონე პრეპარატია, რომელიც ეფექტურია როგორც გრამდადებითი, ისე ზოგიერთი გრამუარყოფითი მიკროორგანიზმების მიმართ. ამპიცილინი გამოიყენება სასუნთქი გზების, საშარდე სისტემის, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის, რბილი ქსოვილების ინფექციების, მენინგიტის, სეფსისის და ენდოკარდიტის სამკურნალოდ. პრეპარატი ხელმისაწვდომია როგორც პერორალური (კაფსულები, სუსპენზია), ისე პარენტერალური (ინტრავენური, ინტრამუსკულარული) ფორმებით. ამპიცილინი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების სიაში (WHO Model List) და წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად გამოყენებულ ანტიბიოტიკს მსოფლიოში, განსაკუთრებით პედიატრიულ პრაქტიკაში.
ამპიცილინი არის ნახევრადსინთეზური ბეტა-ლაქტამური ანტიბიოტიკი, რომელიც მიეკუთვნება ამინოპენიცილინების ქვეჯგუფს. იგი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1961 წელს ბრიტანული ფარმაცევტული კომპანია Beecham-ის მეცნიერების მიერ და წარმოადგენდა პირველ ფართო სპექტრის პენიცილინს, რომელიც ეფექტურად მოქმედებდა გრამუარყოფითი ბაქტერიების მიმართაც. კლინიკურ პრაქტიკაში ამპიცილინი 1961 წლიდან დაინერგა და მალევე გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ანტიბიოტიკი (BNF 87).
ქიმიურად ამპიცილინი წარმოადგენს 6-ამინოპენიცილანის მჟავას წარმოებულს, რომელშიც ბეტა-ლაქტამურ რგოლთან თავისუფალი ამინო ჯგუფია მიერთებული. ეს ამინო ჯგუფი სწორედ ის სტრუქტურული თავისებურებაა, რომელიც განაპირობებს პრეპარატის ფართო სპექტრს და მის აქტივობას გრამუარყოფითი ბაქტერიების მიმართ, რადგან ხელს უწყობს ბაქტერიული გარეთა მემბრანის პორინულ არხებში შეღწევას.
ამპიცილინი ფარმაკოლოგიურად კლასიფიცირდება როგორც ბაქტერიციდული ანტიბიოტიკი — იგი იწვევს ბაქტერიული უჯრედის სიკვდილს და არა მხოლოდ ზრდის შეჩერებას. პრეპარატის მოქმედების სპექტრი მოიცავს Streptococcus spp., Enterococcus faecalis, Listeria monocytogenes, Haemophilus influenzae (ბეტა-ლაქტამაზა-უარყოფითი შტამები), Escherichia coli (მგრძნობიარე შტამები), Proteus mirabilis, Salmonella spp., Shigella spp. და Neisseria meningitidis (EMA SmPC).
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამპიცილინი არ არის მდგრადი ბეტა-ლაქტამაზა ფერმენტების მიმართ, რის გამოც ბეტა-ლაქტამაზა-პროდუცირებადი ბაქტერიების მიმართ იგი არაეფექტურია. ამ პრობლემის გადაჭრის მიზნით შეიქმნა ამპიცილინის კომბინირებული პრეპარატები სულბაქტამთან ერთად, რომელიც ბეტა-ლაქტამაზას ინჰიბიტორია.
ამპიცილინის ბაქტერიციდული მოქმედება ეფუძნება ბაქტერიული უჯრედის კედლის სინთეზის დარღვევას. მოქმედების მექანიზმი რამდენიმე ეტაპისგან შედგება:
პენიცილინშემაკავშირებელ ცილებთან ურთიერთქმედება (PBPs). ამპიცილინი შეუქცევადად უკავშირდება ბაქტერიული უჯრედის კედელში მდებარე პენიცილინშემაკავშირებელ ცილებს (PBP — Penicillin-Binding Proteins), რომლებიც წარმოადგენენ ტრანსპეპტიდაზა ფერმენტებს. ეს ფერმენტები მონაწილეობენ პეპტიდოგლიკანის (მურეინის) მოლეკულებს შორის ჯვარედინი ბმების ფორმირებაში, რაც უჯრედის კედლის სტრუქტურული მთლიანობისთვის აუცილებელია (BNF 87).
პეპტიდოგლიკანის სინთეზის ინჰიბირება. ამპიცილინის ბეტა-ლაქტამური რგოლი სტრუქტურულად ჰგავს D-ალანილ-D-ალანინის ტერმინალურ დიპეპტიდს — ტრანსპეპტიდაზას ბუნებრივ სუბსტრატს. ეს მოლეკულური მიმიკრია საშუალებას აძლევს ამპიცილინს, კონკურენტულად დაუკავშირდეს ფერმენტის აქტიურ ცენტრს და შეუქცევადად აცილის ეთერი წარმოქმნას. შედეგად, ტრანსპეპტიდაზა ინაქტივირდება და ბაქტერიული უჯრედის კედელში პეპტიდოგლიკანის ჯვარედინი ბმები ვერ ფორმირდება (EMA SmPC).
აუტოლიზინების გააქტიურება. გარდა ტრანსპეპტიდაზას ინჰიბირებისა, ამპიცილინი ხელს უწყობს ბაქტერიული აუტოლიზინა ფერმენტების გააქტიურებას. ჩვეულებრივ, ეს ფერმენტები მონაწილეობენ უჯრედის კედლის ფიზიოლოგიურ რემოდელირებაში, მაგრამ ამპიცილინით გამოწვეული ტრანსპეპტიდაზის ინჰიბირების ფონზე, აუტოლიზინების გაუკონტროლებელი მოქმედება იწვევს უჯრედის კედლის დესტრუქციას.
ოსმოსური ლიზისი. უჯრედის კედლის მთლიანობის დარღვევის შემდეგ, ბაქტერიული უჯრედი ვერ უძლებს გარეთა ოსმოსურ წნევას, რაც იწვევს ციტოპლაზმის შეშუპებას და საბოლოოდ — უჯრედის ლიზისს და სიკვდილს.
ამპიცილინი ყველაზე ეფექტურად მოქმედებს აქტიურად მრავლდებადი ბაქტერიების მიმართ, რადგან უჯრედის კედლის სინთეზი სწორედ გაყოფის ფაზაში მიმდინარეობს ყველაზე ინტენსიურად. სტატიკურ ფაზაში მყოფი ბაქტერიების მიმართ პრეპარატის აქტივობა მნიშვნელოვნად დაბალია. ამპიცილინის ბაქტერიციდულ მოქმედებას ახასიათებს დროზე დამოკიდებული (time-dependent) ფარმაკოდინამიკა — ეფექტურობა განისაზღვრება იმ დროის ხანგრძლივობით, რომლის განმავლობაშიც პლაზმაში პრეპარატის კონცენტრაცია აღემატება მინიმალურ ინჰიბიტორულ კონცენტრაციას (MIC).
ამპიცილინი ინიშნება სხვადასხვა ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ, როდესაც გამომწვევი მიკროორგანიზმი მგრძნობიარეა პრეპარატის მიმართ (BNF 87; EMA SmPC):
სასუნთქი გზების ინფექციები. ამპიცილინი გამოიყენება ზედა და ქვედა სასუნთქი გზების ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ, მათ შორის: ფარინგიტი, ტონზილიტი, ბრონქიტი, პნევმონია (განსაკუთრებით Streptococcus pneumoniae-ით, H. influenzae-ით გამოწვეული). თანამედროვე გაიდლაინებით, ბეტა-ლაქტამაზა-პროდუცირებადი შტამების გავრცელების გამო, ამპიცილინი ხშირად ჩანაცვლებულია ამოქსიცილინით ან კომბინირებული პრეპარატებით (NICE NG136).
საშარდე სისტემის ინფექციები. პრეპარატი ეფექტურია ცისტიტის და პიელონეფრიტის სამკურნალოდ, როდესაც გამომწვევი მიკროორგანიზმი (E. coli, P. mirabilis, Enterococcus spp.) მგრძნობიარეა ამპიცილინის მიმართ. ენტეროკოკური საშარდე ინფექციების დროს ამპიცილინი რჩება პირველი რიგის პრეპარატად.
კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ინფექციები. ამპიცილინი გამოიყენება სალმონელოზის, შიგელოზის და სხვა ნაწლავური ინფექციების სამკურნალოდ, თუმცა რეზისტენტობის ზრდის გამო გამოყენება ამ ჩვენებით შეზღუდულია.
ბაქტერიული მენინგიტი. ამპიცილინი (ინტრავენური ფორმა) ფართოდ გამოიყენება ბაქტერიული მენინგიტის სამკურნალოდ, განსაკუთრებით Listeria monocytogenes-ით, Streptococcus agalactiae-ით და Enterococcus-ით გამოწვეული შემთხვევებში. ახალშობილთა მენინგიტის ემპირიულ თერაპიაში ამპიცილინი ამინოგლიკოზიდებთან კომბინაციაში პირველი რიგის პრეპარატია (WHO Model List).
ინფექციური ენდოკარდიტი. ამპიცილინი გენტამიცინთან კომბინაციაში გამოიყენება ენტეროკოკური ენდოკარდიტის სამკურნალოდ.
სეფსისი. ახალშობილთა სეფსისის ემპირიულ თერაპიაში ამპიცილინი (გენტამიცინთან კომბინაციაში) რჩება სტანდარტულ მიდგომად (WHO Model List).
ქირურგიული პროფილაქტიკა. ამპიცილინი/სულბაქტამი გამოიყენება ენდოკარდიტის პროფილაქტიკისთვის სტომატოლოგიური და ქირურგიული პროცედურების დროს, პენიცილინისადმი ალერგიის არმქონე პაციენტებში.
კანისა და რბილი ქსოვილების ინფექციები. პრეპარატი ეფექტურია მგრძნობიარე მიკროორგანიზმებით გამოწვეული კანის ინფექციების სამკურნალოდ.
ამპიცილინის დოზირება დამოკიდებულია ინფექციის ტიპსა და სიმძიმეზე, პაციენტის ასაკზე, წონასა და თირკმლის ფუნქციაზე (BNF 87; EMA SmPC):
| GFR (მლ/წთ) | რეკომენდაცია | |---|---| | >50 | სტანდარტული დოზა | | 10–50 | სტანდარტული დოზა ყოველ 6–12 საათში | | <10 | სტანდარტული დოზა ყოველ 12–24 საათში | | ჰემოდიალიზი | დამატებითი დოზა დიალიზის შემდეგ |
ღვიძლის უკმარისობა: სპეციფიკური კორექცია საჭირო არ არის, თუმცა მძიმე ღვიძლის დისფუნქციის დროს მონიტორინგი რეკომენდებულია.
აბსორბცია. პერორალური მიღების შემდეგ ამპიცილინის ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 40–50%-ს, რაც მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ამოქსიცილინის ბიოშეღწევადობას (~80%). საკვები ამცირებს აბსორბციის სიჩქარეს და მოცულობას, ამიტომ პერორალური მიღება რეკომენდებულია უზმოზე. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა პერორალური მიღებიდან 1–2 საათში (EMA SmPC).
განაწილება. ამპიცილინი კარგად ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებსა და სითხეებში, მათ შორის: ფილტვები, ღვიძლი, თირკმლები, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტი, ყელის ქსოვილები, შუა ყურის სითხე. ცერებროსპინალურ სითხეში პრეპარატი თერაპიულ კონცენტრაციებს აღწევს მხოლოდ ანთებული მენინგების დროს (სისხლის პლაზმის კონცენტრაციის 10–30%). პლაზმის ცილებთან შეკავშირების ხარისხი დაბალია — დაახლოებით 15–28%. განაწილების მოცულობა შეადგენს 0.2–0.4 ლ/კგ (BNF 87).
მეტაბოლიზმი. ამპიცილინი მინიმალურად მეტაბოლიზდება ორგანიზმში. მცირე რაოდენობა გარდაიქმნება პენიცილოიკ მჟავად (არააქტიური მეტაბოლიტი).
ელიმინაცია. პრეპარატი ძირითადად გამოიყოფა თირკმლებით, გლომერულური ფილტრაციისა და მილაკოვანი სეკრეციის გზით. უცვლელი სახით შარდში გამოიყოფა დოზის დაახლოებით 30–40% (პერორალური მიღება) ან 60–80% (პარენტერალური). ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) ნორმალური თირკმლის ფუნქციის მქონე მოზრდილებში შეადგენს 1–1.5 საათს; ახალშობილებში — 2–4 საათს; თირკმლის მძიმე უკმარისობისას — 7–20 საათს. ამპიცილინი გამოიყოფა ჰემოდიალიზით.
ამპიცილინის გვერდითი ეფექტები ტიპიურია ბეტა-ლაქტამური ანტიბიოტიკებისთვის (BNF 87; EMA SmPC):
ამპიცილინი ურთიერთქმედებს სხვადასხვა მედიკამენტთან, რაც შეიძლება გავლენას ახდენდეს მის ეფექტურობაზე ან უსაფრთხოებაზე (BNF 87; EMA SmPC):
ალოპურინოლი. ამპიცილინის და ალოპურინოლის ერთდროული გამოყენებისას კანის გამონაყარის რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება (სიხშირე ~20%). მექანიზმი სრულად გარკვეული არ არის, მაგრამ სავარაუდოდ დაკავშირებულია იმუნური მოდულაციით.
პერორალური კონტრაცეპტივები. ამპიცილინმა შეიძლება შეამციროს ესტროგენშემცველი პერორალური კონტრაცეპტივების ეფექტურობა ნაწლავური მიკროფლორის დარღვევისა და ესტროგენის ენტეროჰეპატური რეცირკულაციის შემცირების გზით. რეკომენდებულია ბარიერული კონტრაცეფციის დამატებითი გამოყენება.
მეტოტრექსატი. ამპიცილინი ამცირებს მეტოტრექსატის რენალურ კლირენსს, რაც ზრდის მეტოტრექსატის ტოქსიურობის რისკს. საჭიროა ფრთხილი მონიტორინგი.
ანტიკოაგულანტები (ვარფარინი). პენიცილინებმა შეიძლება გააძლიერონ ვარფარინის ანტიკოაგულანტური ეფექტი ნაწლავური ვიტამინ K-ს სინთეზის დარღვევით. INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია.
პრობენეციდი. პრობენეციდი ამცირებს ამპიცილინის მილაკოვან სეკრეციას, რაც იწვევს პლაზმაში ამპიცილინის კონცენტრაციის და ნახევარდაშლის პერიოდის მომატებას. ეს ურთიერთქმედება ზოგჯერ თერაპიულ მიზნით გამოიყენება.
ბაქტერიოსტატიკური ანტიბიოტიკები (ტეტრაციკლინები, ქლორამფენიკოლი, მაკროლიდები). თეორიულად, ბაქტერიოსტატიკური პრეპარატები შეიძლება ანტაგონისტურად მოქმედებდნენ ამპიცილინის ბაქტერიციდულ ეფექტზე, რადგან ამპიცილინი ყველაზე ეფექტურია აქტიურად მრავლდებადი ბაქტერიების მიმართ. კლინიკური მნიშვნელობა დისკუსიურია.
ამინოგლიკოზიდები. ამპიცილინი და ამინოგლიკოზიდები სინერგისტულად მოქმედებენ, განსაკუთრებით ენტეროკოკების მიმართ. თუმცა, ისინი ფიზიკურად შეუთავსებელია ერთ საინფუზიო ხსნარში — არ უნდა შეერიოს ერთ ფლაკონში ან შპრიცში.
ორსულობა. ამპიცილინი მიეკუთვნება FDA-ს ორსულობის B კატეგორიას. ცხოველურ კვლევებში ტერატოგენული ეფექტი არ გამოვლენილა. ამპიცილინი ფართოდ გამოიყენება ორსულობის პერიოდში და კლინიკური გამოცდილების მიხედვით, უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის ყველა ტრიმესტრში (EMA SmPC). იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ პირველი რიგის ანტიბიოტიკს ორსულ ქალებში ბაქტერიული ინფექციების სამკურნალოდ, განსაკუთრებით საშარდე გზების ინფექციებისა და B ჯგუფის სტრეპტოკოკური ინფექციის პროფილაქტიკისთვის ინტრანატალურ პერიოდში. ამპიცილინი გადადის პლაცენტარულ ბარიერში, მაგრამ ნაყოფისთვის ტოქსიურობა არ დადასტურებულა.
ლაქტაცია. ამპიცილინი მცირე რაოდენობით გამოიყოფა დედის რძეში. ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატის გამოყენება ზოგადად მისაღებია, მაგრამ ჩვილის მდგომარეობის მონიტორინგი რეკომენდებულია — შესაძლებელია დიარეის, კანდიდოზის ან ალერგიული გამონაყარის განვითარება ჩვილში (BNF 87). ძუძუთი კვების უპირატესობა ჩვეულებრივ აჭარბებს რისკებს.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ამპიცილინი ხელმისაწვდომია შემდეგი სახელწოდებებით:
ამპიცილინის პრეპარატები საქართველოში ხელმისაწვდომია როგორც რეცეპტით გასაცემი მედიკამენტები.
ამოქსიცილინი ამპიცილინის სტრუქტურული ანალოგია, რომელსაც აქვს მნიშვნელოვნად უკეთესი პერორალური ბიოშეღწევადობა (~80% vs ~40–50%). ამოქსიცილინი უკეთ შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან, ნაკლებად დამოკიდებულია საკვებზე და ნაკლებ გასტროინტესტინალურ გვერდით ეფექტებს იწვევს. ამიტომ პერორალური თერაპიისთვის ამოქსიცილინი ხშირად უპირატესია. თუმცა, პარენტერალური გამოყენებისთვის ამპიცილინი რჩება მნიშვნელოვან პრეპარატად, განსაკუთრებით მენინგიტისა და სეფსისის სამკურნალოდ (BNF 87).
პერორალური ამპიცილინის მიღება რეკომენდებულია უზმოზე — ჭამამდე 30–60 წუთით ადრე ან ჭამის შემდეგ მინიმუმ 2 საათის თავზე. საკვები ამცირებს ამპიცილინის აბსორბციას 30–50%-ით. ეს განსხვავდება ამოქსიცილინისგან, რომლის შეწოვაზეც საკვები პრაქტიკულად არ ახდენს გავლენას (EMA SmPC).
მკურნალობის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია ინფექციის ტიპზე: საშარდე გზების გაუთავისურებელი ინფექცია — 3–7 დღე; სასუნთქი გზების ინფექცია — 7–10 დღე; მენინგიტი — 10–21 დღე; ენდოკარდიტი — 4–6 კვირა. მნიშვნელოვანია ანტიბიოტიკოთერაპიის სრული კურსის დასრულება სიმპტომების გაუმჯობესების შემდეგაც, ბაქტერიული რეზისტენტობის თავიდან ასაცილებლად.
თუ გამოჩნდა ურტიკარია, სახის/ტუჩების/ენის შეშუპება, სუნთქვის გაძნელება ან ტაქიკარდია — დაუყოვნებლივ მიმართეთ სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას, რადგან ეს შეიძლება იყოს ანაფილაქსიის ნიშანი. მსუბუქი მაკულოპაპულოზური გამონაყარი (განსაკუთრებით მონონუკლეოზის ფონზე) ჩვეულებრივ არ წარმოადგენს ნამდვილ ალერგიას და საჭიროებს ექიმთან კონსულტაციას. პენიცილინისადმი დადასტურებული ალერგიის შემთხვევაში ალტერნატიულ ანტიბიოტიკებად შეიძლება გამოყენებულ იქნას მაკროლიდები ან ფტორქინოლონები.
ამპიცილინი ფართოდ და უსაფრთხოდ გამოიყენება პედიატრიაში, მათ შორის ახალშობილებში. იგი შეტანილია WHO-ს აუცილებელი მედიკამენტების ბავშვთა სიაში (WHO Model List of Essential Medicines for Children). ახალშობილთა სეფსისისა და მენინგიტის ემპირიული მკურნალობისთვის ამპიცილინი (გენტამიცინთან კომბინაციაში) რჩება სტანდარტულ მიდგომად მსოფლიოს მასშტაბით.
მიუხედავად იმისა, რომ ამპიცილინსა და ალკოჰოლს შორის პირდაპირი ფარმაკოლოგიური ურთიერთქმედება არ არსებობს, ალკოჰოლის მიღება ანტიბიოტიკოთერაპიის კურსის პერიოდში ზოგადად არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი შეიძლება გააძლიეროს გასტროინტესტინალური გვერდითი ეფექტები (გულისრევა, ღებინება) და შეასუსტოს ორგანიზმის იმუნური პასუხი ინფექციის წინააღმდეგ.